زنان مسلمان آنلاین ،گفتگو با دکتر سوسن باستانی

کانون زنان –ترانه بنی یعقوب :گروه “زنان مسلمان ” یک جامعه اینترنتی است که دکتر سوسن باستانی آن را مورد تحقیق و تحلیل اکادمیک قرار داده است . او می گوید:در زمان مطالعه من این گروه به تازگی فعالیت خود را آغاز کرده بود و به این دلیل از زمان شکل گیری گروه با آن همراه شدم و توانستم مباحث، اتفاق ها و افراد را از ابتدا مورد بررسی قرار دهم. سوسن باستانی با توجه به تحقیقاتی که تحت عنوان ” تحلیل شبکه” انجام داده ،می گوید: افراد وقتی on line می شوند ویژگی های شخصی، جنسیت، مذهب، قومیت، افکار و عقاید، نگرش ها و عقاید شان را نیز به همراه می آورند. اما ممکن است در این گروه ها چون افراد فقط با نوشته سرو کار دارند بد فهمی ها و تفسیر های بد هم شکل بگیرد به همین دلیل نشانه های اینترنتی مثل صورت خوشحال happyface)) و صورت غمگین به وجود می آید و افراد سعی می کنند با استفاده از نشانه ها از بد فهمی مطالبشان جلو گیری کنند بنابراین هنوز هم می توان گفت روابط اینترنتی با روابط رو در رو تفاوت دارد .

برخی افراد معتقدند روابط آن لاین (بر خط) افراد در اینترنت زمینه های جداسازی انسانها از یکدیگر را فراهم می کند . چنین دیدگاههایی در مواجهه با تکنولوژی های نوین معمولاً به جنبه های منفی آن می پردازند و جنبه های مثبت آن را نادیده می نگارند.

برای یافتن پاسخ این سئوال که در روابط” آن لاین” افراد به چه میزان مایل به ابراز هویت واقعی خود هستند و همچنین بررسی مسائل زنان در فضای مجازی گروه زنان مسلمان با دکتر سوسن باستانی مدیر دانشکده علوم اجتماعی و مدیر گروه مطالعات زنان دانشگاه الزهرا که تحقیقی با نام ” زنان مسلمان به صورت آن لاین (Moslem women on line)” انجام داده به گفتگو نشسته ایم که می خوانید:

-خانم باستانی تحقیق”زنان مسلمان ” به چه منظوری و در چه زمانی و با چه جامعه آماری انجام شده است؟

تحقیق”زنان مسلمان” (Moslem women on line) را در سال ۱۹۹۷ آغاز کردم و نتایج نهایی آن را در سال ۲۰۰۰ به چاپ رساندم. هدف من از انجام این تحقیق پاسخ به مباحث متفاوتی است که درباره روابط آن لاین on line)) یا روابط “بر خط” مطرح می شود. دیدگاهها درباره این موضوع به دو دسته خوش بینانه و بد بینانه تقسیم می شود. دیدگاههای خوش بینانه روابط اینترنتی و مسائل مربوط به اینترنت را با نگاهی تقریباً مثبت ارزیابی می کنند. این دیدگاه روابط اینترنتی را در کنار سایر تکنولوژی ها قرار می دهد و ویژگی روابط آن لاین online)) را منفی و در جهت جداسازی انسانها از یکدیگر ارزیابی نمی کند. این دیدگاه تاثیرات منفی این تکنولوژی را چندان مهم قلمداد نمی کند.

اما دسته دوم دیدگاههایی اند که معتقدند این شکل جدید روابط‘ انسانها را ایزوله و از هم دور می کند. به ویژه این دیدگاه بر جنبه های منفی روابط آن لاین on line و اینکه انسانها در این روابط‘ خود را به نوع دیگر معرفی می کنند تاکید دارد. همچنین این دیدگاه جنبه های خاص و منحصر به فرد روابط اینترنتی on line را به همه روابط تعمیم می دهد . من بر این اساس و با طرح این سئوال که چه رابطه ای بین روابط آن لاین و آف لاین افراد وجود دارد‘ این تحقیق را انجام دادم همچنین بررسی روابط “آن لاین” و اینکه زمانی که افراد on line می شوند چه می کنند نقطه آغاز کار من بوده است . برای این کار گروه بحث زنان مسلمان (discusiongroup) را برگزیدم.

-گروه “زنان مسلمان ” یک جامعه اینترنتی (community) است؟ این گروه چه ویژگی منحصر به فرد ی داشته که آن را برای مطالعه خود برگزیدید؟

در زمان مطالعه من این گروه به تازگی فعالیت خود را آغاز کرده بود و به این دلیل از زمان شکل گیری گروه با آن همراه شدم و توانستم مباحث‘ اتفاقات افراد را از ابتدای شکل گیری مورد بررسی قرار دهم.

