موجی از زنان ایرانی که از زندگی خود می‌نویسند
بسیاری از اتو بیوگرافی های نوشته شده توسط زنان ایرانی متعلق به نسل دومی است که به هیچ جا تعلق ندارند.زنانی که در ایران به دنیا آمده اند، خارج از کشور بزرگ شده اند.
مرور خاطرات این دسته از نویسندگان زن به ما می فهماند که اینها وقتی به ایران آمده اند، مثل یک خارجی با آنها رفتار و وقتی هم که در خارج هستند به عنوان یک خارجی به آنها نگاه می شود.
کانون زنان ایرانی-فریده غائب :افزایش تعداد زنان نویسنده ایرانی که درباره خود می نویسند،شکاف ناشی از نبودن نوشته های زنانه را در سالهای دور پر کرده است.
دکتر” نورما موروزی” از دانشگاه ایلی نویز، در کارگاه علمی” مروری بر تحقیقات مربوط به زنان ایرانی در خارج از کشور” که بیست و سوم شهریور در محل انجمن جامعه شناسی ایران در تهران برگزار شد، با بیان این مطلب از یک شکاف عظیم یاد کرد. شکافی که تا زمان تالیف کتاب افسانه نجم آبادی وجود داشت، اما بعد از تالیف این کتاب موجی از زنان ایرانی را به نوشتن درباره ی زندگی خود سوق داد.
از عنوان کتاب نجم آبادی، ” زندگی نامه نویسی زنان ایران” بر می آید که درباره زنان نویسنده باشد. اما او فقط از تاج السطنه و فروغ در دو بخش از کتابش می نویسد و بقیه کتاب را به این موضوع می پردازد که چرا تا کنون زن ها درباره ی خود چیزی ننوشته اند؟ و اینکه در تاریخ زنانه نویسی در ایران شکاف بزرگ وجود دارد.اما سالها بعد از تالیف این کتاب، خلأ نبودن این دسته از زنان نویسنده پر می شود.
موروزی در این جلسه با مرور کلی تحقیقات اخیر زنان نویسنده ایرانی خارج از کشورکه درباره زنان ایرانی تحقیق کرده اند، آنها را به سه دسته تقسیم می کند.
گروه اول به تحقیقات نظام مند کلاسیکی اشاره دارد که هر یک از علوم روان شناسی، جامعه شناسی، تاریخ و …رادر چارچوب دیدگاه سنتی قرار داده است . این علوم، طبق سنت تعریف شده ی علمی به روش های سنتی عمل می کنند.
مثلاً یک مردم شناس باید برای انجام تحقیق به روستا و یا یک تاریخ نگار به سراغ آرشیو و اسناد تاریخی برود. که اینها روش های سنتی هستند.
موروزی کتاب انقلاب مشروطه ی ژانت آفاری، مشارکت سیاسی زنان در ایران اثر پروین پایدار و سانا ساریان را از جمله تحقیقات کلاسیک بر می شمارد.
این استاد دانشگاه بیشتر ساعت های سخنرانی اش را به دسته دوم تحقیقات، یعنی به وجود آمدن روایت ها و خاطرات شخصی زنان ایران اختصاص می دهد.
وی با تاکید بر این دسته از رویکرد، زنان این گروه را به نسل اولی و نسل دومی تقسیم می کند. برای نسل اول ،کتاب تاج السلطنه ی افسانه نجم آبادی ،دختری از ایران اثر ستاره فرمانفرماییان و اتو بیوگرافی اشرف پهلوی را مورد بررسی قرار می دهد.
وی با مقایسه میان دو کتاب فرمانفرماییان و اشرف پهلوی به این نکته جالب اشاره می کند که هر دوی این زنان متعلق به طبقه ی خاص و در خاطراتشان دائما در پی توجیه این طبقه و خانواده بودند.
به نظر موروزی فرمانفرماییان زندگی خود را طوری بازگو کرده که انگار می خواهد بگوید زندگی من و خانواده ام مهم هستند. که این موضوع در کتاب اشرف پهلوی اغراق آمیز تر است.
اما ،وی کتاب تاج السلطنه را نمونه ای از یک رویکرد انتقادی و خوب می داندو می گوید: تاج السلطنه، دختر ناصر الدین شاه، خیلی راحت از ترس ها، ناراحتی هایش می گوید و نسبت به خود، اطرافیان و پیشینه اش کاملاً انتقادی برخورد می کند. تاج السلطنه برای افشای خود و به منظور پژوهش درباره خود از نوشتن استفاده می کند. به عقیده این استاد دانشگاه کتاب تاج السلطنه هر چند صد سال پیش نوشته شده اما به خاطر انتقادی بودنش مدرن تر از دو کتاب یاد شده است.
