کنکور، از طراحی سؤالات تا شیوه‌های مدرن تقلب
روزنامه سرمایه – ترانه بنی‌یعقوب: شمارش معکوس برای برگزاری کنکور سراسری دانشگاه‌های دولتی کشور آغاز شده است. بیش از یک میلیون داوطلب کنکور _چشم انتظار فرا رسیدن این روز تاریخی زندگی‌شان هستند. نیم‌روزی که سرنوشتشان را تعیین می‌کند. این روزها داوطلبان دربارهء کنکور زیاد می‌گویند و می‌شنوند. بسیاری از آن‌ها هم به یاد افسانه‌بافی دربارهء این حادثهء مهم افتاده‌اند. افسانه‌هایی از فروش صندلی‌های کنکور سراسری گرفته تا نحوهء پاسخ گفتن به سؤالات و یا قرنطینه طراحان سؤال در نقاط دور افتادهء کشور.
برخی از داوطلبان می‌گویند باید مستطیل‌های پاسخ‌ها را یکنواخت پر کرد اگر ذره‌ای از این یکنواختی کم شود، برگه‌‌ات هرگز تصحیح نخواهد شد یا این‌که گفته می‌شود گزینهء «ج» همیشه جواب واقعی است و حتمائ با انتخاب آن قبول خواهید شد. برخی هم به فکر تقلب می‌افتند و به راه‌های عجیب و غریبی برای قبولی در این آزمون افسانه‌ای متوسل می‌شوند. مثل داوطلبی که سال گذشته به برگه‌اش فسفر مالید تا قبولی‌اش را تضمین کند اما نتیجه فقط یک چیز بود این‌که پاسخنامهاش وسط امتحان به آتش کشیده شد. اما رییس مرکز آزمون‌سازی و روان‌سنجی سازمان سنجش با صحبت‌هایش به همهء این افسانه‌ها پایان می‌دهد و تاکید می‌کند که این حرف و حدیث‌ها به دلیل حساسیت بیش از حد این آزمون است، آزمونی که تنها امتحان سراسری کشور هم نیست اما از سوی مردم به عنوان تنها آزمون سراسری کشور به رسمیت شناخته می‌شود.
سؤالات چگونه انتخاب می‌شوند
با اسدالله آسرایی، رییس مرکز آزمون‌سازی سازمان سنجش در ساختمان این سازمان و در اتاقی پر از کاغذ، جعبه و دفترچه گفت‌وگو می‌کنم.
«آسرایی» که مردی حدودائ ۴۵ ساله و دارای دکترای ریاضی است با وجود حساسیت بالای کارش با آرامش به پرسش‌‌هایم پاسخ می‌دهد. یکی از همکاران او محسن ترابیان قائم‌مقام دفتر آزمون‌سازی مدیریت و توسعهء سازمان و عضو کمیتهء تخلف و تقلب نیز در پاسخ به برخی از سؤالات همراهی‌اش می‌کند.
آسرایی می‌گوید: «سازمان سنجش در طول سال ۶۶ آزمون برگزار می‌کند که یکی از آن‌ها برگزاری کنکور سراسری است. اما مردم با این آزمون بیشتر آشناهستند. بقیهء آزمون‌ها کوچک‌ترند و تعداد، داوطلبان کمتری در آن حضور می‌یابند.»
اما این تنها تفاوت آزمون سراسری با دیگر آزمون‌ها نیست و طراحی سؤالات این آزمون مهم با سایر آزمون‌های این سازمان متفاوت است.به گفتهء آسرایی طراحان این آزمون مثل کارمندان ثابت سازمان سنجش هستند که در طول سال در سازمان حاضر می‌شوند و سؤالات را طراحی می‌کنند تا در نهایت سؤال‌های نهایی به بانک سؤالات فرستاده شوند. قبل از برگزاری کنکور چند دسته از این سؤالات به صورت اتفاقی از بانک سؤالات بیرون کشیده می‌شوند. بنابراین طراحان سؤال هم نمی‌دانند که سؤال‌هایشان در کنکور چه سالی مطرح می‌شود. مثلائ ۳۰ بسته سؤال معارف انتخاب می‌شود و گروه نهایی انتخاب سؤال‌ها را از بین آن‌ها به عهده می‌گیرند.
