تاکید پژوهشگران دینی بر رفع تبعیض علیه زنان
نخستین سمینار «زن و نواندیشی دینی» با هدف تغییر نگاه های سلیقه ای و قوانین تبعیض آمیزی که در حوزه زنان وجود دارد و به دین منتسب می شود، در حسینیه ارشاد در قالب سه میزگرد برگزار شد. در این میزگردها ضرورت و مبانی معرفت شناختی موضوع «زن و نواندیشی دینی» واکاوی این موضوع در متن و مطالعات تطبیقی درباره این موضوع بررسی شد. –
ریشه محرومیت زنان در فلسفه تعلیم و تربیت در پانل اول این همایش محمد مجتهد شبستری درباره مبانی معرفت شناسی «زن و نواندیشی دینی» توضیح داد و گفت: «بیش از صد سال است که نسبت به مشکلات حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی زنان مسلمان در کشورهای اسلامی آگاهی پیدا شده اما تاکنون کمتر به ریشه این محرومیت ها یعنی فلسفه تعلیم و تربیتی که در کشورهای مسلمان رایج است، توجه شده است.» او که معتقد است بدون تغییر یافتن دیدگاه در فلسفه تعلیم و تربیت فعلی، دسترسی به مطالبات زنان در این کشورها امکان پذیر نیست، گفت: «در فلسفه تعلیم و تربیتی که تاکنون داشته ایم، هدف پرورش استعدادهایی بوده است که در وجود کودک نهاده شده و براساس این فلسفه انسان، انسانیتش را به صورت بالقوه در خود دارد، پس کاری که باید انجام شود، رشد آنهاست. در واقع در این فلسفه تعلیم و تربیت، انسان همچون گیاه یا حیوان دیده شده در حالی که این طور نیست و با تربیت می توان انسان را انسان کرد.» او در ادامه گفت: «اگر تنها قرار بر این باشد که استعداد موجود پرورش داده شود، براساس تفکر سنتی این تفکر پیش می آید که در نوزاد پسر چه استعدادهایی را می توان پرورش داد ودر نوزاد دختر چه استعدادهایی را و این همان شیوه سنتی تربیتی است.» او معیار تربیت صحیح را ارزش های اخلاقی دانست و گفت: «از اصول مهم اخلاقی که در تربیت فرد باید در نظر گرفته شود، آزادی است، به طوری که آزادی فرد نباید نادیده گرفته شود و نباید با اقتدار (اتوریته) برخورد کرد و نباید فرد را به انطباق دعوت کرد.»
به گفته او مربی نباید از فرد آنچه را که می خواهد، بسازد و فرد باید با اراده آزاد، خودش را پیدا کند.شبستری ریشه مشکل را در اعمال اقتدار (اتوریته) به کودکان در جهان اسلام چه از سوی خانواده و چه از سوی حکومت می داند و اصرار بر شکل گرفتن فرد، آن طور که از او خواسته می شود نه آنچه او انتخاب می کند. شبستری در ادامه گفت: «در چنین شرایطی مظلومیت دختران بیش از پسران است و جامعه و حکومت تاکید بیشتری دارد که از دختران آنچه را که می خواهد بسازد و اینجاست که مفهوم دختر، دختر است و پسر، پسر است شکل می گیرد.» او معتقد است که تربیت دختران با اراده مستقل و آزاد هیچ منافاتی با انتخاب عفاف از سوی دختر ندارد اما ارزش ها انتخابی هستند و باید با روش صحیح آنها را ترویج داد نه با روش های خشونت آمیز. به عقیده او وقتی جامعه و خانواده می خواهند از دختر، دختر بسازند و از پسر یک پسر، آثار چنین تربیت هایی همان ضعفی است که در استقلال شخصیتی کودکان دختر دیده می شود و به زحمت می توان به آنها قبولاند که خودشان می توانند تصمیم بگیرند و مستقل باشند. شبستری معتقد است نقص سیستم تربیتی روی سیستم اجتماعی، اقتصادی و حقوقی حاکم بر جامعه و نیز بر قوانین دینی هم اثر می گذارد. بنابراین مقررات دینی هم باید نقد شوند زیرا قرائت هایی از دین وجود دارد که در زمانی مناسب بوده اما دیگر مناسب زمان حال نیست و باید عوض شود. به گفته شبستری تمام علوم نیازمند نقد هستند و دین هم از این قاعده مستثنی نیست چرا که دین از سوی خدا می آید اما قرائت های مختلفی از آن می شود. – مقاومت در برابر تغییرات به خاطر حفظ موقعیت پدرسالارانه است.
