سایت‌های زنان در یک سال – پرستو اله یاری
تا قانون خانواده برابر: این نوشته بخش دوم (۱)ز بررسی است که حاصل آن مقاله ای بود که تیرماه ۱۳۸۹ در بیست و یکمین کنفرانس بنیاد پژوهش‌های زنان ایران ارائه شد. گذشت یک سال و سکوت دو ماههء سایت مدرسه فمینیستی بهانه‌ای شد برای مرور بررسی تاثیرات متقابل جنبش زنان و جنبش سبز. (۲)
داده‌ها و تحلیل‌های کلی این مقاله مختص زمان نگارش است و تغییراتی که با گذشت زمان حاصل شده است، در لابلای نوشته‌ها یادآوری شده است:
بررسی رسانه های زنان در یک سال بعد از حوادث انتخابات
بسیاری از تحلیل گران اجتماعی، حوادث بعد از انتخابات ۸۸ را شوکی به بدنه اجتماع و به تبع به فعالان اجتماعی قلمداد کرده‌اند. اگر چنین تحلیلی را بپذیریم، در آن صورت زمان و چگونگی برون رفت جنبش‌های اجتماعی-مدنی از شوک حوادث و برطرف کردن شوک وارده با فعالیتهای بعدی، نقطه عزیمت دوباره جنبش ها به حساب می آیند. با سرکوب گسترده فعالان حقوق زنان در چهار ساله اخیر، عملا امکان تقویت و ادامه کار سازمان های غیر دولتی NGO ها وجود نداشت و رسانه های دولتی و روزنامه های کثیر الانتشار هم به مرور زمان صحبت از مطالبات زنان را محدود و محدودتر کردند. در عوض ظرف مدت چهار سال تعداد زیادی کمپین و ائتلاف حول خواسته های زنان شکل گرفت و از فضای مجازی هر چه بیشتر از قبل برای اخبار کمپین ها و ائتلاف ها و نیز آگاهی رسانی در خصوص مطالبات زنان استفاده شد. قوی ترین و ماندگارترین وب سایت های فعالان زنان (که سردبیری و تولید مطالب آنها در ایران انجام می‌شده است) در این مدت چهار وب سایت: تغییر برای برابری (اولین سایت رسمی کمپین یک میلیون امضا)، مدرسه فمینیستی، میدان زنان و کانون زنان ایرانی بوده است.
اولین واکنش بعد از شوک
اغلب این چهار سایت به طور معمول و هفتگی یا حتی روزانه مقاله ای تحلیلی راجع به وضعیت زنان و اتفاقات پیش آمدهء مربوط به زنان در کشور، گزارش و یا مصاحبه ای با صاحب نظران پیرامون شرایط جدید دارند.
همچنین اخبار روزانه اکثرا مربوط به زنان را هم پوشش می دهند و یا از سایت ها و خبرگزاری دیگر نقل می کنند. بلافاصله بعد از انتخابات ۲۲ خرداد ۸۸، موج اعتراضات احزاب و حتی مردم آغاز شد، چون موج دستگیری های گسترده حتی از قبل رای گیری آغاز شده بود. علاوه بر آن بعد از اعلام نتایج نیز اعتراضات مردمی به طور خودجوش به راه افتاد و نیز به تدریج ساماندهی اعتراضات مردمی و در مقابل خشونت و سرکوب و جلوگیری از اعتراضات آغاز شد. خبر رسانی رسمی در مورد اعتراضات و دستگیری ها بعد از اندکی تاخیر در سیستم های خبری به راه افتاد. چهار سایت نام برده زنان نیز از شوک اتفاقات و نیز اعتراضات ایمن نبودند. گرچه نباید حوادث دیگر را هم از نظر دور داشت.
درست در روز ۲۲ خرداد ۸۸ سایت تغییر برای برابری و مدرسه فمینیستی هر دو برای چندمین بار فیلتر شدند. و سردبیر سایت کانون زنان ایرانی (ژیلا بنی یعقوب) در تاریخ ۳۰ خرداد ۸۸ بازداشت شد.
