قدرت حجاب

نيلوفر مهديان

برايان ويتاكر
گاردين- 21 فوريه 2006

يك در فلزي بزرگ ورودي بخش زنان را از ساير بخش‌هاي كارخانه توليد لامپ ناردين در رياض جدا مي‌كند. من براي ورود، زنگ مي‌زنم و منتظر مي‌مانم. انتظارم به طول مي‌انجامد، چون هنگام ورود ملاقات‌كننده مرد، 30 زني كه در بخش توليد كار مي‌كنند، بايد كارشان را متوقف كنند تا سر و صورتشان را بپوشانند. بالاخره اجازه ورود مي‌يابم. هنوز وارد نشده‌ام كه صداي جيغي از دور بلند مي‌شود. زني هنوز دارد با چادرش كلنجار مي‌رود تا آن را به روي لباس نارنجي‌رنگش بكشد. من به ناچار برمي‌گردم و باز منتظر مي‌مانم تا همه چيز روبه‌راه شود بعد وارد شوم.
اين زنان از ساعت 7 صبح تا 3 بعد از ظهر 2800 لامپ را سوار مي‌كنند. زماني براي ناهار و زماني براي نماز دست از كار مي‌كشند. كارشان سخت است، و براي حفظ پوست دستشان دستكش پشمي مي‌پوشند. آنها بايد سيم‌ها و ساير اجزاي لامپ‌ها را با سرعت زياد در جاي مناسب قرار دهند. هر يك ساعت، زنگ بلندي به صدا در‌مي‌آيد و علامت مي‌دهد كه بايد صورت‌هايشان را بپوشانند زيرا مردي براي جمع كردن محصول مي‌آيد.
كار اين زنان ممكن است بيگاري به نظر برسد، اما خودشان از آن راضي هستند. آنها ماهانه 2000 ريال عربستان (معادل 300 پوند) حقوق مي‌گيرند كه برابر با حقوق مردان است. و اين سواي درآمدي است كه در صورت توليد بهتر و بيشتر به عنوان پاداش دريافت مي‌كنند. اين ميزان حقوق هر چند با توجه به ثروت كشور از نفت، زياد نيست، اما در مقايسه با ميزان درآمد برخي از معلمان سعودي، قابل توجه است.
در اين كارخانه، هر چند جداسازي زنان از مردان در پيرويي از عقايد سنتي بوده، اما از خودِ كار كردن زنان به عنوان مسئله‌آي مناقشه‌برانگيز، حمايت شده است. بنا بر يك تحقيق، حتي در ميان خود زنان سعودي، 39 درصد اعتقاد دارند كه زنان بايد در خانه بمانند. براي بسياري از آنها كه مي‌خواهند كار كنند نيز مسئله اصلي كار پيدا كردن نيست، بلكه اين است كه چه طور سر كار بروند. زيرا در اين كشور هر چند قانون بالاخره منع رانندگي زنان را برداشته، اما فرهنگ كلي مردم اجازه اين كار را به زنان نمي‌دهد.
به گفته سخنگوي موسسه‌ خيريه‌اي كه باني كار زنان در اين كارخانه بوده، مشكل اصلي كار كردن زنان سعودي، حمل و نقل است. زيرا بسياري از خانواده‌ها دوست ندارند دخترانشان سوار تاكسي شوند.»
اتوبوس‌هاي رياض نيز كم و براي زنان نامناسب است. به همين دليل زناني كه كار مي‌كنند، براي رفتن به سر كار بايد به اعضاي مرد خانواده تكيه كنند تا آنان را با ماشين برسانند. بعضي از زنان نيز راننده استخدام مي‌كنند- به عنوان مثال هيندي التواجري، براي طي مسير 20 دقيقه‌اي تا كارخانه، ماهانه 400 ريال، يعني 20 درصد كل درآمد ماهانه‌اش را خرج راننده مي‌كند.
كم‌كم سعودي‌ها متوجه مي‌شوند كه طرد زنان از فعاليت‌هاي اجتماعي صرفا براي پاسداشت سنت‌هاي پوسيده گذشته، موجب به هدر رفتن استعدادها و منابع است. بيش از نيمي از فارغ‌التحصيلان دانشگاه‌ها را زنان تشكيل مي‌دهند، اما تنها 5 درصد نيروي كار جامعه متعلق به آنهاست.
هر چند هنوز زنان نمي‌توانند راي دهند يا رانندگي كنند، و با برابري با مردان فاصله‌اي عظيم دارند، اما در سال‌هاي اخير تغييرات مهمي صورت گرفته است. زنان مي‌توانند رسما براي خود اوراق شناسايي داشته باشند، در حالي كه قبلا تنها در اوراق شناسايي همسران و پدرانشان ذكر مي‌شدند. محدوديت‌هاي سفر براي آنان كاهش يافته است، به اين معني كه مي‌توانند با يك اجازه كلي از آشناي مرد خويش، به خارج سفر كنند، در حالي كه قبلا براي هر سفر نياز به كسب اجازه مجدد داشتند. آنها هم‌چنين مي‌توانند خود به تنهايي تجارت و كسب و كار راه بيندازند، بدون اين كه براي ثبت آن نيازي به وكيل مرد داشته باشند.