ارتباط روابط آن لاین (online) با روابط معمول وروزمره افراد و اینکه آیا روابط آن لاین بر روابط روزمره افراد تاثیر دارند یا خیر نیز مورد توجه من قرار گرفت.

-تحقیق را با چه شیوه ای انجام دادید؟

حدود هشت ماه به عنوان یک محقق مشاهده گر فقط ایمیل ها را دریافت می کردم و به دنبال شناسایی و نحوه کار افراد گروه بودم بعد از مشاهدات اولیه چون نمی خواستم کار یکطرفه بماند نظرات افراد گروه را نیز درباره روابط آن لاین مورد بررسی قرار دادم.

-آیا شما از همان ابتدای کار خود را به عنوان محقق به اعضای گروه معرفی کردید؟

به همه اعضای گروه خیر اما برای مسئول گروه از همان ابتدا یک ایمیل ارسال کردم و خود را به عنوان محقق علوم اجتماعی معرفی کردم! در مرحله دوم و قبل از انتشار کار و پس از جمع آوری پرسشنامه ها‘خود و نوع کار را معرفی کردم اما ازابتدا همه اعضای گروه از کار پژوهشی مطلع نبودند. به دلیل اینکه ممکن بود روی نتایج تحقیق تاثیر بگذارد.

-در مرحله “مشاهده” به چه نکات قابل توجهی دست یافتید؟

در مرحله مشاهده آنچه جالب بود آنکه زنان جایی را یافته بودند که می توانستند خود و مسائل خصوصی شان را به خوبی عنوان کنند یک نکته مهم دیگر آنکه آنها معمولاً در جوامعی زندگی می کردند که در اقلیت و متفاوت از سایر افراد جامعه بودند.

-اعضای کامیونیتی (community) عموماً ازچه کشورهایی بودند؟

اعضای کامیونیتی از سراسر جهان بودند ولی اکثریت آنها از ساکنان آمریکای شمالی ( کانادا و آمریکا) بودند پس به عنوان یک زن مسلمان مسائلی در جامعه بزرگتر برای شان مطرح بود و اینجا جایی بود که آنها این مسائل را خیلی خوب مطرح می کردند.

-بحث ها بیشتر پیرامون چه مسائلی بود؟

در ماههای اول شکل گیری مسائل اجتماعی مبتلابه زنان مسلمان بود. و از مسئله حجاب تا برخورد با دیگران را در بر می گرفت.

-مهم ترین مساله و مطالبه این زنان چه بود؟

برابری جنسیتی بیشترین تعداد ایمیل ها را به خود اختصاص می داد و در این مورد هم افراد به دو دسته تقسیم می شدند آنهایی که مسلمان متولد و در جوامع اسلامی بزرگ شده بودند تاکید بیشتری بر برابری جنسیتی داشتند اما افراد تازه مسلمان شده نکته مقابل این موضوع را مطرح می کردند. و چندان بر مساله برابری جنسیتی تاکید نداشتند که این مساله کاملاً با دیدگاه کسانی که در جوامع اسلامی زندگی می کردند و تاکیدشان بر نابرابری جنسیتی بود متفاوت به نظر می رسید.

-این تفاوت دیدگاه را چگونه ارزیابی می کنید؟

این تفاوت ها نشان می دهد که ما معمولاً بر اساس تجربیاتمان مسائل روزمره زندگی را تبیین می کنیم. تازه مسلمان شده ها در ارتباط شان با جامعه بزرگتر مشکل را حس نمی کردند اما زنان مسلمان که از سایر کشورها ی جهان آمده بودند و جزو گروه اقلیت بودند تبعیض ها را به خوبی احساس می کردند دین یک سوی قضیه بود و زبان و فرهنگ نیز از مسائل دیگری بود که این زنان را دچار مشکل کرده بود اما برای تازه مسلمان شده ها چون جامعه شناخته شده بود مساله مذهب مهم تلقی نمی شد.

-در این گروه اینترنتی (کامیونیتی) زنان ایرانی هم حضور داشتند؟

تعدادزنان ایرانی خیلی کم بود اما از کشورهای حوزه خلیج فارس مثل دبی و اروپا تعداد زنان بیشتری حضور داشتند.

