به خاطر حقوق زنان

آرمیتا هاشمی نژاد

در واپسین روزهای سال 86 مریم فیروز (فرمانفرماییان) در سن 94 سالگی در گذشت.

جنبش اجتماعی زنان صرف نظر از گرایش ها و رویکرد های سیاسی در ایران کنشگرانی را خلق می کند که در راستای برابری و برابرسازی فرصت ها فعالیت و مرارت های بی شماری را به نام خود در تاریخ ثبت کرده اند. کانون زنان ایرانی صرف نظر از وابستگی های سیاسی پیشگامان جنبش اجتماعی زنان این حق را برای خود محفوظ می داند که بارعایت امانتداری تصویری مختصر از زندگی آنان ارائه دهد.

مریم فیروز نخستین زن ایرانی است که در جوانی عضو مشاور کمیته مرکزی حزب توده و بعدها کمیته سیاسی این حزب انتخاب شد.

او در سال 1292 در خانواده اشرافی قاجار به دنیا آمد. پدرش عبدالحسین فرمانفرما از سیاستمداران و شاهزادگان قاجار و مادرش بتول احشمی از خانواده بزرگ کرمانشاه بود.

تحصیلات اولیه (تا کلاس پنجم ابتدایی) را توسط معلم خانگی در خانه پدری گذراند سپس در مدرسه ی ناموس به ادامه تحصیل پرداخت.

مریم به لحاظ هوش و استعداد سرشار طی 7 سال به زبان فرانسه و عربی تسلط یافت وسپس در مدرسه فرانسوی “ژاندراک” به ادامه تحصیل پرداخت. در این دوران نزد معلّمان برجسته ای چون توبا آزموده و صدیقه دولت آبادی که در زمره پیشکسوتان جنبش اجتماعی زنان بود تملّذ کرد.

چهارده سال داشت که با عباسقلی اسفندیاری فرزند محتشم السلطنه ؛رئیس مجلس شورای ملی ازدواج کرد که این مهّم بنا به درخواست پدرش و با ملاحظات سیاسی انجام پذیرفت و نتیجه آن دو دختر به نام های افسانه و افسر اسفندیاری بود.

اختلافات رضا شاه با پدر مریم موجب شد که با مسائل سیاسی از یک سو و غصب اموال فرمانفرمائیان توسط رضا خان مریم را به ضدیّت با خاندان پهلوی بکشاند.

اخلاف سنی مریم با همسرش (حدود سی سال) موجب شد که هیچگونه تفاهم اخلاقی با همسرش نداشته باشد لیکن بنا به اظهار خودش تا زمان حیات پدر به زندگی مشترک با اسفندیاری ادامه داد و پس از فوت پدر طلاق گرفت.

در این مقطع دامنه مطالعات خود را افزایش داد و این در شرایطی بود که جنگ جهانی دوّم در حال خاتمه بود و فعالیت های ضدّ فاشیستی در ایران ابزاری علیه رژیم پهلوی شده بود.

مریم فیروز آن گونه که خود می گوید فعالیت در جهت استیفاء حقوق زنان ایران بیش از مبارزات سیاسی برایش اهمیت داشت و این در شرایطی بود که با آرشیتکت جوانی به نام نورالدین کیانوری نوه ی شیخ فضل الله نوری که عضو حزب توده بود آشنا شد.

قبل از آشنایی و ازدواج با کیانوری توسط مرحوم بزرگ علوی به تشکیلات غیر رسمی که در آن خانم ها اسکندری و خواهران بزرگ علوی عضویت داشتند معرفی و فعالیت خود را در زمینه ی مطالبات جنسیتی آغاز کرد.

پس از ازدواج با کیانوری و آشنایی با حزب توده به لحاظ مخالفت سلیمان میرزا اسکندری با عضویت زنان در حزب توده و حتّی همسرش کیانوری اقدام به تأسیس سازمان جنسیتی زنان در کنار حزب توده زدند و نشریه ی “بیداری ما” را منتشر کردند.

با مرگ سلیمان میرزا و پذیرش عضویت زنان در حزب توده تشکیلاتی به نام “سازمان زنان” را تأسیس و نشریه ی “جهان زنان” را منتشرکردند.هرچند که در ظاهر این سازمان جنسیتی خود را تشکیلاتی مستقل و دموکراتیک می دانست امّا رویکرد عمده ی سیاسی این سازمان رنگ و بوی حزبی را بیشتر منتشر می کرد.

مریم فیروز با استناد به اساسنامه حزب اذعان داشت که آنچه که او را به حزب توده کشانیده آن است که “زن مثل یک مرد حقّ دارد”.

مریم فیروز در اولین کنگره ی حزبی به رغم مخالفت بخشی از رهبری حزب که با دیدگاهی سنتی و ارتدوکس به زنان نگاه می کردند عضو مشاور کمیته مرکزی حزب توده شد این در شرایطی بود که فدراسیون بین المللی زنان اروپا تأسیس و مریم فیروز به عنوان نماینده ی زنان ایران در آن شرکت کرد.

با ترور شاه در بهمن 1327 زندگی مخفی را تجربه کرد و همزمان با محاکمه برخی ار سران حزب به اتهام ترور محمدرضا پهلوی غیابا به حبس ابد محکوم شد-در همین زمان اولین بیانیه سیاسی دوران مخفی سازمان زنان جهت تداوم فعالیت ها تا دستیابی به هدف های مبارزه صادر شد.

سازمان زنان با سازماندهی زنان که عمدتا رویکردی صنفی-سیاسی داشت تا جنسیتی مبارزه خود را تا کودتای 28 مرداد 1332 ادامه داد.

پس از کودتای 28 مرداد مریم فیروز توسط شناسنامه یکی از منسوبین خود پاسپورت گرفته و به اروپا و از آنجا به اتحاد جماهیر شوروی رفت.

فدراسیون بین المللی زنان که در دهه 1340 در هلسینکی برگزار شد و نمایندگان زن ایران به نیابت از اشرف پهلوی در آن شرکت کرده بودند ؛مریم فیروز را بر آن داشت تا به افشاگری علیه ستم مضاعف زنان ایران علیه رژیم پهلوی بپردازد.

مریم فیروز در مهاجرت به عنوان استاد زبان فرانسه تدریس می کرد.پس از انقلاب اسلامی 1357 با همسرش کیانوری به ایران بازگشت و سازمانی موسوم به “تشکیلات دمکراتیک زنان ایران” را بنیان نهاد و دبیر کلی آن را پذیرفت. در پی آن نشریه “زنان جهان” با سرمایه حزب توده منتشر کرد که با دستگیری رهبران حزب و مریم فیروز فعالیت آنان متوقف شد.از مریم فیروز کتاب هایی به نام “چهره های درخشان” و مادرنامه و” خاطرات مریم فیروز” چاپ شده است.

منابع:

1-اولین زنان-تالیف خانم دژم

2-خاطرات مریم فیروز-مصاحبه با مریم فیروز

3-سه زن؛مسعود بهنود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.