با توجه به فضای حاکم شده جدید، علاوه بر خبرهای تایید شده و یا بعضا تایید نشده ای که سایت های زنان از خبررسانی های دیگر نقل می کردند، تا چند روز هیچ مقالهء تحلیلی در این سایت ها منتشر نشد. حتی هیچ مطلب تولیدی (اعم از گزارش، مصاحبه و یا خبر تولیدی) هم انتشار پیدا نکرد. اولین مطالب به ترتیب تاریخ انتشار به صورت زیر است:
۰- مقاله توصیفی- تحلیلی راجع به همبستگی جنبش زنان در سایت تغییر برای برابری: “۵ سال برای همبستگی جنبش زنان” / ۲۲ خرداد ۸۸- خدیجه مقدم/ روز برگزاری انتخابات (برای این مقاله شماره ۰ انتخاب شده است چون با وجود انتشار در روز انتخابات اما به آن موضوع و حوادث پیرامون آن نمی‌پردازد)
۱- گزارش توصیفی از تجمع اعتراضی ۲۵ خرداد در سایت میدان: “امروز تهران قیامت بود. قیامت!” / ۲۷ خرداد ۸۸- ساقی لقایی/ ۵ روز بعد از شروع حوادث
۲- مقاله تحلیلی راجع به انتخابات در سایت مدرسه فمینیستی: “انتخابات” / ۲۸ خرداد ۸۸ – پگاه احمدی/ ۶ روز بعد از شروع حوادث
۳- گزارش تصویری از حضور زنان در میدان توپخانه در سایت میدان/ ۲۸ خرداد ۸۸
۴- کاری کلیماتور در مورد کشته شدن زنان در حوادث در سایت مدرسه فمینیستی: “خواهر شهیدم رایتو پس می گیرم” / ۲۹ خرداد ۸۸- ۷ روز بعد از شروع حوادث
۵- گزارشی از رسانه های لبنان در سایت کانون زنان ایرانی: “موج سبز در رسانه های لبنان” / ۳۰ خرداد ۸۸- ۸ روز بعد از شروع حوادث
۶- مقاله در مورد ادامه همگرایی زنان در مورد انتخابات در سایت میدان: “تردید در نتیجهء انتخابات و جنبش زنان” / ۳۱ خرداد ۸۸- اعظم خاتم
بعد از این مطالب، تا تولید مقاله تحلیل وضعیت جنبش زنان و جنبش سبز حدود ۱۰ روز طول می کشد (۳۰ خرداد شروع واکنش های خیابانی-نظامی دولت و حاکمیت در برخورد با معترضان بوده‌است) و بعد از آن اولین مقاله در مدرسه فمینیستی به نام “چالش های تازه جنبش زنان” در تاریخ ۱۵ تیر ۸۸ توسط نوشین احمدی خراسانی منتشر می شود.
پس از آن مقالات تحلیلی در سایت های دیگر نیز به تدریج تولید می شوند:
“تحولات اخیر و پرسش های مدنظر” پروین اردلان- ۱۹ تیر ۸۸ که همان طور که از نامش پیداست در آن سوالهایی در رابطه با کمپین یک میلیون امضا بعد از اتفاقات مطرح می شود و دعوت به هم اندیشی و نوشتن در مورد آن صورت می گیرد- در سایت تغییر برای برابری/ “چیدن دوباره مهره های شطرنج” آذر تشکر- ۱۹ تیر ۸۸ در سایت میدان.
البته در همین فاصله ۱۰ روزه خبرهای بسیاری در هر ۴ سایت تولید و منتشر شدند و مطالب اعتراضی به وضعیت جدید هم منتشر شد مانند:
“به این ماجرا خاتمه دهید” / ۱۰ تیر ۸۸- فریده غایب در سایت کانون زنان ایرانی
“دختران کوچه های شاد و خیابان های امن /دختران شهرهای قتل آگین و سرزمین خون زده” / ۱۰ تیر ۸۸- منصوره شجاعی در سایت مدرسه فمینیستی
تلاش برای فعالیت دوباره
بعد از آن بیشتر مطالب سایت های زنان بر پایه جنبش نوپای مردمی بود، مطالبی که به طور مستقیم به تعریف و تحلیل مناسبات جنبش جدید می پردازد، مطالبی که شامل نسبت جنبش زنان و حوادث پدید آمده است و نیز نقدها با نگاه زنانه به اظهار نظرها و کنشگری جدید. با این همه در طول یک سال گذشته (خرداد ۱۳۸۸ تا خرداد ۱۳۸۹) چهار سایت زنان مانند یکدیگر در تولید مطالب عمل نکردند.