ليلي الصفاري، نمونه‌اي از نسل جديد زنان تاجر است. او در طبقه 25‌ام يك برج در رياض يك دفتر مشاوره بازرگاني دارد، كه سال پيش به راه افتاده. بروشور شركت كه با رنگ‌هاي مختلف چاپ شده و تصاوير زن‌هايي با لباس‌هاي رسمي را نشان مي‌دهد، در مورد روياي الصفاري ترديدي به جا نمي‌گذارد: اين كه يك سرمايه‌دار شود. او كه در استراليا كامپيوتر و بازرگاني خوانده، مي‌گويد: «كار زنان در عربستان چيز جديدي نيست، اما حالا رشد ناگهاني پيدا كرده. دولت سياست‌هاي حمايتي از كار زنان در پيش گرفته، و سعي مي‌كند بخش خصوصي را تشويق به داير كردن بخش‌هاي مخصوص زنان كند.»
زنان در عربستان 60 درصد سهام شركت‌ها، و 25 ميليارد دلار اندوخته در بانك‌ها دارند. اين پول‌ها مي‌تواند در راه سرمايه‌گذاري‌هاي جديد به كار بيفتد.
با اين حال، اشتغال آنان هنوز با مشكلات جدي مواجه است. يكي از اين مشكلات كمبود “مشاغل مناسب” براي آنان است. 70 درصد زنان به كارهاي آموزشي و پرستاري اشتغال دارند، زيرا اين كارها براي آنان مناسب انگاشته مي‌شود. تنها يك درصد آنان به تجارت اشتغال دارند.
الصفاري مي‌گويد: «زنان به طور كلي مايل نيستند با مردان كار كنند. مثلا وقتي شما تجارت و خريد و فروش مي‌كنيد، با مردان زيادي سر و كار پيدا مي‌كنيد. زنان از اين برخوردها به شدت پرهيز مي‌كنند. آنها شغل‌هايي را ترجيح مي‌دهند كه در محيط‌هاي مختلط نباشد.»
خبرنگاري يكي ديگر از مشاغلي است كه براي زنان سعودي جا افتاده است. يكي از مشهورترين خبرنگاران زن رانيه الباز، يك گوينده محبوب تلويزيون بود كه در سال 2004 ناگهان از صحنه كنار رفت، چون شوهرش چنان كتكش زده بود كه به 12 عمل جراحي نياز داشت. صبريه جواهر با يك كارت بازرگاني معرفي مي‌كند و مي‌گويد: “مسئول بخش زنان” در “روزنامه رسمي سعودي” در جده هستم. او فوق ليسانس زبانشناسي دارد و مانند بسياري از زنان متخصص عربستان انگليسي روان صحبت مي‌كند. وقتي حرف مي‌زند، تنها چشم‌هايش ديده مي‌شود. معلوم نيست چند سال دارد، اما هنگامي كه مي‌نشيند، شلوار جين آبي رنگي از زير چادرش بيرون مي‌زند.
از او مي‌پرسم كه خبرنگاري براي زنان عربستان سخت نيست؟ و او مي‌گويد، مسئله سختي كار نيست، بكله «زنان از اين كار مي‌ترسند. و به خاطر برخي برداشتهاي اجتماعي مايل نيستند وارد اين حيطه شوند.» البته او تصديق مي‌كند كه زنان سال‌هاست به اين كار اشتغال دارند اما در عين حال مي‌گويد: «تمام آنها فقط درباره مسائل زنانه، خانوادگي و كودكان مي‌نويسند و از طرح مسائل سياسي و تروريسم هراس دارند. من تنها زن سعودي هستم كه درباره تروريسم مي‌نويسم. من خودم اين را انتخاب كرده‌ام. دولت هيچ‌گاه ما را محدود نكرده. ما خودمان خودمان را محدود مي‌كنيم. موانع در درون خود ما است.»
دفتر روزنامه يك بخش ويژه براي زنان دارد، گرچه زنان در استفاده از آن اختيار دارند. جواهر مي‌گويد: «بعضي از دختران خودشان ترجيح مي‌دهند كه در بخش ويژه زنان بنويسند. البته اين فقط در هنگام نوشتن است. عملا ما با مردان قاطي مي‌شويم. ما هر روز دو يه سه بار با خبرنگارها و دبيرها جلسه داريم. با يكديگر اختلاط مي‌كنيم، حرف مي‌زنيم، كار مي‌كنيم يا بيرون مي‌رويم. بنابراين مشكلي نداريم.»
او اضافه مي‌كند: «من كه خودم باحجاب هستم، دوست دارم در موقع نوشتن جايي باشم كه بتوانم حجابم را بردارم. اين انتخاب خودم است. در طبقه بالا، چهار زن دبير داريم كه با مردان كار مي‌كنند. آنها حجاب هم ندارند. خودشان اين طور خواسته‌اند. در جده همه كار آسان‌تر از رياض است.»
در روزنامه رقيب، عرب نيوز، 10 نفر از 40 خبرنگاري كه در آن كار مي‌كنند، زن هستند. سميه جبارتي مي‌گويد: «ما مشكلي در به حرف درآوردن مردها نداريم. گاهي همكاران مرد ما مي‌آيند از ما مي‌خواهند برويم با فلان شيخ يا دانشمند صحبت كنيم، چون مي‌دانند كه آنها با ما بهتر حرف مي‌زنند.» گاهي روزنامه گزارشگران زن را به سفرهاي خارجي مي‌فرستد، گرچه غالبا يكي از آشنايان مرد هم همراهش مي‌رود. اخيرا يكي از آنها براي پوشش خبري كنفرانسي در قاهره، پدرش را همراه خود برد و يكي ديگر نيز با مادرش به بيروت رفت.
سنت‌ها و فرهنگ در نوع پوشش زنان بيشتر دخيل بوده تا قانون. زناني كه پوشش مناسب را از نظر ديگران، نداشته باشند، مورد اهانت و آزار قرار مي‌گيرند. پوشش مناسب براي زنان عربستان معمولا روبنده و چادر است، و در رياض سخت‌گيريها بيشتر است.

