معافیت سربازی برای افراد تغییر جنسیت داده در ایران
کانون زنان ایرانی
رایحه مظفریان
افرادی که در ایران تغییر جنسیت می‌دهند براساس طبیعت از پیش تعیین شده جهانی به دو دسته تقسیم می‌شوند: ۱. آن‌هایی که مرد هستند و تصمیم می‌گیرند زن شوند و ۲. آن‌هایی که زن هستند و تصمیم می‌گیرند مرد باشند. البته نمونه‌های دیگری هم درتقسیم بندی‌های جهانی وجود دارد که الزاماً افراد، تغییری در جنسیت خود یا در ساختار بدنی خود ایجاد نمی‌کنند بلکه به گونه‌های دیگری این تمایز و تمایل را نشان می‌دهند.
طبق قانون ایران هر پسری که به سن ۱۸ سال تمام شمسی می‌رسد اگر محصل نباشد و شرایط ویژه دیگری نداشته باشد باید خود را برای اعزام به دوره سربازی معرفی کند (سرهنگ رحمان علیدوست مهلت معرفی مشمولان با توجه به مدرک تحصیلی‌شان را این گونه شرح داد: مشمولانی که قبل از سن مشمولیت فارغ التحصیل شده، انصراف داده، ترک تحصیل نموده و یا اخراج شده پس از رسیدن به ۱۸ سال تمام حداکثر شش ماه فرصت دارند تا وضعیت خدمتی خویش را مشخص نمایندو همچنین مشمولانی که پس از ورود به سن مشمولیت (۱۸ سال تمام) فارغ التحصیل شده، انصراف داده، ترک تحصیل نموده و یا اخراج شده‌اند از تاریخ فراغت، انصراف، ترک تحصیل و یا اخراج حداکثر بمدت یکسال فرصت دارند تا وضعیت خدمتی خویش را مشخص نمایند).
در بین افراد واجد شرایط حضور در دوره سربازی، معمولاً مواردی پیدا می‌شود که در کلنجار و کشمکش درونی یا خانوادگی برای تصمیم انجام عمل تغییر جنسیت هستند. در طول زمانی که این افراد تصمیم بگیرند و یا خانواده را قانع کنند که از پسربودن به دختربودن تغییر کنند باید وضعیت سربازی خود را نیز مشخص کنند. معمولاً دو مجوز ۶ ماهه به این افراد داده می‌شود تا در طول این مدت تحت مداوای پزشکی و همچنین روانی قرار بگیرند و آمادگی لازم را جهت تغییر پیدا کنند؛ بنابراین عده زیادی از این افراد مجبور هستند که به دلایلی مانند عدم رضایت خانواده و یا عدم شروع دوره درمان و غیره به خدمت سربازی بروند. بنابراین آن افرادی که پسر هستند و می‌خواهند دختر شوند اگر هنوز برای انجام عمل اقدام نکرده‌اند و یا شرایط معافیت‌های نام برده را ندارند باید به خدمت سربازی اعزام شوند و پس از اتمام خدمت سربازی به تعیین تکلیف وضعیت و شرایط خود بپردازند. پس در نمونه‌هایی که مرد هستند و زن می‌شوند اگر پیش از عمل تغییر جنسیت به خدمت سربازی نرفته‌اند خودبه خود پس از انجام عمل تغییر جنسیت از اعزام به خدمت سربازی معاف خواهند شد.
با این توضیحات، روند سربازی برای افراد دسته دوم نیز شکلی دیگر به خود می‌گیرد. طبق قوانین ایران، زنان از رفتن به خدمت سربازی در ایران معاف هستند. برای آنانی که زن هستند و می‌خواهند مرد باشند تا قبل از عمل جراحی، طبق قانون، دلیلی برای رفتن به خدمت سربازی، با در نظر گرفتن زن بودنشان، وجود ندارد. اما به محض اینکه تغییر جنسیت دادند و به مرد تبدیل شدند باید دفترچه خود را برای گرفتن معافیت سربازی ویژه این افراد پر و ارسال کنند.