طراحان سؤال دو دسته‌اند; دبیران و اساتید دانشگاه. اما همیشه در کنار استادان، دبیران مدارس به دلیل تسلط بر منابع و سرفصل‌های دروس دبیرستان حضور دارند. او اضافه می‌کند: «طراحان سؤال در هیچ مؤسسهء خصوصی و یا آموزشگاهی تدریس نمی‌کنند. این طراحان هر سال به طور محرمانه از جانب معتمدان ما در سازمان و نهادهای مختلف‌مثل ادارات آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها به ما معرفی می‌شوند و همگی افراد خوبی هستند ضمن این‌که این افراد توسط وزارت اطلاعات و حراست سازمان سنجش هم گزینش می‌شوند.»
او در پاسخ به این سؤال که چرا در سال ۸۳ که سؤالات کنکور لو رفت متهمان اصلی طراحان سازمان سنجش که در یک آموزشگاه مشغول به کار بودند، معرفی شدند، گفت: «این موضوع را به شدت رد می‌کنم چون دبیران ما هرگز در آموزشگاه‌ها فعالیت نمی‌کنند اگر ما بفهمیم که دبیرانمان جزوه‌ای تدوین کرده‌و یا در کلاسی خصوصی مشغول به کار شده‌اند، فوری عذرشان را می‌خواهیم.
ضمن این‌که تعداد طراحان سؤال در هر رشته آن‌قدر زیاد نیست که امکان کنترلشان وجود نداشته باشد. طراحان سؤالات هر درس ۱۰ تا ۲۰ نفرهستند. به شما تضمین می‌دهم که هرگز سؤالات به این شکل لو نمی‌رود اگرسؤالی هم لو برود، از جلسه امتحان است. طی این همه سال هم فقط یک بار این اتفاق رخ داد که به سرعت با متخلفان آن برخورد قانونی شد. سؤالات از مرحلهء طراحی تا انتقال به چاپ خانه و چاب نهایی کنترل وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی‌اند و ما به داوطلبان اطمینان می‌دهیم که هرگز سؤالی از این مرکز لو نخواهد رفت.
«بانک سؤالات کامپیوتری است که دستبرد به آن از لحاظ سخت‌افزاری امکان ندارد اگر به نحوی هم کسی این کامپیوتر را بدزدد طوری برنامه‌ریزی شده است که ربایندگان قادر نیستند به سؤالات آن دسترسی پیدا کنند» این را آسرایی می‌گوید اما جای ساختمان بانک سؤالات را حاضر نمی‌شود به من بگوید: «مطمئن باشید دست هیچ کس تا چاپ خانه به سؤالات نمی‌رسد.
قرنطینهء طراحان سؤال
اما افسانه‌های قرنطینهء طراحان سؤال چه می‌شود؟ طراحان را کجا نگه می‌دارند؟
خیلی‌ها می‌گویند طراحان را به نقطه‌ای دورافتاده می‌برند، جایی که آن‌ها هیچ ارتباطی با دنیای خارج ندارند. آسرایی اما این تصور نادرست را اصلاح می‌کند: «هیأت نهایی که سؤالات را برای چاپ انتخاب می‌کنند، اصلائ سؤالات را نمی‌بینند. بنابراین آن‌ها قرنطینه نخواهند شد چون سؤالات را به صورت شفاهی از مجموع سؤالات بیرون می‌کشند. اما افرادی که سؤالات را برای چاپ به چاپخانه می‌برند به مدت یک ماه قرنطینه و تحت نظارت و کنترل وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی قرار می‌گیرند.»
چاپخانه سازمان سنجش در شهر کرج واقع شده، در این چاپخانه کارگران و مسوول ارشدی که آن‌ها را همراهی می‌کند تا دفترچهها بدون غلط چاپ شوند یک ماه در قرنطینه به سر می‌برند. چاپ سؤالات یک ماه طول می‌کشد و سپس این دفترچهها در یک جعبهء بزرگ پلمپ شده به مراکز استان‌ها فرستاده می‌شوند. سؤال‌ها با اسکورت خاصی به مراکز استان‌ها تحویل داده می‌شوند و _با توجه به بعد مسافت و حفاظت از سؤال‌ها کمیتهء امنیتی نحوهء انتقال را مشخص می‌کند.
گاه برای انتقال سؤالات به یک مسافت کوتاه هم از هواپیما استفاده می‌شود.
آسرایی تاکید می‌کند: «سؤالاتی که با ماشین به محل های امتحانی می‌روند در طول مسیر در ایستگاه‌های پلیس راه دایمائ چک می‌شوند.»