مشكلات اجتماعي زنان در اختيار شغل از اين ايده ناشي مي‌شود كه: زنان بالفطره وسوسه‌برانگيزند و مردان بي‌اراده جذب آنها مي‌شوند، و حتي اگر سعي كنند، نمي‌توانند جلوي خود را بگيرند. بنابراين راه حل اين است كه زنان را حدالمقدور از مردان جدا ساخت، مگر آن كه پيوند خوني داشته باشند يا ازدواج كرده باشند. با اين حال، خطر قرمزهاي رسمي هرچه كه باشد، نسل جوان اكنون دنبال راه‌هايي براي فرار از اين محدوديت‌ها مي‌گردد.

كافي‌شاپ‌ها و رستوران‌ها در عربستان با پرده به بخش‌هاي متعدد تقسيم شده‌اند. يك بخش مخصوص افراد “مجرد” (كه البته منظور از آن فقط مردان مجرد هستند)، و خانواده است. گاهي بخشي مختص زنان نيز وجود دارد. زنان و مردان جواني كه مي‌خواهند با هم آشنا شوند، معمولا در بخش خانوادگي قرار مي‌گذارند. جبارتي مي‌گويد: «ما وقتي با هم شوخي مي‌كنيم مي‌گوييم براي دو نفري كه قرار گذاشته‌اند، محيطي كه دورتا دور آن را پرده پوشانده باشد، خيلي مناسب است.»