در بین افراد تغییر جنسیت داده که دفترچه سربازی را ارسال می‌کنند معمولاً مواردی وجود دارد که از معافیت‌های دیگری مانند سن پدر و یا پزشکی (بیماری‌های جسمی که پیش از عمل هم فرد به آن مبتلا بوده است) استفاده می‌کنند اما در مطلب پیش روی نگاهی انداخته خواهد شد به وضعیت آن دسته از افرادی که تغییر جنسیت داده‌اند و باید برای گرفتن معافیت سربازی ویژه درخواست بدهند و اقدام کنند. تا پیش از ابلاغ حکمی درسال ۱۳۸۶ وضعیت نوع معافیت افراد تغییرجنسیت داده بلاتکلیف بود. تا پیش از ابلاغ این نامه نوع معافیت این افراد در کارت پایان خدمتشان، ابتلا به بیماری‌های اعصاب و روان ذکر می‌شد. مبتلایان به این گونه بیماری به سختی در جامعه کار پیدا می‌کنند و یا مورد اعتماد افراد دیگر قرار می‌گیرند وزندگی بسیار سختی خواهند داشت. در سال ۱۳۸۶ سازمان وظیفه عمومی ناجا- معاونت مشمولان و امور معافیت‌ها- اداره شوراهای پزشکی، طبق شماره نامه ۶۴/۰۲/۳۲/۵۵/آ ستاد کل نیروهای مسلح، دستوری به فرماندهی انتظامی استان‌ها- معاونت وظیفه عمومی ابلاغ کرد که طبق تصویر مفاد آن به شرح زیر است:
۱- بیماری ترانس سکسوالیسم مبنای هورمونی داشته و مبتلایان به این بیماری از جنسیت بیولوژیکی خود ناراضی و اصرار به متعلق بودن به جنس مقابل خود را دارند که این اختلال در عملکرد روانی، موجب مشکلات اجتماعی فراوانی برای آنان شده است.
۲- عده ای از بیماران مذکور که به سن مشمولیت می‌رسند در اجرای بند ۳ ماده ۳۳ آئین نامه معاینه و معافیت مشمولان خدمت وظیفه عمومی (بیماری‌های اعصاب و روان) از انجام خدمت دوره ضرورت معاف می‌شوند که این امر موجب مشکلات زیادی در جامعه برای آنان می‌شود.
۳- اصلاح بخش تخصصی آئین نامه معاینه و معافیت مشمولان وظیفه در این معاونت در دست بررسی بوده و در آئین نامه جدید، معافیت بیماران مبتلا به ترانس سکوالیسم به موجب یکی از بندهای ۳۰ آئین نامه مذبور (بیماری‌های غدد مترشحه داخلی) پیش بینی شده است.
با توجه به موارد فوق و تا ابلاغ آئین نامه جدید دستور فرمائید در اجرای ماده ۲ آئین نامه معاینه و معافیت، مشمولان دارای بیماری ترانس سکوالیسم را جزو دسته سوم مشمولان محسوب و به آنان جهت سیر مراحل اداری اخذ مجوز جراحی‌های لازم تغییر جنسیت با تائید سازمان بهزیستی به مدت یکسال در دو مرحله معافیت موقت اعطا سپس به وضعیت جسمی آنان رسیدگی شود.
