چالشگری زنان علیه نقش مردان

“چالشگری زنان علیه نقش مردان” اثر ارزنده دکتر مهرداد درویش پور مدرس جامعه شناسی دانشگاه استکهلم است. درویش پور معتقد است که در ارزیابی موقعیت زنان ایرانی تنها به تحت ستم بودن آنان نباید پرداخت، بلکه شناخت تجربه، قدرت و عمل و چالشگری آنان از اهمیت بالاتری برخوردار است، موضوعی که تم اصلی این کتاب به شمار می رود و آن را تا حدودی از تحقیقات مشابه جدا می سازد.

جامعه شناسی در دهه های اخیر با بررسی موقعیت زنان در حوزه های گوناگون و از جمله در خانواده، نقش ارزنده ای در تعمیق تئوری های علوم اجتماعی داشته است. در ایران اما بررسی جدی و علمی موقعیت زنان در خانواده، بازار کار و اجتماع هنوز در آغاز راه است. این در شرایطی است که امروزه میل و نیاز به آگاهی جنسیتی(Gender conscious) در زنان ایرانی عمیقاً افزایش یافته است. مجموعه حاضر به تعمیق جامعه شناسی جنسیت در ایران به ویژه در عرصه ی خانواده و مهاجرت کمک فراوانی می کند.

برخی از مطالب این کتاب، فصل هایی از رساله دکترای درویش پور پیرامون” مسئله زنان، خانواده و مهاجرت” است. این گفتارها هر چند حوزه های متنوعی را در بر می گیرند، از وجه مشترکی عمومی و ساختاری به هم پیوسته بر خوردارند. این متون ضمن بررسی عرصه های گوناگونی از ستم دیدگی زنان در خانواده و اجتماع در ایران، در غرب و در بین ایرانیان مهاجر، چگونگی وروند به چالش فراخوانده شدن پدرسالاری توسط زنان به مشابه گرایش عمومی و پیامدی از مدرنیته نشان می دهند.

همچنین، این گفتارها با تاکید بر رابطه تنگاتنگ مدرنیته و حقوق زنان نشان می دهند که چگونه گفتمان های مسلط دینی در ایران، همچون جلوه ای از اقتدار سنت، نقش باز دارنده ای در دستیابی به هر دو عرصه ی فوق ایفا کرده اند. از این رو در کل کتاب بر تفکر عرفی(سکولاریسم) به مشابه یکی از ملزومات تامین حقوق برابرزنان و مردان و گذار به مدرنیته، تاکید شده است. و بالاخره، اکثر پژوهش های جامعه شناسی با حرکت از “تفاوت فرهنگ ها” به بررسی خانواده های مهاجر و موقعیت زنان و مردان در جوامعی نظیر ایران و مقایسه آن با جوامع پیشرفته غربی می پردازند. اما در این کتاب نشان داده شده که این موقعیت متفاوت، قبل از هر چیز محصول اختلاف در منابع قدرت زنان و مردان کاهش یابد، این روابط در حوزه خانواده و اجتماع چهره ی دیگری به خود می گیرند.

صرف نظر از نخستین گفتار که به نوعی پیش در آمدی بر کل کتاب است، چهار گفتار بعدی به صورت عمده به بررسی عام وضعیت و حقوق زنان – به ویژه در ایران – میپردازد. پنج گفتار بعدی اما تمرکز ویژه ای بر تحولات خانواده در مهاجرت و در جامعه مدرن دارد.

نخستین گفتار‍” زن ایرانی در برزخ سنت و مدرنیته (طرح مقدماتی )” به صورت گذرا به بررسی موقعیت متضاد زن ایرانی می پردازد، که از یک سو هنوز از سنت رها نشده و از سوی دیگر هم زمان بیش از همه خواهان گذار به مدرنیته است.

گفتار دوم” نسبیت گرایی فرهنگی و جهانی شمولی حقوق زنان و مردان” ضمن بررسی نظریه های پست مدرنیستی در نقد فمنیسم و جهان شمولی مدرنیته، از حقوق برابر زنان و مردان به عنوان گفتمانی جهان شمول دفاع کرده و از این زاویه به نقد ” فمنیسم اسلامی” می پردازد.

گفتار سوم” اسلام، پدرسالاری و فمنیسم” ضمن توضیح مفهوم پدر سالاری، به اختصار به بررسی امکان مطلوبیت (و یا عدم مطلوبیت) سازش بین فمنیسم و اسلام می پردازد و در پرتو این نگاه گرایش های مختلف فمنیستی در کشورهای اسلامی چون ایران را بررسی می کند.