در ادامه پانل اول، فریده ماشینی دبیر همایش نیز به ضرورت طرح موضوع زن و نواندیشی زن اشاره کرد و گفت: «زنان در کشورهای مختلف همچنان از نابرابری ها و تبعیض های جنسیتی رنج می برند. موضوع زنان در کشورهای مسلمان با چالش های خاصی روبه رو است و این مسائل در این کشورهای توسعه نیافته یا در حال گذار بیشتر به خاطر مواجهه سنت و مدرنیته است. از طرفی موضوعات مربوط به زنان به خاطر حاکمیت فرهنگ مردسالار بیشتر مورد توجه قرار می گیرد و در موارد خاصی ساختارها کاملاً صلب و غیرقابل انعطاف هستند، گویی هر تغییری منجر به تغییر ساختارهای سیاسی، اجتماعی و ساختار خانواده می شود.»
او در ادامه گفت: «مشکل زمانی خود را نشان می دهد که سنت رنگ و لعاب مذهب به خود می گیرد و برخورد با آن مخالفت با دین محسوب می شود.» او به دو دیدگاه موجود درباره زن و دین اشاره کرد و گفت: «گروهی از اسلام گرایان ایده تساوی زن و مرد را محصول اندیشه غربی می دانند و معتقدند زن عامل گناه، فریب و منشاء همه ناهنجاری های اجتماعی است پس نه کسی باید آنها را ببیند و نه آنها کسی را و جنبش زنان هم یک جنبش استعماری و فریب آمیز است.» او معتقد است توجیهات شرعی این گروه در برابر تغییرات بیشتر رنگ سیاسی داشته و برای حفظ موقعیت پدرسالارانه است چرا که با فقه پویا مساله نابرابری دیه و مشکل ربا در بانکداری حل شده اما کوچک ترین تغییر در حقوق زنان منجر به تسری فساد در جامعه می شود. او در مقابل به دیدگاه تفریطی کسانی اشاره کرد که در آن همه مشکلات زنان را از اسلام و قوانین فقهی می دانند و معتقدند تا زمانی که اسلام زدایی صورت نگیرد، نابرابری تداوم دارد زیرا در این دیدگاه اسلام میراث دوره پدرسالاری دانسته می شود. ماشینی اما به طرح دیدگاه سومی هم پرداخت و گفت: «امروز حرکت هایی در حال شکل گرفتن است که با حفظ هویت اسلامی، نابرابری را برنمی تابند. بنابراین با ایجاد فرصت هایی برای طرح دیدگاه های مختلف باید به طرح گفتمان های جدیدی پرداخت که اسلام و مدرنیته را در تقابل با هم قرار نمی دهد و در استفاده مثبت از جنبش زنان هراسی ندارد و در همین جاست که گفتمان زن و نواندیشی دینی به عنوان ضرورت مطرح می شود.»
او در ادامه گفت: «زنان از تاثیر زمان و مکان بر احکام دینی آگاهند. آنها می دانند که تحریم حق رای برای زنان زمانی حکم شرعی است و زمانی دیگر نه تنها رای دادن آنها حکمی شرعی تلقی می شود بلکه حتی یک تکلیف و وظیفه است.» او معتقد است مصلحان دینی هر چه سریع تر باید به مسائل زنان توجه کنند و در کنار آنها دست به بازخوانی متن بزنند چرا که در غیر این صورت یا رادیکالیسم بنیادگرایی حاکم می شود یا ستیزه گرایی با دین تقویت می شود. او معتقد است دین باید منطبق با شرایط زیست کنونی تعریف شود، در غیر این صورت تجربه نشان داده که مقاومت در برابر واقعیات جهانی برچیده خواهد شد. – آیات محکم قرآن از زن سیمای انسانی دارای حقوق مساوی با مرد تصویر می کند در پانل دوم این همایش موضوع زن و نواندیشی دینی در متن واکاوی شد. در ابتدا محسن کدیور عضو هیات علمی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران به موضوع زن و قرآن پرداخت و گفت: «براساس آمار نیم قرن اخیر، اسلام مقام اول را در گروندگان جدید دینی در تمام قاره ها و کشورها داراست و در این زمینه زنان بیشتر از مردان هستند. درعین حال یکی از مهم ترین زمینه های چالش برانگیز اسلام، مساله زن است.»
