اقتصاد زنان علم اقتصاد را به چالش می کشد ،حسین عبده تبریزی
سرمایه تنها روزنامهء اقتصادی کشور است که صفحهء زنان دارد. تلاش آن است که در این صفحه بیشتر «اقتصاد زنان» طرح و بحث شود. سوال مهم در این زمینه آن است که آیا می‌توان با عینک زنان در حوزهء اقتصاد تحول ایجاد کرد؟ آیا «اقتصاد زنان»، تجدید روش و بازتفکر در حوزهء علم اقتصاد است؟
بدیهی است کسانی که طرح موضوع می‌کنند و به اقتصاد زنان و فراتر از آن اقتصاد فمینیستی می‌پردازند، این کار را با هدف بهبود شرایط اقتصادی زنان انجام می‌دهند. به نظر می‌رسد که نگاه به حوزهء اقتصاد از این دیدگاه خود می‌تواند منشأ بهبود در نظریه وعمل اقتصادی شود.
موضع اقتصاد فمینیستی، آن است که بسیاری از باورهای پایه و توصیه‌های سیاست‌گذاری اقتصاد قدیمی‌اند و محصول ویژگی‌ها و اوضاع سیاسی دورانی هستند که طی آن شکل گرفته‌اند و حاصل جنسیت‌گرایی در جهان غرب طی دو دههء اخیراند. بنابراین، نگاه به اقتصاد از نظرگاه «اقتصاد زنان» باعث می‌شود که اقتصاددانان در مورد این تمایلات از مدافتادهء خود تجدیدنظر کنند.
اقتصاد، علمی است که کماکان در آن دیدگاه‌های پوزیتیویستی وجهی غالب است. بدیهی است که از موضع «اقتصاد زنان»، تصور عینیت‌گرایانهء اقتصاد زیر علامت سوال می‌رود.
«اقتصاد زنان»، از این منظر، به مساله می‌نگرد که موضوعی که افراد برای کار انتخاب می‌کنند و نحوهء تدوین نظریه‌ها و توصیه‌های اجرایی بستگی به فرهنگ اشخاص، موقعیت آنان در جامعه، و تجربه‌های زندگی آنان دارد. چنین است که «اقتصاد زنان» دوباره پرسش‌هایی را مطرح می‌کند که ظاهرائ سال‌ها قبل پاسخ داده شده است، و این‌ها سوالاتی عمیق‌تر از سؤالاتی است که بیشتر اقتصاددانان در پی پاسخ به آن‌ها هستند. «اقتصاد زنان» وقتی از ارزش، بهزیستی و قدرت می‌پرسد، بسیاری از مفروضات اقتصاد، از قبیل«ارزش کارایی »، «کمیابی»، «حضور مداوم خودخواهی»، «استقلال توابع مطلوبیت»… را زیر علامت سؤال می‌برد.
پیگو، پرچم‌دار اقتصاد رفاه، بدون رودربایستی و آشکار می‌گوید که زنان ضعیف‌تر و کم‌تر از مردان‌اند و از این رو به کار زنان در خانه‌هایشان و تاثیر آن بر اقتصاد ملی علاقه‌مند است. از همین دیدگاه هم هست که وی معتقد است دستمزد کم‌تر زنان در مقایسه با مردان، به‌حداکثررسانندهء رفاه جامعه است. روشن است این اظهارنظر، از آن‌جا ناشی می‌شود که پیگو مطلوبیت‌ها را مقایسه می‌کند و کاری با مطلوبیت زنان ندارد.
روشن است که «اقتصاد زنان» با نظرگاه پیگو و یا با ماهیت‌باوری (essentialism) که تفاوت‌های اساسی (ماهوی) بین زن و مرد قائل است، موافقتی ندارد. در عین حال، این دیدگاه نمی‌گوید که زنان باید اقتصادی جدای از مردان داشته باشند. نکته آن است که جریان اصلی اقتصاد جنسیت‌گراست و نه این‌که اقتصاد مذکر است. پس، دیدگاه «اقتصاد زنان» قائل به تفاوت‌های اساسی بین زن و مرد نیست، و نمی‌گوید که اقتصاددانان زن اقتصاد را به‌گونه‌ای متفاوت از اقتصاددانان مرد پیش می‌برند. در عین حال، اقتصاددانان زن تجربه‌هایی دارند که اقتصاددانان مرد ندارند. مثلائ، به عنوان پرورش‌دهندگان کودکان، احتمال این که اقتصاددانان زن مفروضاتی از علم اقتصاد همچون منافع فردی و اصل «به حداکثررساندن مطلوبیت خود» را زیر علامت سؤال ببرند، بیشتر است. این بینش‌ها از جنسیت ناشی نمی‌شوند، بلکه حاصل تجربهء متفاوت اقتصاددانان زن است. چنین است که «اقتصاد زنان» می‌تواند مدل بدیل سودمندی برای تصمیم‌گیری اقتصادی باشد، و تا این سطح نیز قابل تحمل باشد که «اقتصاد زنان» در لایهء اخلاقی نظریهء اقتصادی وارد شود، و مبانی بنیادین انگاره‌ها و روش‌شناسی اقتصاد را مورد پرسش قرار دهد.
«اقتصاد زنان» در پی آن است که با به چالش‌کشیدن علم اقتصاد و جلب توجه آن به امر بهزیستی مردم و تشویق این علم به بازنگری و تفکر مجدد روی مفاهیمی چون کارایی، کمیابی، منافع خود، رقابت، … به مثابهء علمی انسان که علاقه‌مند به مباحثی چون کیفیت زندگی، همکاری و عدالت است، نقشی سازنده در توسعهء این علم بر عهده گیرد. تلاش می‌کند تا اقتصاد را از علمی محافظه‌کار، با گرایش به صحیح‌پنداشتن آن‌چه به وقوع می‌پیوندد و معترض به عدم‌امکان مقایسه‌های مطلوبیت بین افراد، به علمی بدل کند که با جدیت راهبردهای بهبود رفاه و آسایش را دنبال می‌کند; موضعی که به نظر می‌رسد قانون اساسی جمهوری اسلامی نیز به گونه‌ای آن را دنبال می‌کند.
علاقهء سرمایه به طرح مسایل اقتصادی زنان از این حد فراتر نمی‌رود که طرح این دیدگاه می‌تواند به ارتقای موقعیت زنان در ایران، بازبینی سیاست‌های اقتصادی جنسیت‌گرا و بهبود توصیه‌های سیاست‌گذاری کمک کند. نقش کوچک سرمایه در این راستا آن‌گاه تحقق خواهد یافت که بتواند صاحب‌نظران اقتصاد ایران را تشویق کند تا دیدگاه‌های خود در این زمینه را در صفحهء زنان سرمایه بازتاب دهند.
حسین عبده تبرِیزی (اقتصاددان و مدیر مسوول روزنامه سرمایه)
***
روزنامه سرمایه تنها روزنامه در ایران است که سه روز در هفته صفحه زنان دارد.صفحه زنان سرمایه را میتوانید روزهای یکشنبه ،سه شنبه و پنج شنبه بخوانید.