اما جالب است بدانید در همان روز امتحان کلید سؤالات هم همزمان ساخته می‌شود، یعنی تعدادی از دبیران برجستهء آموزش و پرورش در سازمان سنجش حاضر می‌شوند و همزمان با داوطلبان امتحان می‌دهند.»در این روز دبیران در سازمان قرنطینه می‌شوند و تا عصر روز امتحان هم اجازهء خروج از سازمان سنجش را ندارند. در این روز مثلائ ۱۰ دبیر زیست‌شناسی و ۱۰ دبیر معارف به سؤالات پاسخ می‌دهند و برآیند نظرات آن‌ها کلید نهایی سؤال‌ها را می‌سازد.»
دستمزد طراحان سؤال
آیا طراحان که در طول یک سال مثل کارمند‌های رسمی سازمان سنجش کار می‌کنند، دستمزد فوق‌العاده‌ای هم دریافت می‌کنند؟ مدیر دفتر آزمون‌سازی سازمان سنجش ترجیح می‌دهد به این سؤال پاسخ ندهد: «البته سعی می‌کنیم دستمزد مناسبی به طراحان سؤال بدهیم. اما قطعائ دستمزد آن‌ها کمتر از دبیرانی است که در کلاس‌های کنکور تدریس می‌کنند. آن‌ها عاشق این کار هستند مطمئن باشید، دستمزد آن‌ها خیلی هم بالا نیست» و بلافاصله اضافه می‌کند: «فکر نکنید ما آن قدر به طراحان پول می‌دهیم که سؤالات را لو ندهند. بلکه ما واقعائ به طراحانمان اعتماد داریم. آن‌ها انسان‌های امین و امانت‌داری هستند.»
تخلف و تقلب
همیشه در کنکور سراسری کسانی هستند که به راه‌های میان‌بر می‌اندیشند و به هر راهی برای تقلب در این امتحان متوسل می‌شوند. کسی روی برگه بغل دستی‌اش را نگاه می‌کند و داوطلب دیگری هم به هر نحوی سعی می‌کند به سؤالات دسترسی پیدا کند. آسرایی می‌گوید: «امنیت فقط حفظ سؤال نیست امنیت برگزاری هم مهم است. امنیت برگزاری یعنی این‌که داوطلبی که درس خوانده با داوطلبی که درس نخوانده تفاوت داشته باشد.»
به همین دلیل اقدامات امنیتی از دو سال پیش برای برگزاری سالم کنکور در سازمان سنجش پیش‌بینی شده است. چیدمان متفاوت یکی از این راه‌هاست مثلائ سؤال شمارهء پنج یک داوطلب ممکن است سؤال شمارهء ۱۰ بغل‌دستی‌اش باشد. اما با این همه هستند کسانی که با وجود این اقدامات باز هم تقلب می‌کنند. اما سازمان سنجش با این متخلفان چه برخوردی می‌کنند.
محسن ترابیان که عضو کمیسیون تخلف و تقلب است این سؤال را پاسخ می‌دهد: «گاه نمرهء دو داوطلب مثل هم می‌شود. حتی نمره‌های منفی شان هم مشابه می‌شود. آن‌گاه کمیتهء تخلف و تقلب طبق قانون و به عنوان رفع شبهه در آزمون از هر دو داوطلب دوباره امتحان می‌گیرد. اگر کسی بی‌گناه شناخته شود به سر کلاس درس‌اش باز می‌گردد و اگر نه پنج تا ۱۰ سال به محرومیت از شرکت در آزمون محکوم می‌شود.»اما در امتحان دوباره داوطلب درستکار چگونه شناسایی می‌شود; ترابیان اضافه می‌کند: «کسی که فیزیکش را در امتحان ۸۰ درصد زده قطعائ درامتحان دوباره که دو ماه بعد برگزار می‌شود اگر متقلب نباشد لااقل به۵۰ درصد سؤالات پاسخ می‌دهد. اما گاهی متقلبان در این امتحان دوباره نمرهء منفی می‌آورند.»