تحقیقات زنان در خارج از ایران با فرض جدایی اندرونی و بیرونی
کانون زنان ایرانی: شهلا حائری ،استاد دانشگاه بوستون و انسان شناس ، که چند روز پیش در دانشگاه تهران سخنرانی می‌کرد،از پدر بزرگ خود ,آیت الله حائری یاد می کرد و گفت: هر چند پدر بزرگم در فضای بیرونی فعالیت می کرد اما آخر شب به اندرونی باز می گشت.یادم می آید پدربزرگم در مورد زنی که می خواست طلاق بگیرد , با مادربزرگم که زنی قدرتمند بود ,مشورت می کرد و از او راهنمایی می‌خواست…
***
در نظر گرفتن فضای بیرونی و اندرونی در جوامع اسلامی به خاطر ملاحظات محرم- نامحرمی ،فرضیه‌ای پایه ای برای انسان شناسانی که روی جوامع اسلامی به ویژه زنان آن جوامع تحقیق کرده اند,به شمار می رود
دکتر شهلا حائری ,استاد دانشگاه بوستون در جلسه ای که گروه تخصصی مطالعات زنان و سازمان مستقل زنان چند روز پیش تدارک دیده بودند,به بررسی تحقیقات مربوط به زنان در خارج از ایران پرداخت.
از دهه ۱۹۷۰ به بعد رشد مطالبات زنان و ارتقا آگاهی آنان انسان شناسان بسیاری را به مطالعه زنان کشورهای اسلامی و خاورمیانه سوق داد.
مطالعات اولیه ای که در ایران روی زنان انجام شده است بر فرض جدایی اندرونی و بیرونی استوار بود.بر این مبنا فضای اندرونی برای زنان و فضای بیرونی مختص مردان بود و نتیجه ی حاصل شده از این نگاه رابطه نداشتن این دو جنس با یکدیگر بود.
شهلا حائری منفک دیدن این دو فضا را رد می کند و می گوید:این نوع تقسیم بندی برای ما که در اینجا زندگی می کنیم قابل نقد است.چرا که می دانیم اگر مردان در آن زمان به اندرونی راه نمی یافتند به معنی بی اطلاعی آنان از آن فضا نبود و برعکس برای زنان هم همین طور.
این انسان شنانس برای روشن شدن این مطلب از پدر بزرگ خود ,آیت اله حائری یاد می کند و می گوید :هر چند پدر بزرگم در فضای بیرونی فعالیت می کرد اما آخر شب به اندرونی باز می گشت.یادم می آید پدربزرگم در مورد زنی که می خواست طلاق بگیرد , با مادربزرگم که زنی قدرتمند بود ,مشورت می کرد و از او راهنمایی می‌خواست.
اما از ابتدای دهه ۸۰ این تصور مورد تجدید نظر قرار گرفت.
وی در ادامه تحقیقات انسان شناسان درباره زنان در ایران را به سه دسته تقسیم کرد .تحقیقات عشایری وقبیله ای ,تحقیقلت روستایی و تحقیقات شهری.
به گفته حائری قبل از انقلاب قالب تحقیقات درباره زنان عشایر بوده اما بعد از انقلاب نوع دیگری از تحقیقات رشد کرد.به طوری که شاهد پژوهش درباره دوره های مذهبی زنان , زنان واعظ ,حقوق زنان ومشارکت سیاسی زنان هستیم.
حائری از تحقیقاتی نام می برد که درباره زنان عشایر است.از جمله رضا فاضل که روی قدرت زن عشیره ای کار کرده و به این نتیجه رسیده است زن عشیره ای به خاطر مشارکت در تهیه مواد مورد نیاز قبیله از منزلت بالایی برخوردار است.
لوییز بگ نیز با تحقیق روی زنان قشقایی نظر رضا فاضل را تایید می کند.او همچنین به بحران هویت این زنان بعد از اسکان یافتن اشاره می کند.هر چند زن قشقایی با ساکن شدن فرصت انجام بسیاری از کارها را یافت اما دچار بحران هویت شد.به ویژه دختران جوان قشقایی بیشتر گریبانگیر این مسئله بودند.
تحقیق جالب دیگری که حائری از آن می گوید تحقیق دختر ۲۰ ساله ی لوییز بگ است.وی روی چهار نسل زن قشقایی مطالعه کرده است ودرجامعه آماری آن از دختر دو ساله قشقایی تا پیرزنی که سالها عمر خود را سپری کرده ,یافت می شود.
اما این استاد دانشگاه بر نثر این تحقیق نقد می کند.وی معتقد است نثر این محقق ۲۰ ساله نثر جوانی نیست و شاید متاثر از مادرش بوده باشد.به طور کلی در تحقیقات مربوط به زنان عشایر در مقایسه با زنان شهری این نتیجه حاصل می شود که زنان شهری به اندازه زن عشیره ای از قدرت برخوردار نیستند.
اریکا فری دل یکی دیگر از محققانی است که تحقیق خود را بر زنان اسکان یافته ی بویراحمدی متمرکز کرده است و از تغییر روابط زنان و مردان و موقعیت زنان صحبت میکند.
فری دل در کتاب خود با نام “زنان ده کوه” زندگی ۱۲ زن در این روستا را به صورت داستانهای زیبایی نوشته و توانسته همه موقعیت های زنان از جمله زنان بیوه ,بچه دار ,مطلقه و … را خوب ببیند.نقدی که حائری بر این کتاب وارد می کند مشخص نبودن جایگاه مححق در این داستان هاست.به تصویر کشیدن خصوصی ترین روابط زن و شوهر به گونه ای است که حضور محقق در آن صحنه ها را زیر سوال می برد.
تحقیق درباره میانسالان روستایی با نام مستعار علی آباد توسط مری هگلند انجانم شده که از روابط سالمندان و سرنوشت هر یک بعد از فوت همسرشان و نیز تغییر روابط با سالمندان می نویسد.
و تحقیق جالب دیگری که کاوه صفا اصفهانی درباره بازیهای زنانه انجام داده است. این تحقیق اشعار طنزگونه ای چون عمو سبزی فروش ویا هوو هوو جونم هوو و … را از نگاه روان شناسی تحلیل کرده و ریشه دار بودن گفتمان پدر سالاری را در آنها تایید کرده است.
حائری به تحقیقاتی که در جامعه شهری انجام شده اشاره می کند و می گوید:موقیت زن شهری پیچیده تر از زن روستایی است.بازنگری باورهای مذهبی یکی از محورهای تحقیقات درباره زنان شهری بوده است. کسانی همچون زهرا کمال خانی ,اعظم تراپی و آند تریچ درباره این موضوع تحقیقات انسان شناسی انجام داده اند.
در ادامه جلسه فیلم مصاحبه حائری با زنان کاندیدای نهمین دوره ریاست جمهوری پخش شد.
عکس :بی بی سی