-چرا زنان ایران نسبت به زنان دیگر کشورها فعالیت اینترنتی کمتری دارند. علت این شکاف دیجیتالی چیست؟

یکی از مشکلات زنان ایرانی در این زمینه عدم تسلط بر زبان است و عامل دیگر نیز عدم دسترسی به اینترنت است البته در سالهای اخیر رشد قابل ملاحظه ای رخ داده اما هنوز فاصله زیاد یا شکاف دیجیتالی با دیگر کشورها وجود دارد. آمار و ارقام نشان می دهد که فقط بین ۱۰ تا ۱۲در صد جمعیت کل کشور به کامپیوتر و اینترنت دسترسی دارند که البته این میزان در شهرهای بزرگ و مراکز دانشگاهی بهترو در سایر مناطق وضعیت بدتر است.

-مباحث گروه زنان مسلمان بیشتر حول چه مسائلی دنبال می شد؟

در ابتدا کار تعداد ایمیل ها خیلی زیاد بود که دنبال کردنش خیلی سخت بود مثلاً روزانه بین ۵۰ تا ۶۰ ایمیل دریافت می کردم اما کم کم تعداد کمتر شد همچنین در ابتدای فعالیت این گروه بحث ها به روز و داغ بود.

-بحثهای این گروه بیشتر درباره مسائل و مشکلات زنان بود یا مسائل دیگری را نیز در بر می گرفت؟

در ابتدای فعالیت نه! ولی به تدریج مباحث زنانه تر شد مباحثی چون برابری جنسیتی‘ اشتغال زنان‘ حضور زنان در اجتماع اما به تدریج مسائل خصوصی تر و زنانه تر هم شد که هدف از طرح آنها زنده نگاه داشتن گروه بود. تا دوباره مساله ای خاص مطرح شود. علت عمده هم این است که خیلی وقت ها اعضا گروههای آن لاین وابسته به اعضای فعال هستند تا وقتی این اعضا هستند گروه فعال تر و پویاتر است و تاثیر آن را بر گروه می توان دید.

-در ابتدای صحبتهایتان گفتید برخی افراد معتقدند روابط آن لاین افراد متفاوت از روابط خارج از خط است آیا زنان مسلمان این گروه نیز سعی در پنهان نگاه داشتن هویت واقعی خود داشتند؟

یک نکته مهم در این مورد به دست آمد. و هدف من این بود که بفهمم که چرا افراد on lineمی شوند و وقتی online هستند چه کسی هستند؟ آیا مساله به دست آودن هویت مطرح است یا نا شناس ماندن.

این مساله در گروه هم مطرح شد. نتایج مشاهدات و مصاحبه من با اعضای گروه دقیقاً عکس این مساله را نشان داد و من به این نتیجه رسیدم که افراد در گروه حضور یافته اند تا اتفاقاً هویتشان را ابراز کنند آنها معمولاً جزئیات بیشتری از زندگی خصوصی خود ارائه می دادند و نتیجه گیری من از این گروه خاص این بود که فعالیت یا روابط آن لاین ما بستگی به موقعیت مان در جامعه بزرگتر دارد اگر در جامعه بزرگتر در اقلیت باشیم و نتوانیم صدایمان را به بقیه برسانیم . موقعیت آنلاین(on line) و اینترنتی ما جایی است که سعی می کنیم حرفهایی را که در زندگی روزمره نتوانسته ایم مطرح کنیم آنجا اعلام و منعکس کنیم و این چیزی است که کاملاً با نتایج تحقیقات دیگر متفاوت است. با توجه به تحقیقات ” تحلیل شبکه” می توان گفت: افراد وقتی on line می شوند ویژگی های شخصی‘ جنسیت‘ مذهب‘ قومیت‘ افکار و عقاید‘ نگرش ها و عقاید شان را نیز به همراه می آورند. اما ممکن است در این گروه ها چون افراد فقط با نوشته سرو کار دارند بد فهمی ها و تفسیر های بد هم شکل بگیرد به همین دلیل نشانه های اینترنتی مثل صورت خوشحال happyface)) و صورت غمگین به وجود می آید و افراد سعی می کنند با استفاده از نشانه ها از بد فهمی مطالبشان جلو گیری کنند بنابراین هنوز هم می توان گفت روابط اینترنتی با روابط رو در رو تفاوت دارد و هیچگاه “گرمی روابط رو در رو را ندارد. به همین خاطر است که رفته رفته فرهنگ اینترنتی به وجود می آید و افراد سعی می کنند با به کار گیری نشانه ها و یا مفاهیم خاص اینترنتی مشکلات آن را از سر راه خود بر دارند.

مثلا در خیلی از گروهها اعضا یکدیگر را خواهر (sister) خطاب می کنند چون می خوانند فضا ی صمیمی ایجاد کنند یا نامه هایشان را با واژه love به پایان می رسانند.

