الفبای پیشگیری از ایدز:در هند و ایران چه می‌گذرد
محبوبه حسین زاده و گلناز ملک
کانون زنان ایرانی :دختری نوجوان و بی‌نهایت لاغر و نحیف با بلوزی ساده و کثیف و دامنی کوتاه در آستانه در ایستاده بود. از همان جایی که دختر ایستاده بود، راه پله‌های کهنه و زهوار در رفته مشخص بودند. دخترک پوستی تیره داشت، رژ لبی قرمز زده بود و دور چشمهایش را خظ چشم مشکی کشیده‌بود. از همان بیرون هم می‌توانستیم ببینیم که راه پله‌ها به دو اتاقک در آستانه ریزش ختم می‌شوند. اتاقک‌هایی کوچک که پنجره‌های چوبی سراسری داشتند و زنانی که در درگاه پنجره‌های طبقه بالا ایستاده بودند.
تقریبا بیشتر خانه‌های خیابان لاکشمی چنین وضعیتی دارند . بخشی از شهر در محله‌ای به قدمت خود شهر و راسته‌ای که روسپی‌خانه‌های شهر در آن قرار گرفته است. دختران و زنان جوانی که به دلیل فقر به این خانه‌ها فروخته شده‌اند و یا این که به هر دلیل دیگری از جمله ازدواج‌های اجباری و یا رویای یافتن شغل و زندگی بهتر، از خانه‌های خود فرار کرده و در همان روزهای اول از طریق دلال‌ها، جذب این خانه‌ها شده‌اند. هرچند وزارت سلامت و رفاه خانوادگی هند تلاش‌هایی برای توانمندسازی این زنان و برگرداندن آنها به زندگی عادی انجام داده است، اما تفاوت بین آمارهای دولتی و سازمان‌های غیردولتی حتی در تعداد زنانی که از راه تن‌فروشی امرار معاش می‌کنند، گویای ناچیز بودن این اقدامات دولت است.
طبق آماری که گروه‌ها و سازمان‌های غیردولتی فعال در زمینه پیشگیری از ایدز اعلام می‌کنند در کشور هند، ۱۰میلیون کارگر جنسی زن (افرادی که از راه تن‌فروشی امرار معاش می‌کنند) و ۷۵میلیون مشتری و خریدار رابطه جنسی وجود دارد. این در حالی است که در گزارش سالانه دپارتمان کنترل ایدز وزارت سلامت هند(سال ۲۰۱۰) تعداد کارگران جنسی در هند یک میلیون و ۲۶۳هزار نفر اعلام شده است که از همین تعداد هم فقط ۶۸۸هزار و ۷۵۱ نفر آنان ثبت شده‌اند. هرچند برای همین تعداد ثبت شدگان هم الزامی وجود ندارد که گواهی سلامت در مورد انتقال بیماری‌های جنسی داشته باشند؛ امری که باعث نگرانی کارشناسان از اپیدمی ایدز در این کشور شده‌است.
در این گزارش که تعداد کارگران جنسی ثبت شده در ایالت‌های مختلف هند به تفکیک تعداد مشخص شده، ذکر شده است که هند از لحاظ تعداد مبتلایان به اچ.آی.وی/ ایدز در رتبه سوم جهان قرار دارد که تعداد ۹۷۰هزار نفر ار مبتلایان به ایدز در این کشور زن و ۹۰هزار نفر کودک هستند.
تعداد کارگران جنسی در این گزارش وقتی دارای اهمیت است که بدانیم ۱ /۸۷ درصد موارد انتقال ایدز در هند از طریق رابطه جنسی بین زن و مرد است و کارگران جنسی که طبق آمار دولتی نیم درصد از جمعیت زنان هند را شامل می‌شوند، ۷درصد مبتلایان به ایدز در هند را تشکیل می‌دهند. از سوی دیگر هشت نفر از هر ده زن مبتلا به اچ آی مثبت در هند، از طریق شوهرشان به این ویروس مبتلا شده‌اند.
در گزارش سالانه دپارتمان کنترل ایدز وزارت سلامت هند، ذکر شده‌است که بعد از انتقال از طریق رابطه جنسی زن و مرد، ۴/۵درصد انتقال ایدز در هند از طریق مادر به فرزند است، ۶/۱ درصد از طریق اعتیاد تزریقی و ۵/۱ درصد از طریق مردانی که با دیگر مردان رابطه جنسی دارند و ۱درصد هم از طریق انتقال از طریق فرآورده‌های خونی. در همین گزارش آمده‌است که در هند ۳۵۰ هزار نفر از مردان، دارای رابطه جنسی با مردان و ۱۹۰هزار نفر هم معتاد تزریقی وجود دارد.
