بررسی نظرات فقهی برخی مراجع عظام تقلید درباره «رحم جایگزین»
حدود یک دهه از انجام اولین عمل رحم جایگزین و معرفی این کار به‌عنوان یک راهکار پزشکی در ایران می‌گذرد اما با این وجود هنوز روند انجام این عمل از نبود یک قانون مدون و ضعف در اطلاع‌رسانی رنج می‌برد به‌گونه‌ای که دیدگاه فقه و شرع نسبت به این موضوع و مسائل حاشیه‌ای آن هنوز کاملاً شفاف نشده و این موضوع موجب سرگردانی زوج‌های نابارور درگیر شده است .
سرویس مذهبی خبرگزاری زنان ایران “ایونا” به‌منظور رفع خلأ اطلاع‌رسانی و شفاف‌سازی ابعاد گوناگون این موضوع بالاخص جایگاه شرعی رحم جایگزین در جامعه اسلامی ایران، از چندی پیش پیگیری و بررسی این موضوع و جایگاه فقهی، شرعی و حقوقی آن را آغاز کرده است و در همین راستا مطالعات گسترده‌ای را مبنی بر جمع‌آوری نظرات فقهی درباره رحم جایگزین انجام داده است که از جمله آنها استدلالات فقهی بود که توسط پژوهشکده فناوری‌های نوین علوم پزشکی جهاد دانشگاهی «ابن سینا» انجام شد .
این پژوهشکده با استفتاء از دفتر برخی از مراجع عظام تقلید و چاپ آنها در کتابی با عنوان «رحم جایگزین به قلم گروهی از مؤلفان» سعی بر اطلاع‌رسانی در این مقوله داشته که متن زیر انعکاس بخشی از این استدلالات فقهی است .
متن استفتاء پژوهشکده ابن‌سینا از برخی مراجع عظام ـ که کتاب مذکور منتشر شده است ـ به شرح زیر است :
«همانطور که مستحضرید برخی از زوجین به دلیل اشکلاتی در رحم زوجه، نظیر ابتلا به سرطان رحم یا نداشتن رحم به‌طور مادرزادی و عدم امکان حمل جنین، گرفتار معضل ناباروری‌اند (یعنی اسپرم و تخمک آنان اشکال ندارد) در چنین شرایطی می‌توان از اسپرم زوج و تخمک زوجه برای تشکیل جنین استفاده کرد؛ بدین ترتیب که پس از تحریک تخمک‌گذاری و جمع‌آوری تخمک‌های زوجه در اتاق عمل، تخمک‌های مزبور را با اسپرم زوج در آزمایشگاه جنین‌شناسی تلقیح و جنین حاصل را به رحم زن دیگری که او را «زن حامل» (یعنی زن صاحب رحم ) می‌نامند، با موافقت قطعی وی و همسرش، منتقل کرد و پس از ختم بارداری و وضع حمل، نوزاد حاصل را به زوجین صاحب اسپرم و تخمک تحویل داد .
به گزارش “ایونا” ، متمنی است تعیین فرمایید در صورتی که فعل و لمس و نظر حرامی در این مسیر رخ ندهد :
۱ـ آیا عمل استفاده از رحم جانشین به شرح فوق بلااشکال است؟
۲ـ آیا زوجین صاحب تخمک و اسپرم می‌توانند مالی را به زن حامل تملیک کنند؟
۳ـ آیا زن حامل یا همسرش، با وجود توافق قبلی با زوجین صاحب نطفه می‌توانند از استرداد نوزاد به آنان خودداری کنند؟»
بر اساس بخش دیگری از همین کتاب، در پاسخ به پرسش اول این استفتاء، مقام معظم رهبری، آیات عظام سیستانی، صافی گلپایگانی، مکارم شیرازی، صانعی، موسوی اردبیلی و محمد مؤمن این کار را بدون اشکال دانستند و آیت‌الله حسینعلی منتظری با بیان این پیش شرط که نطفه در رحم زن شوهردار قرار نگیرد، انجام این کار را بدون مانع دانست این در حالی است که برخی از مراجع از جمله آیت‌الله نوری همدانی و آیت‌الله بهجت این کار را جایز ندانستند .
همچنین مقام معظم رهبری، آیات عظام سیستانی، صافی گلپایگانی، مکارم شیرازی، موسوی اردبیلی و حسینعلی منتظری از جمله کسانی بودند که در پاسخ به سوال دوم پرداخت وجه به بانوی حامل را بدون اشکال دانستند با این وجود مراجعی همچون آیت‌الله نوری همدانی این کار را جایز نداستند و حتی برخی از مراجع از جمله آیات عظام صانعی، بهجت و محمد مؤمن به این سؤال پاسخی نداده‌اند .
همچنین پاسخ این مراجع عظام به سؤال سوم متن استفتاء نظرات متفاوتی را در برداشت از جمله اینکه مقام معظم رهبری نوزاد را متعلق به زوجین صاحب تخمک و اسپرم دانستند، آیت‌الله مکارم شیرازی انجام این کار را بدون رضایت صاحبان نطفه جایز ندانستند، آیت‌الله یوسف صانعی نیز در پاسخ فرمودند که در صورت اعراض نکردن صاحبان نطفه و تخمک، فرزند متعلق به صاحبان نطفه است .
در همین راستا آیت‌الله موسوی اردبیلی اینگونه به پرسش سوم این استفتاء پاسخ دادند که با توجه به اینکه صاحب اسپرم پدر است و زن حامل و زن صاحب تخمک هر دو به نظر اینجانب مادر محسوب می‌شوند، در احکام مادری مشترک هستند و لازم است حقوق زن حامل نیز رعایت شود .
در این میان مراجع عظامی همچون آیت‌الله نوری همدانی این کار را جایز نمی‌شمارند و آیت‌الله محمد مؤمن ترجیح دادند که به این پرسش پاسخی ندهند .
آیت‌الله حسینعلی منتظری نیز در پاسخ به این پرسش، زوجین صاحب اسپرم و تخمک را پدر و مادر نوزاد دانستند و تأکید کردند که کسی حق جلوگیری از حضانت آنان را ندارد و بنا بر نظر آیت‌الله بهجت نیز، وضعاً فرزند متعلق به صاحب تخمک و اسپرم است .