-می خواهم بدانم که روابط اینترنتی فقط در حد تبادل اطلاعات در سطح آن لاین باقی می ماند یا به روابط خارج از آن هم می رسد؟

خیر در حد تبادل اطلاعات باقی نمی ماند و معمولاً به حمایت عاطفی و ابزاری تبدیل می شود یعنی این روابط که از طریق اینترنت آغاز شده به قرار ملاقات و گردش و سایر ارتباطات می انجامد یعنی روابط آن لاین به آف لاین کشیده می شود . البته عکس این هم دیده می شود یعنی افراد یکدیگر را در زندگی روزانه می شناسند بعد یکدیگر را تشویق به حضور در گروههای اینترنتی می کنند .

-عضویت زنان ایرانی در گروههای مجازی اینترنت به چه میزان می تواند در آگاهی بخشی به آنان مفید و سازنده تلقی شود؟

یک مساله مهم در غرب که اتفاقاً تحقیقات زیادی نیز درباره آن انجام شده تله ورک (tele work) است یعنی کار از راه دور به ویژه این فرصت خوبی را برای زنان خانه دار فراهم می کند تا بتوانند در خانه کار کنند البته این مساله نباید به ضرر زنان تمام شود و فقط میزان کارشان را افزایش دهد اما در مجموع این مساله فرصت مناسبی برای زنان فراهم می کند تا آنان به نوعی فعال باشند.

از بعد دیگر آنها می توانند با زنان خارج از ایران ارتباط برقرار کنند و آنها را از شرایط خود آگاه و اطلاعاتی نیز از آنها به دست آورند.

((photo1))

-دکتر باستانی!از آنجایی که شما از فعالان امور زنان هستید چند سئوال مرتبط با مسائل زنان دارم! لطفاً بگویید مهم ترین مشکل شما به عنوان یک مدیر زن چیست؟

بسیاری از زنان ما حتی حاضر نیستند پست های مدیریتی را بپذیرند شاید دلیل آنها نبود امکانات کافی است زیرا برخی از زنان توانمند می ترسند که با پذیرش مسئولیت اجتماعی از دیگر کارهایشان باز بمانند یعنی یک ارجحیت وظایف بین آنها دیده می شود.

-راه حل این مشکل را چه می دانید؟

راه حل این مشکل علاوه بر توانمند سازی زنان این است که آنها را برای پذیرش مسئولیت آماده کنیم. البته این مساله فقط مختص جامعه ما هم نیست و در همه جوامع جهان مطرح است فقط ممکن است شدت و ضعف داشته باشد ” یعنی دستاوردهای زنان متخصص چه قدر واقعی است”.

-هیچ وقت بعنوان یک مدیر! فقط به خاطر زن بودنتان نادیده گرفته شده اید ؟

خیلی اوقات در جامعه مااز زنان استفاده ابزاری می شود ‘ زنان ما در بسیاری از عرصه ها حضور دارند اما نه به عنوان متخصص بلکه چون یک گروهی تشکیل و وارد صحنه شده حالا یک زن هم باید میانشان باشد.

اما حرف ما این است که به ما فرصت های مساوی بدهید تا ما خود را نشان دهیم. توانمند سازی به این معنا است که زنان قابلیت های لازم را دارند فرصت های مساوی به آنها داده شود تا با وجود این فرصت های مساوی زنان خود و توانمندیهایشان را نشان دهند.

-مهم ترین مشکل زنان ایرانی را در یک جمله بگوئید؟

مسائل زنان با توجه به گروههای مختلف زنان کاملاً متفاوت است در بحث خواهری جهانی نیز این موضوع مطرح می شود که ما چه زمان می توانیم از خواهری جهانی صحبت کنیم.

چون مطالبات زنان متفاوت است من اگر بخواهم مسائل و مشکلات زنان را بگویم مطالبات من قطعاً متفاوت از دیگران است. اما ارتقای آگاهی های اجتماعی در همه زمینه ها به ویژه آگاهی زنان از حقوقشان مهم ترین اقدام برای حل مشکلات زنان است. وقتی کسی حقوقش را بشناسد مسائل و مشکلات را نیز در چارچوب حقوقی می شناسد اما در صورت عدم آگاهی از حقوق مطالبات نیز به درستی شناخته نخواهد شد.

من مطالبات زنان دانشگاهی را با دیگر زنان جامعه متفاوت می دانم و معتقد م مشکلات را باید از دید قشر های مختلف جامعه بررسی کرد.

taraneh@irwoem@com