او در ادامه گفت: «آیا وجود جنسیت می تواند باعث تفاوت در حقوق انسانی در دنیا و پایگاه اخروی انسان شود یا نه؟» او در پاسخ به این سوال دو دیدگاه را مطرح کرد: «دیدگاه اول معتقد است زنان به خاطر برخی کاستی ها از حقوق کمتری نسبت به مردها برخوردارند و این عین عدالت است و دیدگاه دوم معتقد است تفاوت جنسی هیچ نقشی در انسانیت انسان ندارد.» او سپس به بررسی دیدگاه قرآن نسبت به زن پرداخت: «آیات محکم قرآن آیاتی است که از آن قواعدی به دست می آید که شامل احکام زنان است. این آیات از زن سیمای انسانی مکمل با مرد و دارای حقوق مساوی با او را تصویر می کند. این آیات احکام ثابت اسلامی درباره زن را مطرح می کند که به ۹ نمونه از آن اشاره می کنم و معتقدم اگر این موارد را درنظر بگیریم بقیه موارد با ارجاع به آنها روشن می شود. اشتراک و تساوی زن و مرد در گوهر انسانیت و مبدا آفرینش مشترک، اشتراک و تساوی در صلاحیت ارتباط دوجانبه با خداوند، اشتراک و تساوی در ایمان و عمل صالح، اشتراک و تساوی در سعادت و شقاوت اخروی، اشتراک و تساوی در عبادت و برخی احکام مدنی از جمله عقد نکاح و بنیان خانواده از جمله حقوق برابر زن و مرد هستند و براساس اشتراک در عقدنکاح همان طور که رضایت دو طرف لازم است برای فسخ آن نیز رضایت دو طرف ضروری است و نباید حق زن را در طلاق نادیده گرفت.»
او اشتراک و تساوی در احکام اقتصادی و تجاری و احکام سیاسی و جزایی را به عنوان دیگر اشتراکات نام برد و گفت: «دسته ای از آیات که در آنها نفقه و مهریه مطرح شده از جمله تبعیض های مثبت نسبت به زنان است.» او به دسته دوم احکام هم که نیاز به توجیه دارند اشاره کرد، احکامی چون فضیلت مطلق مرد و ریاست او بر خانواده، حجاب و پوشش، تعدد زوجات، امکان استمتاع از کنیزان، تادیب بدنی در صورت ناشزه بودن و تفاوت در ارث. کدیور سه مورد تعدد زوجات، استمتاع از کنیزان و تنبیه بدنی در صورت نشوز را از موارد منسوخ قرآن دانست و گفت: «این موارد با مودت، سکینه و رحمت سازگار نیستند.»
او در ادامه گفت: «حجاب اجباری نیز هیچ گونه مستند قرآنی ندارد و با آیه لااکراه فی الدین در تعارض آشکار است، بنابراین حجاب اختیاری است.» اما او تفاوت در ارث و ریاست خانواده توسط مرد را در صورت پرداخت نفقه توسط مرد قابل توجیه دانست. – زن ها به دنبال حقوق برابر در بخش دیگر پانل دوم این همایش صدیقه وسمقی عضو هیات علمی دانشگاه تهران به موضوع «زن، فقه، اسلام» پرداخت و گفت: «از آنجا که همیشه قدرت در دست مردان بوده است، زن ها نیز همیشه در تلاش برای به دست آوردن حقوق برابر با مردان بوده اند.»
او گفت: «امروز در دنیا تصویری که از یک زن مسلمان وجود دارد، موجودی ضعیف، بی اراده و مطیع مرد است. موجودی که بدون اجازه شوهر نمی تواند از خانه خارج شود و دارای حقوق اجتماعی و سیاسی برابر نیست. قضاوت و شهادت او قابل قبول نیست و دیه و ارث او نصف دیه و ارث مرد است و در صورتی که همسرش زن دیگری بگیرد، او حق اعتراض ندارد. در عین حال زن مسوولیتی در قبال فرزندان ندارد و مرد موظف است در قبال فرزندان تصمیم بگیرد، حتی در این مورد که مادر به بچه اش شیر دهد یا زنی دیگر. در کل تصویر یک زن مسلمان تصویر یک موجود منفعل و قابل ترحم است.» او معتقد است قوانینی مانند حضانت کودک منافات با شرع اسلام ندارد اما نمی توانیم بگوییم این احکام، شرع است و غیر از این با شرع منافات دارد.
وسمقی با یک مثال به سخنانش پایان داد: «زمانی بردگی در جهان وجود داشت و برای همه مساله ای عادی بود که برده و آزاد با هم برابر نیستند و حقوق برابر ندارند اما آیا می توانیم به این نتیجه برسیم که اسلام یا ادیان با بردگی موافق هستند؟ در مورد مساله زن و مرد هم همین طور است. در طول تاریخ به خاطر قدرت مردها، زن ها از حقوق برابر برخوردار نبودند اما آیا امروز با افزایش آگاهی مردم نباید این تبعیض ها از بین برود؟