آپارتايد جنسي رژيم، به خشن‌ترين وجه، از طريق پليس مذهبي، به نام “محتوا” اجرا مي‌شود. نيروهاي “محتوا” را مردمي متعصب، خشك‌مغز بدون آموزش واقعي در قوانين اسلامي تشكيل مي‌دهند، و در بعضي جاها از آنها واهمه وجود دارد، گرچه در بسياري جاها نيز مورد مسخره مردم هستند. در جده، كه آزادي جنسي بيشتر از رياض است، بسيار كم ديده مي‌شوند. جبارتي مي‌گويد: «فقط گاهي در ماه رمضان مي‌بينيمشان. گاهي نيز مي‌شنويم كه به رستوراني ريخته‌اند و آدم‌هاي آنجا را كنترل كرده‌اند كه آيا با هم خويشاوند بوده‌اند يا نه. اما اين حوادث امروز خيلي كم شده است.»
يك بار در ماه دسامبر گذشته، مأموران “محتوا” كه لباس شخصي به تن مي‌كنند، يك مرد و زن را كه ازدواج كرده بودند، تا خانه‌شان تعقيب كردند، چون فكر كرده بودند ازدواج نكرده‌اند. وقتي مرد از ماشين پياده شد، شروع كردند به زدنش، در حالي كه زنش، كه پياده شده بود، به طرف خانه همسايه مي‌دويد و كمك مي‌خواست.
با اين حال، با وجود اين همه تلاش‌ براي جلوگيري از “فساد اخلاقي”، جامعه عربستان از اين لحاظ با يك جامعه نمونه فاصله‌ زيادي دارد. نه مردان، و نه زنان، هرگز ياد نگرفته‌اند كه رابطه‌اي به دور از تمايلات جنسي با يكديگر برقرار كنند. و اين مشكلات جدي مي‌آفريند. سال گذشته در رياض، دو دختر توسط چهار پسر جوان مورد تجاوز قرار گرفتند و پسرها با دوربين موبايل از اين اقدام خود فيلم گرفتند و آن را براي دوستان خود فرستادند. به اين ترتيب، اين فيلم از تلفني به تلفن ديگر منتقل شد تا اين كه بالاخره توجه پليس به موضوع جلب شد و پسرها شناسايي و دستگير شدند. گزارش‌ها نشان مي‌دهد كه نمونه‌هاي اين فيلم‌هاي تلفني در گردش بسيار است.

بنابراين تعجبي ندارد اگر بسياري زنان سعودي در فضاهاي جداسازي شده احساس راحتي بيشتري مي‌كنند. زيرا در آنجا مي‌توانند آرامش داشته باشند و چادرهاي خود را بردارند. با اين حال، روشن است كه سيستم كنوني نمي‌تواند تا مدتي طولاني دوام بياورد، و دولت نيز براي راضي كردن فعالان حقوق زنان، ناچار به برداشتن گام‌هايي به نفع زنان شده است. با اين حال اين اقدامات بسيار محتاطانه بوده تا خشم و مخالفت شديد سنت‌گرايان برانگيخته نشود. سياست‌هاي ميانه‌رويانه دولت سبب شد كه سال گذشته با رأي دادن زنان در انتخابات دولت محلي مخالفت كند، اما در ماه دسامبر، اجازه دهد كه اتاق بازرگاني جده اولين انتخابات خود را با حضور كانديداهاي زن و مرد برگزار كند. در اين رأي‌گيري، دو كرسي از 12 كرسي به زنان اختصاص يافت. عربستان سعودي كنوانسيون بين‌المللي “رفع هرگونه تبعيض عليه زنان” را در سال 2000 امضا كرد، اما ماده‌اي به آن اضافه كرد كه به دولت اجازه مي‌دهد هر بخشي از قرارداد را كه با “معيارهاي قوانين اسلامي” مخالف مي‌ديد ناديده بگيرد.

فتانه عبار، كه در سازمان بين‌الملي زنان و خانواده در جده كار مي‌كند، مي‌گويد: «مشكل اصلي ما با قوانين اسلامي نيست، بلكه با فرهنگ پدرسالاري پيش از اسلام است» وي اضافه مي‌كند: «مسلئه اين است كه تفسير در اسلام نقش مهمي دارد، و تفسيرهايي كه از اسلام وجود داشته همگي مردانه بوده و از طرف مردان صادر شده. اگر آيه‌هاي قرآن را مطالعه كنيد، متوجه مي‌شويد كه برابري اقتصادي و اشتغال را حق زنان شمرده است. زنان در اسلام اجازه دارند بيرون بروند و كار كنند. در زمان خود پيامبر اسلام زنان و مردان دور هم جمع مي‌شدند و كار مي‌كردند. پس چرا امروز ما بايد جدا باشيم؟»

عبار مي‌گويد: «عده فعالان حقوق زنان در عربستان كم نيست. آنها جنجال‌هاي زيادي برانگيخته‌اند و تقريبا تمامشان از روشنفكران تحصيل‌كرده در كشورهاي غربي هستند. به همين دليل نمي‌توان صداشان را نشنيده گرفت. بيشتر مردان روشنفكر ليبرال_ مانند شاهزاده‌ها_ نيز از آنها حمايت مي‌كنند. اگرچه، مرداني كه حمايتشان را آشكار بيان كنند مورد اهانت قرار مي‌گيرند و انگيزه‌هاشان زير سوال مي‌رود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.