مطالب تولیدی سایت های زنان شامل مقاله تحلیلی و گاه توصیفی، نوشته های احساسی که از این به بعد به عنوان دلنوشته از آنها یاد می‌شود و گزارش و مصاحبه است. که در رده بندی مطالب فقط از دو نوع کلی مقاله و دلنوشته یاد می شود. همچنین موضوع مطالب به موضوعات خاص زنان، موضوعات مربوط به جنبش سبز و مطالب ترکیبی است که شامل نسبیت دو جنبش زنان و سبز و نیز مواجهه آن دو است.
سایت تغییر برای برابری در یک ساله بین ۲۲ خرداد ۸۸ تا آخر خرداد ۸۹ مجموعا شامل ۱۷۴ مطلب است (نمودار شماره ۵) که از این تعداد ۲۲ مطلب مربوط به جنبش سبز بود که ۸ مطلب آن دلنوشته های مربوط به جنبش سبز است و ۲۶ مورد ترکیبی و ۱۲۶ مطلب خاص زنان. سایت مدرسه فمینیستی شامل ۲۸۲ مطلب است که ۶۰ مورد جنبش سبز که از بین آنها ۱۸ دلنوشته است، ۴۲ ترکیبی با ۳ دلنوشته ترکیبی و ۱۸۰ مطلب خاص زنان. سایت میدان ۱۰۲ مطلب با ۳۴ مطلب سبز و ۱۹ مطلب ترکیبی و ۴۹ مطلب خاص زنان. سایت میدان تنها سایتی است که بعد از دی ماه عملا تعطیل شد و حتی آرشیو مطالب قبلی هم از روی فضای اینترنت برداشته شد تا حدود یک ماه پیش که مطالب قبلی دوباره برگردانده شد. (گرچه موضوع دستگیری راه‌اندازان سایت در تیرماه و دی ماه ۱۳۸۸ هم جز مواردی است که نباید فراموش شوند) سایت کانون زنان ایرانی با ۸۱ مطلب که ۶۲ تا از مطالب مربوط به جنبش سبز و ۱۰ مطلب ترکیبی است و تنها ۹ مطلب خاص زنان است. این سایت بر خلاف سه سایت قبلی آمار مطالب مربوط به زنانش کمتر از دو مورد دیگر سبز و ترکیبی است.
همراهی با جنبش سبز
در نمودار شماره ۶ (زیر) درصد کل مطالب ارائه شده سایت های زنان نشان داده شده است. سایت مدرسه فمینیستی ۴۳ درصد، سایت تغییر برای برابری ۲۷ درصد، سایت میدان ۲۰ درصد و سایت کانون زنان ایرانی ۱۰ درصد به ترتیب بیشترین مطالب را تولید کرده اند. نکته قابل توجه عدم تعادل بین نیروهای فعال در سایت ها و حجم مطالب تولیدی آن است. نکته دیگر دلنوشته های هر کدام از سایت ها است، اگر دلنوشته ها را حمایت احساسی از بازداشت شده ها حوادث در نظر بگیریم، سایت کانون زنان ایرانی و سایت مدرسه فمینیستی به ترتیب بیشترین دلنوشته ها را برای بازداشت شدگانی داشته اند که الزاما از فعالان حقوق زنان نبوده اند. و سایت های میدان و تا حدی سایت تغییر برای برابری دلنوشته های خاص فعالان زنان را داشته اند.
