حكومت يك روزه زنان در روستاي اسك، دكتر مرتضي فرهادي

مراسم حكومت زنان در سه روستاي ” اسك” ‘ “افوس” و “توچه غار” در ايران گزارش شده است. در گذشته اين مراسم داراي كاركردهاي اقتصادي‘ اجتماعي ‘ سياسي و حتي نظامي بوده است ولي امروزه بيشتر كاركرد اجتماعي آن به چشم مي خورد. حكومت زنان در روستا‘ روزي اواسط بهاراتفاق مي افتد كه همه مردان براي جمع كردن برف و مراسم ” برفه چال” به خارج از روستا رفته و زنان زمام حكومت را در دست مي گيرند. زني با صفات تسلط در رهبري‘ جديت در مديريت و كارداني انتخاب مي شود. در ساختار حكومتي تعدادي وزير منصوب مي شود. مردان حق حضور در روستا را ندارند و تعدادي از زنان نگهبان داوطلبانه از روستا پالداري مي كنند. حكومت يك روزه زنان بعدازظهر با ورود مردان به روستا پايان مي يابد. اما رسمي كه تنها در اسك اتفاق مي افتد و به اين روستا برجستگي خاصي مي بخشد‘ مراسم “برفه چال‘ مردان اسك در مرتع”اسكه وش” و مراسم مادر شاهي ( حكومت زنان ) است كه در همان روز به وسيله زنان در ده برپا مي شود

.

– حكومت زنان (مادر شاهي)

در روز اجراي آئين برفه چال كه مردان از روستا خارج مي شوند- براي حفظ نظم – زنان به طور موقت زمام حكومت را در دست مي گيرند. براي تحقق بخشيدن به هدف خويش‘ از ميان خود‘ زني (حاكمي) را بر مي گزينند تا وي به نظام حكومتي كه به طور موقت در روستا ايجاد شده سرو سامان بدهد. حكومت زنان را در قديم “مادر شاهي” نيز مي گفته اند.

– چگونگي انتخاب حاكم

حاكمي كه در جهت اداره حكومت يك روزه به ايفاي نقش مي پردازد‘ زني است كه داراي صفاتي همچون تسلط در رهبري‘ قدرت در مديريت‘ كم رو و خجالتي نبودن‘ پرسروزبان بودن‘ كارداني و زيبايي‘ زني كه چنين برمسند حكومت مي نشيند معمولاَ روز قبل از اجراي مراسم به مقام خود واقف مي شود.

– ساختار حكومتي

زني كه براي اين منظور منصوب مي شود‘ جهت چرخش روال حكومت و برقراري ضوابط موجود در اين مراسم‘ زناني را به عنوان نگهبان روستا در جاهاي مختلف روستا قرار مي دهد. اين زنان كه بعضاً دختران جوان هستند به طور داوطلبانه به خود را جهت نگهباني و پاسداري از روستا نامزد مي كنند. از شرايط لازم براي احراز اين منصب بنيه قوي‘ شجاعت‘ سر و زبان داشتن است. امروزه تعداد اين نگهبانان به بيست يا سي نفر رسيده است. اين زنان نگهبان ملبس به لباس سربازان قديم هستند.

در زمان اجراي مراسم حكومت زنانه‘ مردان نبايد در روستا باشند و همگي بايد روستا را به قصد مرتع اسكه وش ترك كنند. البته در مورد مرداني كه بيمار و يا مسن باشند‘ وضعيت فرق مي كند و آنها مي توانند در راه بمانند به شرط آنكه در خانه باشند و جلوي پنجره يا روي تراس ظاهر نشوند. مردان غريبه و حتي مردان اهل اسك به هيچ وجه حق ورود به ده را ندارند. در اين روز حتي از ورود نيروهاي انتظامي به داخل روستا ممانعت مي شود. دستورات حاكم لازم الاجراست و هيچ كس نبايد تخطي كند. اين قانون در مورد زنان خاطي نيز مصداق دارد. مثلاًَ زنان متخلف را برالاغي پالان بطور برعكس نشانده و دوره مي گردانند و “هو” مي كنند ولي غالباً از مجازات بدني زنان دوري مي شود. بعضي زنان نيز محكوم به تهيه شيريني و ديگر ملزومات مي شوند.

فرمانروا در اين روز از قدرت و تسلطي ويژه برخوردار است. با وجود وزرايي كه وي براي خود انتخاب كرده – كه به وزيران دست راست و دست چپ معروفند- وي احساس اعتماد به نفس بيشتري در ايفاي نقش خود مي كند. شاه و وزيرانش لباس مخصوص به تن مي كنند؛ در گذشته لباس شاه شبيه لباس افراد سپاه دانش‘ و لباس وزراي وي همانند اونيفورم سربازان بوده است.

در ابتداي روز با رقص و پايكوبي و با سرو وضعي آراسته به در منزل شاه مي روند. اين زنها‘ آنقدربه نواختن و پايكوبي ادامه مي دهند تا فرمانروا از خانه بيرون آمده و همراه ايشان به محل ” تكيه ” بيايد. حاكم پس از رسيدن به اين نقطه‘ در قصر خيالي خويش مي نشيند و وزيران خود را هم در طرفين مي نشاند.

پس از جمع شدن تمامي زنان در” تكيه” مراسم شروع مي شود. ابتدا به حكم حاكم نگهبانان در چهار گوشه روستا مستقر مي شوند و بقيه پاسداران همراه زنان روستايي در داخل روستا مي گردند تا مبادا داخل روستا پنهان شده باشد. در حين اجراي مراسم‘ نگهبانان مرتب‘ به سراغ شاه آمده و چگونگي وضعيت روستا را از حيث وجود يا عدم وجود مردان گزارش مي دهند. اگر گزارش مبني بر ديده شدن مردي در داخل روستا به گوش حاكم برسد ‘ وي كليه زنان را به دنبال مرد مذكوررمي فرستد تا او را تنبيه كرده و مجازات هاي ويژه را در موردش اجرا كنند.

با نزديك شدن ظهر‘ مراسم كم كم رو به اتمام مي رود و حاكم با بيشترزنان روبوسي مي كند و ايشان را براي زنده نگهداشتن اين سنت قدرداني و و تشويق مي كند. اين روز چون روز ويژه زنان است و آنها آزادي بيشتري در غياب مردان دارند‘ سعي مي كنند از انجام دادن كارهاي روزمره خودداري كنند تا بتوانند در جمع زنان مجري آئين‘ حاضر شوند. البته زناني كه عزادار هستند چندان تمايلي براي شركت در اين مراسم ندارند. در مورد زنان غريبه روستاي اسك در گذشته كمتر پذيرفته مي شد ولي امروزه حضور آنان در اين مراسم قابل قبول است.

بعد از اتمام مراسم‘ زنان به صورت دسته جمعي غذا تهيه مي كنند و بعد از صرف غذا و برچيده شدن بساط جشن و سرور در آستانه ورود مردان به ده از جانب زنان هيچ گونه استقبالي از مردان نمي شود.

پي نوشت:

– “اسك”روستايي در 90 كيلومتري شمال شرقي تهران است.

– اين مطلب خلاصه اي از مقاله دكتر مرتضي فرهادي‘ مردم شناس‘ در فصلنامه پژوهش زنان‘ شماره 3 است

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.