گفتار چهارم ” نگاهی به جمعیت شناسی زنان ایران” پیامد های روی کار آمدن حکومت اسلامی را در تغییر موقعیت زنان در حوزه ی تحصیلات،بازار کار،خانواده، باروری و افزایش جمعیت- به ویژه در دهه نخست پس از انقلاب بررسی می کند. هر چند در این گفتار به تحولات جمعیت شناسی زنان در سالیان اخیر نیز اشاره شده است، اما بررسی دقیق آن و به ویژه پیشروی های زنان ایران در چالش شرایط حاکم، نیازمند اطلاعات آماری همه جانبه وقابل اتکایی است که نویسنده تاکنون به همه آن دسترسی نداشته است.

گفتار پنجم”زناشویی و طلاق در اسلام و در ایران” تصویر روشن تری از قوانین اسلامی حاکم بر ایران و تاثیر آن بر ازدواج و طلاق بدست میدهد. خود ویژگی قوانین اسلامی، موجب شده که در ایران بر خلاف غرب، باافزایش نفوذ مذهب در قوانین حقوقی، میزان طلاق ها افزایش بیابند.

گفتار ششم” هویت خانواده ایرانی و بررسی علل جدایی ها در خارج از کشور” ساختار متفاوت خانواده در ایران و در غرب و پیامد دگر دیسی در خانواده های مهاجر ایرانی را مورد بررسی قرار می دهد. در این گفتار ساختار خانواده ایرانی به ویژه تاثیر بحران مهاجرت برآن، به گونه ای گسترده مورد بررسی قرار گرفته است. این گفتار بر پایه مصاحبه با ایرانیان طلاق گرفته در چندین کشور اروپایی، آمریکا و کانادا استوار است.

گفتار هفتم” چالشگری زنان مهاجر بر علیه نقش مردان” به تاثیر مهاجرت در تضعیف پدر سالاری در مناسبات خانوادگی ایرانیان می پردازد. در این نوشته تاثیر سه عامل جنسیت، فرهنگ و قومیت و موقعیت طبقاتی در نا پایداری زندگی های خانوادگی در میان ایرانیان مهاجر مقیم سوئد بررسی شده است. با این همه، برنقش تغییر رابطه قدرت بین زنان و مردان، به عنوان اصلی ترین عامل جدایی ها تاکید شده است.

گفتار هشتم” بررسی خشونت در خانواده های مهاجر ایرانی” به ریشه های خشونت علیه زنان در خانواده می پردازد. در این گفتار همچنین با تکیه بر مصاحبه با زنان و مردان مهاجر ایرانی در سوئد، تجربه ی آنان از خشونت در خانواده بازگو شده است.

گفتار نهم” خانواده کودک و فرهنگ دموکراتیک” طرحی برای بررسی نظری اهمیت خانواده در پرورش روحیه دموکراسی است که به تفاوت رابطه بین والدین و فرزندان در خانواده های استبدادی و دموکراتیک می پردازد. در این گفتار، تضاد بین نسل اول و دوم ایرانیان مهاجر در روابط خانوادگی و کشاکش خانواده های ایرانی مهاجر در بین دو فرهنگ سنتی و مدرن بررسی شده است.

در گفتار دهم “نا پایداری خانواده پدر سالار در جامعه مدرن” نظریات محافظه کارانه ی جامعه شناسی خانواده در آمریکا مورد نقد قرار گرفت” و بر نقش بهبود موقعیت زنان در تضعیف خانواده ی هسته ای بورژوایی و پدر سالار، به عنوان روندی عمومی در دوران پسین مدرنیته، تاکید شده است.

درویش پور در بررسی خود نشان می دهد که با روند جهانی شدن، خانواده نابود نمی شود. اما دیگر آن واحد به هم پیوسته ی پیشین مرتبط با فرهنگ همگون بومی نیز نیست. البته پیامد این تحول نیز از پیش تعیین شده نیست. درویش پور به روشنی نشان می دهد که ساختار نوین خانواده، به چگونگی توزیع قدرت در نزد هر یک از اعضای خانواده وابسته است. او در این کتاب به شکلی که در آن توأمان روشنگری تئوریک و جزئیات تجربی به چشم می خورد، تصویر زنده ای از این تحول دراماتیک را به ما نشان می دهد.

کتاب چالشگری زنان علیه نقش مردان” در مه سال ۲۰۰۱ توسط نشر باران در سوئد منتشر شده است.

farideh@irwomen.com