بانو گشسپ‌نامه
“بانو گشسپ‌نامه” منظومه‌ای است حماسی که روایت زندگی “بانو گشسپ”، دختر “رستم”، و نبردهای پهلوانانه او را بازمی‌گوید. بانو گشسپ پهلوانی است که نخست پادشاه جادو شده‌ای را نجات می‌دهد؛ سپس “شیده” پسر “افراسیاب” را در بند عشق خود کشیده و زبونی‌اش را به او می‌نمایاند. وی همچنین ناتوانی و ضعف خواستگارانش یعنی شاهان هند و همسایگان سرزمین‌اش را نیز به ایشان گوشزد می‌کند و در انتها، مردی که پدرش از میان سرداران و پهلوانان نامدار ایرانی به همسری او انتخاب کرده بود را، در شب زفاف به بند می‌کشد تا به همه مردان و حتی پدرش رستم نیز ثابت کند که زن مطیعی نیست و دیگری نمی‌تواند به جایش تصمیم بگیرد. نام سراینده بانو گشسپ‌نامه برای ما مشخص نیست و احتمال می‌رود زمان سرایش آن اواخر قرن پنجم هجری باشد.
مصحح این منظومه در صفحه ده کتاب می‌نویسد: “رویدادهای این حماسه نمود تضادهایی است که در فرهنگ ایران و در مرز میان آیین‌های قومی – حماسی با عرصه جامعه و واقعیت، در رابطه با موقعیت زن وجود داشته است. اگر اصل قضیه را متعلق دوره سنت‌های شفاهی کهن بدانیم، شاید یکی از اهداف سرودن بانو گشسپ‌نامه در زمان‌های بعد، پروردن زنی شجاع، مستقل و خودباور است تا مظهر زن ایرانی و دارنده تمام صفات دلخواسته باشد. زنی آرمانی در جامعه‌ای نامطلوب که چون امکان ظهور واقعی ندارد، در چارچوب قصه خلق شده است.”
روح‌انگیز کراچی در ادامه می‌افزاید: “پرداختن به چنین موضوعی اگرچه بر خلاف انتظار، علاقه و عقاید حاکمان و متشرعان آن زمان بوده، اما احتمال می‌رود که هدف از توصیف زنی چون بانو گشسپ، حفظ و بقای تمدن قوم ایرانی به وسیله زن و یادآوری ارزش‌های سازنده او در جامعه‌ای باشد که ارزش‌هایش رنگ باخته و بی‌ارزش شده؛ و نیز شاید راز و رمز دیگری در پیدایش چنین داستانی وجود داشته است که با رویکردی متفاوت به تفسیر و تاویل‌های دیگری ]هم از آن [می‌توان دست یافت.”
در ادامه مقدمه مصحح می‌خوانیم: ” ظاهرا ماخذ بانو گشسپ‌نامه شاهنامه منصور و اخبار پهلوانان پیش از دوره اسلامی در ایران بوده و انگیزه و موقعیت مناسبی در زمان بازآفرینی منظوم آن وجود داشته تا سراینده منظومه‌ای را خلق کند که قهرمان آن زن باشد و در زمانه رواج تعصب‌های دینی، سخت‌گیری‌های اجتماعی و آزار و اذیت زنان به بهانه دینداری، بر خلاف انتظار، علاقه، تعصب و عقاید حاکمان همزمان او به ذکر پهلوانی‌های یک زن بپردازد…”
پس از مقدمه دقیق و جامع مصحح که در ۳۹ صفحه تنظیم شده، متن منظومه در ۷۵ صفحه به چاپ رسیده است. در سراسر متن پاورقی‌های دقیقی ارائه شده و معنای همه لغت‌های نامانوس آمده است. در قسمت آخر کتاب نیز نمایه‌ها، واژه‌نامه و نامنامه با دقت خاصی تنظیم و ارائه شده.
مقدمه، تصحیح و توضیح: روح‌انگیز کراچی
– ناشر: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
– چاپ اول/ ۱۳۸۲/۱۴۰۰ تومان