طبق ماده ۲ آیین نامه اجرایی معاینه ومعافیت پزشکی مشمولان خدمت وظیفه عمومی موضوع تبصره (۱) ماده (۳۹) اصلاحی قانون خدمت وظیفه مصوب ۱۳۹۰ به تصویب هیآت وزیران رسیده و از تاریخ ۰۱/۰۵/۱۳۹۳ اجرایی شده است مشمولان از نظر توان و سلامتی جسمی و روانی در چهار دسته قرار می‌گیرند که دسته سوم که در قانون آمده است به شرح زیر است:
ج- دسته سوم: کسانی که دچار عدم رشد یا بیماری‌های جسمی یا روانی درمان پذیر هستند و به دلیل اینکه باید برای بازیابی سلامت، تحت درمان و معالجات لازم قرار گیرند، در مدتی که براساس ضوابط موضوع این آیین نامه و پیوست آن تعیین می‌گردد، قادر به انجام خدمت دوره ضرورت نیستند و در مدت مذکور، به عنوان مشمولان معاف موقت پزشکی شناخته می‌شوند.
علاوه بر این ماده ۲۵ آئین نامه مذکور در بالا شرح می‌دهد که:
ماده ۲۵ – به مشمولانی که به علت ابتلا به بیماری به تشخیص شوراها و در چارچوب ضوابط این آیین نامه و پیوست آن، به طور موقت قادر به انجام خدمت دوره ضرورت نباشند، به منظور درمان برای مدتی که شورای مربوط تعیین می‌نماید و در هرحال در هر مرحله، از یک سال تجاورز نخواهد کرد، معافیت موقت پزشکی داده خواهد شد و چنانچه در پایان سال دوم با وجود اقدامات درمانی، شورای یاد شده، بیماری رادرمان شده تشخیص ندهد و فرد نیز قادر به انجام خدمت نباشد، از ابتدای سال سوم به طور دائم از خدمت دوره ضرورت معاف خواهد شد.
همچنین طبق تبصره ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی، رئیس سازمان یا نماینده او در صورتی که دلایل و مدارک مثبت‌های مبنی بر معافیت از خدمت در پرونده موجود باشد، می‌تواند برای حداکثر یک سال دستور عدم اعزام مشمول را صادر نماید و یا در صورت غیبت موجه وی، دستور رسیدگی صادر کند.
پس از ابلاغ این حکم و تأیید آن توسط معاونت‌های مختلف و رئیس سازمان وظیفه عمومی، این بند باید در جزوهی معافیت پزشکی وظیفه عمومی درج شده باشد.
علاوه بر این معاونت نیروی انسانی ستاد کل نیروهای مسلح در تاریخ ۱۴/۱۲/۱۳۸۶ نامه‌ای را با شماره ۶۱/۱۱/۷۰۸/م/۴/ن به ریاست محترم سازمان بهزیستی ارسال کرد و در آن دستور داد تا طبق یکی از بندهای ماده ۳۰ آئین نامه معاینه و معافیت مشمولان خدمت وظیفه عمومی، مبنای معافیت بیماران ترانس سکوال (اختلال هویت جنسی) را ابتلا به (بیماری‌های غدد مترشحه داخلی) بداند.
با وجود اتخاذ قوانینی که در بالا ذکر شد و استناد به احکام ابلاغی به مراجع مربوط هنوز عده زیادی از افراد تغییر جنسیت داده در ایران در روز گرفتن کارت معافیت خود شوکه می‌شوند؛ زیرا به جای آن که در کارت معافیت ابتلا به (بیماری‌های غدد مترشحه) ذکر شده باشد به اختلال روانی اشاره شده است و در این نقطه جای هیچ بازگشتی نیست زیرا کارت معافیت صادر شده و نوع معافیت نیز تشخیص داده شده است. بنابراین پیشنهاد می‌گردد که این افراد در هنگام تکمیل پرونده‌های وطیفه عمومی حتماً دو حکم بالا و موادی که در این متن اشاره شده است را ضمیمه مدارک ارسالی کنند.
لینک مرتبط :غلیواژ؛ درگیری های تغییر نام افراد تغییر جنسیت داده در ایران
اسناد پیوسته
مشمولین تغییر جنسیت داده (PDF – 790 kb)
معافیت سربازی برای افراد تغییر جنسیت داده در ایران