جلسات آموزش هفتگی پروژه مشترکی که چند سازمان غیردولتی زنان با مشارکت یکدیگر در حال اجرای آن هستند، مکان مناسبی است برای کسب اطلاعات بیشتر درباره الگوی انتقال ایدز در هند و این که چرا در جامعه‌ای تا این حد سنتی و از لحاظ اخلاقی و روابط خانوادگی محافظه‌کار، آمار انتقال ایدز از طریق رابطه جنسی از شوهران به زنان و همچنین تعداد مشتریان خدمات جنسی بالاست؟ در یکی از این جلسات که با محوریت موضوع تن‌فروشی و قانونی بودن یا نبودن آن در هند برگزار شد (تن‌فروشی در هند قانونی ولی مهیاکردن شرایط تن‌فروشی از قبیل ایجاد روسپی خانه، قوادی و …غیرقانونی است. با این وجود روسپی‌خانه‌ها با اطلاع پلیس محلی مشغول فعالیت هستند) از طریق یکی از پسران هندی شرکت کننده در جلسه متوجه می‌شویم که هرچند در هند داشتن رابطه جنسی برای دختران و پسران تا پیش از ازدواج امری ناپسند محسوب می شود، اما سنتی نانوشته در هند رایج است که هرگاه پسری در آستانه ازدواج قرار می گیرد، خانواده وی یک روسپی را برایش خریداری می کنند تا به اصطلاح از این طریق، پسرشان اطلاعات جنسی لازم را به صورت عملی فرابگیرد.
اما در ایران چه خبر است؟
هرچند هند رتبه سوم جهان را از لحاظ مبتلایان به اچ.آی.وی/ ایدز داراست اما وقتی آمار مبتلایان را با توجه به جمعیت یک میلیارد و صد و پنجاه میلیونی آن را با جمعیت مبتلایان در ایران مقایسه کنیم، به واقعیت تلخی می رسیم. طبق اظهارات رسمی وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هم اکنون ۲۱هزار و ۸۰۰نفر مبتلا به اچ.آی.وی/ایدز در ایران تحت درمان قرار دارند و تخمین زده می شود که ۸۳هزار نفر مبتلا به این بیماری در کشور وجود داشته باشد. مرضیه وحید دستجردی همچنین گفته‌است که از جمعیت ۱۵ تا ۲۴ ساله‌های کشور فقط ۱۶.۵ درصد آنها درباره بیماری ایدز و انتقال آن اطلاع دارند که این نشان می‌دهد که بیش از ۸۰درصد جمعیت در معرض خطر بیماری ایدز در این باره اطلاعی ندارند. وی همچنین تاکید کرده‌است تا سال۸۷ تعداد مبتلایان به اچ.آی.وی/ایدز از طریق جنسی ۸.۳ درصد کل مبتلایان بوده اما در سال ۸۷ این میزان ۱۳.۳ درصد شده‌است. لذا با یک آتشفشان ایدز از طریق روابط جنسی روبه‌رو هستیم به طوری که اگر این روند ادامه یابد ظرف ۵ سال آینده شیوع ایدز از طریق جنسی ۵ برابر خواهد شد.
ایران امروز اما برخلاف هند، نه آن‌چنان سنتی است که جوانان داشتن رابطه جنسی را تا زمان ازدواج به تاخیر بیندازند و نه آن‌قدر مدرن است که جوانان از طریق خانواده، مدارس و رسانه‌ها و دیگر نهادهای آموزشی، اطلاعات صحیح در مورد رابطه سالم و بی خطر جنسی و راه‌های پیشگیری از اچ.آی.وی/ایدر و دیگر بیماری‌های مقاربتی را کسب کنند.
فعالیت در یکی از سازمان های غیردولتی هند که بر آموزش راه‌های پیشگیری از اچ.آی.وی/ ایدز به جوانان متمرکز شده است و بررسی نظرات جوانان هندی درباره رابطه جنسی و راه‌های انتقال این بیماری و یا پیشگیری از آن و از سوی دیگر اظهارات و آمارهای ارائه شده ار سوی مقامات رسمی، ما را برآن داشت تا در یک نظرسنجی اینترنتی، از سطح آگاهی های افراد و همچنین پایبندی آنها به الفبای جهانی پیشگیری از ایدز آگاه شویم. الفبای جهانی ایدر که از سه حروف اصلی تشکیل شده است به این مفهوم است:
Abstinence: پرهیز یا به تاخیر انداختن رابطه جنسی
Being Faithful: پایبندی به یک شریک جنسی
Condom Useاستفاده از کاندوم
از بین پاسخ دهندگان، ۱۰۶نفر زن و ۱۳۷نفر مرد هستند. ۲۵درصد زنان در فاصله سنی ۱۸تا۲۵سال، ۷۲درصد در فاصله سنی ۲۵تا۴۰سال و ۲درصد در فاصله سنی ۴۰تا۵۵ سال هستند و ۱درصد هم سن خود را اعلام نکرده اند. ۳۱درصد مردان در فاصله سنی ۱۸تا۲۵سال، ۶۴درصد در فاصله سنی ۲۵تا۴۰سال، ۴درصد در فاصله سنی ۴۰تا۵۵سال و یک درصد هم پاسخ نداده‌اند. باید درنظر گرفت افرادی که به این سوالات پاسخ داده اند، شامل افرادی می‌شوند که به اینترنت و شبکه های اجتماعی مجازی از جمله فیس بوک دسترسی دارند.
