خشونت علیه زنان و فرهنگ مالکیت بر زن
خشونت علیه زنان را نمیتوان صرفاً به خشم فردی یا انحراف اخلاقی چند نفر فروکاست باید ریشههای آن را در مناسبات نابرابر، الگوهای تربیتی و باورهایی جستوجو کرد که فرودستی زن را بازتولید میکنند.
از آناهیتا تا سودابه و ایفیژنی ، زن در حافظه اسطوره و مناسبات قدرت
فرناز جعفرزادگان
تأملی دربارهی زن، تاریخ، قدرت و حق زیستن
در حافظهی اسطورهای تمدنها، زن گاه در هیئت سرچشمهی حیات ظاهر میشود و گاه در قامت شخصیتی تراژیک، که سرنوشتش به اراده و تصمیم قدرتهای پیرامونش گره میخورد. این دو تصویر، در کنار یکدیگر، تناقضی دیرپا را در تاریخ فرهنگ بشری آشکار میکنند جهانی که از یک سو زایش و استمرار زندگی را با نیروی زنانه پیوند میدهد و از سوی دیگر، در بسیاری از روایتها و ساختارهای اجتماعی، بدن، اراده و حتی حق حیات زن را در قلمرو اقتدار مردانه قرار میدهد.
در اسطورههای ایران باستان، آناهیتا، ایزدبانوی آبها و باروری، از برجستهترین چهرههای زنانهی جهان مینوی است او با آبهای پاک، باروری زمین، زایش و تداوم زندگی پیوند دارد آناهیتا در این تصویر اسطورهای، تجسم نیرویی است که امکان رویش و استمرار هستی را فراهم میکند گویی جهان در حافظهی کهن خود، سرچشمهی حیات را در سیمای یک ایزدبانوی زنانه به یاد سپرده است.
اما در سوی دیگر این حافظهی اسطورهای، به سودابه در شاهنامهی فردوسی میرسیم شخصیتی پیچیده و مناقشهبرانگیز که سرنوشتش در یکی از تراژیکترین روایتهای حماسی ایران رقم میخورد.
سودابه، همسر کیکاووس و مادرخواندهی سیاوش، پس از آنکه خواستِ او از سوی سیاوش پذیرفته نمیشود، درگیر ماجرایی میشود که به اتهام، آزمون آتش و سرانجام گسستهای خونین در دربار میانجامد. سیاوش از آتش میگذرد و بیگناهی خود را اثبات میکند اما سرانجام در توران به فرمان افراسیاب کشته میشود.
پس از آگاهی از مرگ سیاوش، رستم، که سودابه را در سرنوشت تلخ او مقصر میداند، به کاخ کیکاووس میرود، سودابه را از پرده بیرون میکشد و با خنجر به قتل میرساند. فردوسی این واقعه را بیپرده روایت میکند.
البته سودابه را نمیتوان به سادگی در دوگانهی بیگناهی و گناه محصور کرد و نباید پیچیدگی اخلاقی و ادبی شخصیت او را نادیده گرفت. اما آنچه این روایت را برای تأمل اجتماعی ما معنادار میکند، پرسشی فراتر از داوری دربارهی کردار اوست چه کسی حق داوری دارد؟ چه کسی اختیار مجازات را به دست میگیرد؟ و آیا حتی خطاهای بزرگ انسانی میتوانند مجوز سلب حق حیات باشند؟
در اساطیر یونان نیز با سرنوشت ایفیژنی، دختر آگاممنون، روبهرو میشویم. پدری که برای فراهمشدن باد مساعد و حرکت سپاه یونان به سوی تروا، با قربانیکردن دختر خود مواجه میشود. در برخی روایتها ایفیژنی قربانی میشود و در برخی دیگر، آرتمیس در واپسین لحظه او را از مرگ میرهاند. در این روایت نیز سرنوشت یک زن در میان خواستِ قدرت، جنگ و ارادهی مردان رقم میخورد.
از آناهیتا تا سودابه و ایفیژنی، با سه تصویر متفاوت از زن مواجهیم، سرچشمهی زندگی، موضوع داوری و قربانی تصمیم قدرت. این روایتها، با وجود تفاوتهای فرهنگی و تاریخی، ما را به پرسشی مشترک میرسانند چگونه تمدنهایی که زن را در اسطورههای خود با زایش، باروری و تداوم حیات پیوند میدهند، در مناسبات اجتماعی خویش گاه حق انتخاب و حتی حق زیستن را از او دریغ میکنند؟
اسطورهها حافظه بشرند
اسطورهها بخشی از حافظهی فرهنگی بشرند و میتوانند امکان بازخوانی باورها، ترسها و مناسبات قدرت را فراهم کنند. البته نمیتوان از روایتهای اسطورهای بهتنهایی دربارهی ساختار واقعی همهی جوامع باستانی حکم صادر کرد اما میتوان در آینهی آنها پرسشهایی را دید که هنوز در جهان معاصر بیپاسخ ماندهاند.
تاریخ، بهتدریج و در بسیاری از جوامع، تحت تأثیر ساختارهای مردسالارانه شکل گرفته است ساختارهایی که هویت زن را نیز در محدودهی اقتدار مردانه قرار دادهاند. در چنین نظمی، زن در نسبت با پدر، برادر، همسر و خانواده تعریف میشود وگویی هویت مستقلی ندارد .
امروز، هنگامی که زنانی به دست نزدیکترین افراد زندگی خود جان میبازند، مسئله تنها وقوع یک جنایت فردی نیست باید به فرهنگی اندیشید که در آن هنوز تصور مالکیت بر زن، گاه جایگزین پذیرش استقلال انسانی او میشود. خشونت علیه زنان را نمیتوان صرفاً به خشم فردی یا انحراف اخلاقی چند نفر فروکاست باید ریشههای آن را در مناسبات نابرابر، الگوهای تربیتی و باورهایی جستوجو کرد که فرودستی زن را بازتولید میکنند.
هیچ جامعهای بدون بهرسمیتشناختن جایگاه انسانی زن به بلوغ تمدنی نمیرسد چراکه زن از سازندگان بنیادین جامعه و پرورشدهندگان نسلهای انسانی است. جامعهای که زن را به حاشیه میراند یا حذف میکند، در حقیقت بخشی از امکان انسان شدن خویش را انکار کرده است.

