جزر و مد سنت و تجدد در ازدواج ایرانی

صدا و سیما در ماه رمضان برنامه ای را تحت عنوان “جزرومد” به شکل مستقیم پخش کرد. این برنامه تلویزیونی با هدف معرفی و الگو سازی برای نسل جوان ، به معرفی تعدادی از زوج های به ظاهر موفق می پرداخت . با توجه به اهمیت پیام های رسانه ملی بررسی این برنامه واثرات ساخت آن از چندین منظر مورد بررسی است…

sahar@irwomen.com

بالا رفتن سن ازدواج و ازدیاد نرخ طلاق در شهر های بزرگ توجه بسیاری را به عنوان یک آسیب اجتماعی جلب کرده است.تبعات این وقایع به دگرگونی در ساختار کل جامعه می انجامد و تا حدی گریز ناپذیر است.اما برخورد با چنین پدیده ای از سوی محافل رسمی جامعه در ایجاد هماهنگی و تطابق با نهادها وخرده نظام های مختلف یا حتی به بحران کشاندن فضای عمومی جامعه به واسطه چنین وضعیتی، نقش موثری دارد.

صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در ایام ماه رمضان برنامه ای را تحت عنوان “جزرومد” به شکل مستقیم پخش کرد. این برنامه تلویزیونی با هدف معرفی و الگو سازی برای نسل جوان ، به معرفی تعدادی از زوج های به ظاهر موفق می پرداخت . با توجه به اهمیت پیام های رسانه ملی بررسی این برنامه واثرات ساخت آن از چندین منظر مورد بررسی است.

۱-با توجه به روند تغییرات اجتماعی که به شکل مشخص، واضح و غیر قابل انکاری به سمت جامعه ای مدرن و متفاوت با چند دهه گذشته پیش می رود.تکیه اغراق گونه همراه با سوگیری برای تقویت الگوهای سنتی به جزء ایجاد تنش و تناقض در ذهن افراد کارکرد دیگری ندارد.

۲-تفاوت معنی دار بین الگوهای معرفی شده در چنین برنامه هایی و نمونه های واقعی در اجتماع بسیار زیاد است به شکلی که چنین مواردی از سوی افراد عادی جامعه قابل قبول نیست. انتخاب الگوهایی که بیشتر نزدیک به نمونه آرمانی قشر به خصوصی از جامعه است به گسست هر بیشتر رسانه ملی و توده مردم منجر می شود.

۳-رویکرد محافظه کارانه نسبت به پدیده ای اجتماعی مثل بالا رفتن سن ازدواج ، با نگرشی سطحی می نگرد وعلت چنین واقعه ای را به عواملی نسبت میدهد که خود معلول است نه علت غایی این پدیده؛ با بررسی های تقلیل گرایانه غالباًعلت نابسامانی درفرآیند ازدواج مسائل مالی ومصرف زده گی زنان عنوان می شود .تشویق دختران برای کاستن از توقعات مادی و چشم پوشی از مهریه یکی از پیام های اصلی این برنامه بود. به نظر می رسد این پیام در امتداد همان طرح تعیین سقف نرخ مهریه توسط مجلس شورای اسلامی باشد که نگاه ای سطحی و غیر علمی به چنین مقوله ای دارد.

۴- شاید تلقی مفهومی نظیر مقصر دانستن زنان در از هم گسیختگی خانواده از کنه چنین برنامه تا حدی موشکافانه به نظر برسد اما تاکید پر رنگ برنامه سازان بر صبر و تحمل زنان برای پایداری خانواده یکی از نکات مهم در حاشیه این برنامه تلوزیونی است.گویی اگر طلاقی اتفاق بیفتد به دلیل علاقه زنان به عناصر مادی و صبر اندک آنان در محیط خانواده است.

۵-نا آشنایی نسبت به گرایشات و فرهنگ غالب بر اجتماع و تکیه بر آموزه های سنتی بدون در نظر گرفتن سیر تحولاتی اجتماعی به تبلیغ رفتارهایی مثل ازدواج زود هنگام ، توکل صرف برمعنویات برای کنش ای مادی وخوشبخت نشان دادن تعدادی از افراد جامعه با نمادهای معنا دار فرهنگی و اعتقادی است.

۶-تناقض آشکار بین عملکرد برنامه سازان صدا و سیما درباره مسائل خانوادگی ،ازدواج و طلاق به شدت جلب توجه می کند. نمود غلو آمیز مشکلات جوانان ،عشق های آسمانی عجیب و غریب وغیر واقعی ،اهمیت پول ،معنویات ، مقوله ای چون خیانت ،ازدواج مجدد،روابط پنهانی و… که در لابه لای سریالها و برنامه تلوزیونی به چشم می خورد و با وجود این تناقضات باز در برنامه های رسمی صدا و سیما سعی میشود همان الگوی غیر واقعی و آرمانی و البته متناقض در ذهن مخاطب حک شود .

نهاد خانواده به دلیل کارکرد هایی که برای دیگر نهادها و حفظ ساختار و کلیت نظام اجتماعی دارد از اهمیت برخوردار است در هر جامعه ای شکلی از خانواده مرسوم است که نیازهای بنیادین اجتماع را در سطح خرد و کلان برآورده می کند. خانواده در جامعه ایران همیشه از اهمیت و تقدس ویژه ای برخوردار بوده است علت این اهمیت را می توان به عوامل متعددی مثل ساختار اجتماع ،نوع روابط انسانی و شیوه معیشت و اقتصاد غالب نسبت داد. دستورات دینی اسلام نیز با تکیه بر حفظ یکپارچگی اجتماع و عملکرد چنین نهادی در جامعه و سلامت فرد به ازدواج و تشکیل خانواده اهمیت داده است .جامعه ایران که دارای گرایشات عمیق مذهبی در لایه های زیرین خود است بیش از هر چیز ازدواج را امری پسندیده می داند.

با تغییر و تحولات در جامعه و وضعیت جوامع جهان سوم در پروسه مدرنیسم در کلیه سطوح اجتماعی مثل اقتصاد ،سیاست،فرهنگ و جامعه تحولاتی رخ داده که غیر قابل انکار است. یکی از تبعات مدرنیسم عقلانیت و فرد گرایی است؛ این دو پدیده به شکل مستقیم بر مساله ای چون ازدواج تاثیر می گذارند.که نمودهای عینی آن بالا رفتن سن ازدواج ،طلاق و قید و شرط های قانونی اما جدید در قرارداد ازدواج است.

بنابراین پا فشاری روی الگو های سنتی در بستر جامعه متغیر ایران راهگشا نیست .تاکید بر روش های سنتی و قدیمی برای تشکیل خانواده وباز تکیه بر ازدواج های ساده و کم خرج کاملاً متناقض با هم اند. چون سیاستگذاران اجتماع فراموش می کنند که ازدواج سنتی که مبتنی بر خانواده و تصمیم جمعی و اجازه والدین انجام می گرفت حامی و ضامن فایده های اقتصادی و پیوندهای اجتماعی وگاه منافع سیاسی بود. این که سنت و انتخاب آزادانه دارای تناقض جوهری اند واقعیت است و تکیه برچنین سیاستی کمکی به شناسایی پدیده اجتماعی تغییر شکل نهاد خانواده نمی کند.