همواره در برنامه‌های پیشگیری از اچ.آی.وی/ ایدز این مساله مطرح می شود که هیچ فردی از ابتلا به این ویروس مصورن نیست هرچند افرادی بیشتر از بقیه در معرض ابتلا به این ویروس قرار دارند. ۶۰درصد زنان و ۶۸درصد مردان پاسخگوی این پرسشنامه، اعتقاد دارند که احتمال ابتلای آنها به ویروس اچ.آی.وی از دیگر افراد جامعه کمتر است. این در حالی است که با وجود دارا بودن این اعتقاد، تنها ۳۸درصد زنان و ۲۴درصد مردان برای اطمینان از عدم ابتلا به ویروس اچ.آی.وی آزمایش خون داده‌اند. از سوی دیگر فقط ۴۰درصد زنان و ۴۶درصد مردان تعریف درست رابطه جنسی پرخطر( رابطه جنسی بدون استفاده از کاندوم) را می دانستند. ۲۷درصد پاسخ دهندگان، رابطه جنسی پرخطر را رابطه جنسی با کارگران جنسی؛ ۱۳درصد رابطه جنسی با معتادان تزریقی و ۴درصد رابطه بین همجنسگرایان می‌دانستند.
هرچند در ابتدای ایجاد ابتکار الفبای جهانی ایدز، این بحث مطرح بوده که تا حد امکان اولین تجربه رابطه جنسی به تاخیر بیفتد، اما با تغییرات جوامع و ساختار روابط افراد اکنون تاکید می شود که افراد در صورت در دسترس نبودن کاندوم، از داشتن رابطه پرهیز کنند. از بین پاسخ دهندگان، فقط برای ۴۰درصد زنان و ۳۶درصد مردان نبود کاندوم مانعی برای برقراری رابطه جنسی بوده‌است. این مساله وقتی جنبه حادتری به خود می گیرد که از بین پاسخ دهندگان ۲۲ درصد زنان و ۳۹درصد مردان دارای تجربه رابطه جنسی گذری(one night stand) بوده‌اند که ۱۰درصد این زنان هرگز از کاندوم استفاده نمی‌کنند و یا به ندرت استفاده می‌کنند. این رقم در مردان به ۶درصد می‌رسد.
از سوی دیگر در حالی که پایبندی به یک شریک جنسی رکن دوم الفبای جهانی پیشگیری از ایدز است، اما ۲۸درصد زنان و ۲۶درصد مردان رابطه جنسی موازی( رابطه همزمان با بیشتر از یک نفر) را تجربه کرده‌اند که از این تعداد ۱۱ درصد زنان و ۷درصد مردان به ندرت از کاندوم استفاده کرده و یا هرگز استفاده نمی‌کنند.
و اما از آنجا که در جامعه همچنان سنتی ایران، حفظ بکارت دختران تا قبل از ازدواج دارای اهمیتی ویژه است، بسیاری از دختران به رابطه جنسی از طریق مقعدی تن می‌دهند بدون اطلاع از این مساله که احتمال ابتلا به ویروس اچ.آی.وی در یک‌بار رابطه جنسی مقعدی با مرد آلوده به این ویروس به ۰.۸ درصد می رسد در حالی که احتمال ابتلا از طریق یک‌بار رابطه جنسی واژنی با مرد آلوده به ویروس به ۰.۱۵ تا۰.۵ درصد می‌رسد. از بین زنان پاسخ دهنده، تنها ۲۸درصد آنان همیشه در هنگام برقراری رابطه جنسی مقعدی از کاندوم استفاده می کنند و ۴۲درصد آنان به ندرت از کاندوم استفاده کرده و یا اصلا از کاندوم استفاده نمی کنند. ۱۷درصد پاسخ دهندگان هم به این سوال جوابی نداده‌اند.
*********
در کشوری مثل هند، آمار بالای مبتلایان به اچ.آ.وی/ایدز از طریق رابطه جنسی، مسئولان را بر آن داشته تا با ارائه اطلاعات صحیح و صریح و نصب بیلبوردهای آموزشی و تبلیغات گسترده برای استفاده از کاندوم و اطلاع رسانی صحیح از طریق روزنامه‌ها و شبکه‌های تلویزیونی و دادن آزادی عمل به گروه‌های فعال غیردولتی، گامی در جهت پیشگیری از اپیدمی شدن اچ.آی.وی بردارند. اما در ایران همچنان تابوهای جنسی مانع ارائه اطلاعات صحیح به افراد در معرض خطر به خصوص نوجوانان و جوانان می‌شود و از سوی دیگر انگ و تابو بودن ابتلا به اچ.آی.وی/ایدز باعث شده که حتی در آمارهای رسمی هم تعداد واقعی مبتلایان به این ویروس و به خصوص مبتلایان از طریق رابطه جنسی در پرده ابهام باقی بماند همان گونه که رئیس مرکز تحقیقات ایدز ایران می‌گوید: فقط ۱۷درصد از مبتلایان به ویروس ایدز در کشور شناسایی شده‌اند.