بسیاری از اتو بیوگرافی های نوشته شده توسط زنان ایرانی متعلق به نسل دومی است که به قول موروزی این دسته کسانی هستند به هیچ جا تعلق ندارند.زنانی که در ایران به دنیا آمده اند، خارج از کشور بزرگ شده اند.
مرور خاطرات این دسته از نویسندگان زن به ما می فهماند که اینها وقتی به ایران آمده اند، مثل یک خارجی با آنها رفتار و وقتی هم که در خارج هستند به عنوان یک خارجی به آنها نگاه می شود.
تجربه های خاص این زنان و سعی آنها در چگونگی برقراری ارتباط با هر دو هویت است که نوشته های آنها را بر جسته می کند.
کتاب ” دید و بازدید” اثر تارا بهرام پور، بهترین نمونه از نویسندگان نسل دومی است. و یا کتاب آزاده معاونی که درباره برگشت به ایران و شروع کارش در حرفه ی روزنامه نگاری نوشته شده است.
به نظر این پژوهشگر مسایل زنان، اشتراکات نوشته های این نسل ذکر خوبی های دوران کودکی در ایران و مثبت نگاه کردن به آن دوران است.
موروزی از یک دسته سومی از این طیف تحت عنوان نویسندگان” تاریخ شفاهی” یاد می کند. کتاب هایی که زندگی زنان معمولی را به نوشتار تبدیل کرده است. در اینجا ست که ما صدای زنان را می شنویم.
این تاریخ شفاهی نشان می دهد که زندگی زنان معمولی نیز مهم است و آنچه اهمیت دارد تجارب شخصی و روز مره ای است که زنان آن را با صدای خود بیان می کنند.
کتاب های هاله اسفندیاری و مهناز کوشا از این دست نوشته ها هستند.
بخش آخری که موروزی درباره آن صحبت می کند رویکرد تحقیقی جدید با تکیه بر تاریخ اجتماعی ایران و نگارش زندگی و اعمال زنان به قلم خود زنان است.
” دختران قوچان ” اثر افسانه نجم آبادی،” اسلام و جنسیت” و ” طلاق به سبک ایرانی”اثر زیبا میر حسینی،” صیغه ” ی شهلا حائری از بهترین نمونه های این دسته هستند.
دختران قوچان تلاش می کند زنان را از پشت صحنه به روی صحنه بیاورد. به گفته ی موروزی، نجم آبادی در این کتاب توانسته نشان دهد زنان به لحاظ نمادین نقش مهمی دارند .و اینکه “ناموس” چگونه در شکل گیری هویت ملی نقش داشته ، اما سرنوشت این زنان همچنان محو است.
دختران قوچان توانسته دیدگاهی جدید درباره اهمیت دادن به نقش زن در تاریخ را نشان دهد. موضوعی که تا آن زمان مورد غفلت بود و صدای بازیگران غیر رسمی اجتماعی به ثبت نرسیده بود.
مصاحبه های زیبا میر حسینی با بزرگان شهر قم و بررسی تحولات نگرش این مراجع نسبت به جنسیت و زن ، پژوهش دیگری است که موروزی به آن اشاره می کند.
همچنین “طلاق به سبک ایرانی” تلاش های زنان و گفتگو های آنها را در اتاق دادگاه در قالب فیلم به تصویر می کشاند. زیبا میر حسینی در این فیلم ،تجربیات ملموس زنان ایرانی را با صدای خودشان نشان می دهد.
کتاب شهلا حائری درباره صیغه حاصل مصاحبه های وی با زنانی ست که خود را به صیغه مردان در می آورند. حائری در کتابش به این نتیجه می رسد اکثر زنانی که به سراغ صیغه می روند مطلقه بودند، پشتوانه مالی ضعیف و در حدود سنی ۲۰تا ۳۰ سال داشتند.
وی از گروه دوم یعنی از دختران جوانی یاد می کند که با اطلاع خانواده هایشان، فقط به خاطر فقر مالی به صیغه مردان مسن تر از خود در می آیند. منتهی درباره این دختران هیچ حرفی زده نمی شود.
حائری در نهایت از نا مشخص بودن تعریف” صیغه” در ایران می نویسد و اینکه اکثر اوقات این پدیده را با روسپیگری به یک معنی در نظر می گیرند.
ادامه این کارگاه علمی، پنج شنبه،بیست و چهارم شهریور ماه برگزار شد و با معرفی دو نمونه از کتاب هایی که رویکرد تحقیقی جدیدی دارند به کار خود پایان داد.
کتاب” ساخته شدن زنان مدرن ایرانی” اثر کامرون امین و ” صداهایی از ایران” اثر مهناز کوشا در این جلسه مورد بررسی قرار گرفت.