تولدی نو در بستر حوادث
اولین بیانیه خاص زنان در اعتراض به نتیجه انتخابات اخیر و برخوردها با بازداشت شدگان با ۸۰۰ امضا در اول تیر ۸۸ منتشر شد که تقریبا تمام ۴ سایت زنان خبر این بیانیه را منتشر کردند و بعد از آن فقط بیانیه اعتراضی نسبت به لایحه حمایت از خانواده به تعداد امضای بیشتری رسید بیش از ۳۰۰۰ امضا که بعد از اتفاقات ۲۲ بهمن منتشر شد (و در هیچ کدام از رسانه های معروف به رسانه های جنبش سبز هم انعکاس نیافت). در عوض مطرح شدن دوباره موضوع لایحه که حدود یک سال قبل با ائتلاف گروههای مختلف زنان به موفقیت نسبی رسیده بود، باعث شد تا انرژی جدیدی برای اقدامات دوباره حول این لایحه شکل بگیرد. دو سایت تغییر برای برابری و سایت مدرسه فمینیستی مطالب بسیاری را حول این لایحه منتشر کردند و سایت جدیدی نیز به بهانه این موضوع شکل گرفت با نام “تا قانون خانواده برابر” از ۱۱ اسفند ۸۸ که به لایحه حمایت از خانواده و نیز قوانین بدیل خانواده در کشورهای مسلمان می پردازد. از زمان شکل گیری این سایت جدید تا خرداد ۸۹ حدود ۳ ماه ۲۵ مطلب در این سایت تولید شده است.
علاوه بر آن سایت “هم سری” که به شروط ضمن عقد و چگونگی ذکر آنها در عقد نامه و مشکلات ناشی از آن می پردازد نیز از ۱۷ اسفند ۸۸ (۸ مارس) شکل گرفت.
هر دو سایت فوق بر خلاف سایت های قبل توسط نیروهای جوان جنبش زنان راه اندازی شده و مدیریت می‌شوند و حاکی از رویکرد تازه فعالان حقوق زنان در زمینه زنان و خانواده و ارائه راهکارهای عملی و زود بازده در فضای ناامن اجتماعی است. رویکردی تازه ای که علاوه بر انتقاد و اعتراض سلبی، به ارائه موارد ایجابی و قوانین و یا راهکارهای بدیل هم می پردازد. بنابراین به نظر می رسد حوادث بعد از انتخابات و فشار و سرکوب هر چه بیشتر فعالان اجتماعی، به دلیل بازداشت و حکم های سنگین و امنیتی تر شدن هر نوع فضای اجتماعی، نیروی جوان و تازه نفس را برای مدیریت تازه فعالیت ها آزموده تر کرده است. در حالی که در عوض نیروهای قدیمی جنبش زنان را از همبستگی (در سایت های گروهی نوشتن) به سوی شخصی نویسی (در وب سایت ها و وبلاگ های شخصی) سوق داده است.
علاوه بر آن فعالیت دوباره کنشگران حقوق زنان حول لایحه حمایت از خانواده و نیز روز جهانی زن (۸ مارس) و همراه نمودن زنان از گروههای مختلف با هم در این روز، از دیگر دستآوردهای بود که خیلی زود در ادبیات و گفتمان رهبران جنبش سبز نمودار شد.
باعث شد فعالان زنان بعد از بحرانهای اجتماعی و رکود کنشگری بتوانند با سوار شدن بر موج جدید اجتماعی و بیان کردن مطالبات خود با وزن سیاسی- اجتماعی آنها و نیز پیگیری کنشگری سابق خود، دوباره به خیابان‌ها و خانه‌های مردم برگردند و مطالبات خود و زنان کشور را طرح کنند. و دست کم از تصویب دوباره لایحه جلوگیری کنند و مجلسیان را به بازاندیشی راجع به موارد لایحه وادارند. بعد از بازهء تاریخی که مورد بررسی قرا گرفت، در ۹ ماه گذشته تقریبا در تمام بیانیه‌های رهبران جنبش سبز ادبیات برابری زنان و مردان به نسبت خوبی رعایت شد و نیز در مشخص کردن مطالبات، به مطالبات زنان نیز اشاره شد. از بین چهار سایت زنان، به جز میدان بقیه سایت‌ها کمابیش با تغییراتی نسبت به عملکرد گذشته خود همچنان فعالیت می‌کنند. گرچه در این مدت همچنان فعالیتهای سایت‌های زنان مانند فعالیت کنشگران با افت و خیز فراوان همراه بوده است و با فشارهای امنیتی و فیلتر شدن‌های مکرر روبرو شده است.
یادداشت
(۱) تاثیرات متقابل جنبش زنان و جنبش‌های اجتماعی دیگر/ بخش اول http://fairfamilylaw.in/spip.php?ar…
(2) در این نوشته هر جا از جنبش سبز نام برده شده منظور حرکتهای اعتراضی مردمی بعد از انتخابات سال ۸۸ ریاست جمهوری اس