به گفتهء ترابیان هر سال از طریق موبایل هم تقلب‌هایی در کنکور رخ می‌دهد. مثلائ سال گذشته یک دختر و پسر که طبیعتائ در حوزه‌های جداگانه امتحان می‌دادند نمره‌های برابر آوردند که مشخص شد از طریق موبایل تقلب کرده‌اند. هر سال ۲۰ تا ۳۰ نفر در کنکور سراسری تقلب می‌کنند. او از داوطلبی می‌گوید که روی برگهء پاسخنامهاش را با شمع پوشاند به امید این‌که کامپیوتر او را قبول امتحان اعلام کند، اما دستگاه این پرسشنامه را تصحیح نکرد و یا داوطلبی در جلسهء امتحان با خودش فسفر آورده و آن را به برگهء پاسخنامه مالیده بود، چرا که شنیده بود فسفر موجب می‌شود، در هر صورت پاسخش را کامپیوتر به عنوان پاسخ درست بخواند. فسفر باعث شد، پاسخنامهاش در جلسهء امتحان آتش بگیرد، بعضی از داوطلبان هم گزینه‌ها را با سوزن سوراخ می‌کنند چرا که فکر می‌کنند در این صورت به عنوان پاسخ درست ثبت خواهد شد که همهء این موارد تخلف و تقلب است و با این داوطلبان برخورد قانونی خواهد شد.»اما همهء کسانی که حداقل یک بار در کنکور سراسری دانشگاه‌ها شرکت کرده‌اند، کادر مرموز بالای صفحه پرسشنامه‌شان را دیده‌اند; کادری که در بالای آن به داوطلبان هشدار داده شده که در صورت زدن هرگونه علامت در آن برگه‌شان تصحیح نخواهد شد. با این همه هر سال ۲۰۰ یا ۳۰۰ نفر درون این کادر علامت می‌گذارند. ترابیان این کادر را کادر ID یا شناسایی می‌نامد. کادری که با یک بررسی محرمانه، امتحان می‌کند که پاسخنامه اصل است یا تقلبی.
اگر حتی یک علامت درون آن زده شود پاسخنامه هرگز تصحیح نخواهد شد و هیچ راه بازگشتی هم وجود ندارد.به گفتهء ترابیان ساختن یک پاسخنامهء تقلبی آسان است اما همین کادر ID است که اصالت پاسخنامه را تضمین می‌کند. به نظر او داوطلب جدی و زرنگ هرگز در این کادر علامتی نمی‌زند چون وقت این کار را ندارد. اما آسرایی با آرامش همیشگی‌اش سری تکان می‌دهد: «اما بعضی از داوطلبان هم از اضطراب یا بی‌توجهی در این کادر علامت می‌زنند اگر سهوائ هم این کار بکنند هیچ راه بازگشتی در کار نیست و آن‌ها حذف خواهند شد.»
تست‌های معمولی
در هر آزمون سراسری معمولائ چند نفر به ۱۰۰ درصد سؤالات پاسخ می‌دهند. راستی پاسخ دادن تعداد زیادی از داوطلبان به همهء سؤالات عیب یک آزمون است یا مزیت آن؟
آسرایی در پاسخ به این سؤالم می‌گوید: «اگر در یک درسی چند هزار نفر صد بگیرند آن آزمون بی‌فایده است و مثل این است که به همه یک نمره اضافه کرده‌ایم و امتحان در این صورت غیرضروری است. اما معمولائ طراحی سؤالات استاندارد است، مثلائ درکنکور ریاضی پارسال فقط یک نفر به صددرصد سؤالات پاسخ داد. اگر ۲۰ تا ۳۰ درصد داوطلبان به ۸۰ درصد از سؤالات پاسخ دهند آن آزمون امتحان مناسبی برآورد می‌شود.
به گفتهء او سؤالات کنکور امسال هم کاملائ مفهومی خواهد بود و پاسخگویی به این سؤالات نیازی به شرکت در کلاس‌های کنکور ندارد و هر کس خوب درس بخواند، قبول خواهد شد.آسرایی اضافه می‌کند: «ما از طراحان خواسته‌ایم، سؤالات را طوری طراحی کنند که با هیچ ترفند و مهارت تست‌زنی نتوان جواب‌ها را حدس زد.»
سازمان سنجش در سال‌های آینده مصر است روش پیش‌آزمون (پری تست) سؤالات را اجرا کند. روشی که اکنون مؤسسه ETS آمریکا نیز از آن استفاده می‌کند. در این روش در آزمون هر سال تعدادی سؤال به داوطلب داده می‌شود. سؤالاتی که در میان سؤال‌های اصلی آزمون قرار گرفته‌اند اما نمره ندارند. داوطلب به آن‌ها پاسخ می‌دهد و با روان سنجی مناسب بودن آن سؤالات سنجیده می‌شود.
اما مدیر مرکز آزمون سازی سازمان سنجش هشدار می‌دهد که این شیوهء روان‌سنجی هم شرایطی دارد: «اکنون این روش به دلیل آن که سؤالات بعد از آزمون به دست داوطلبان می‌رسد، قابل اجرا نیست. به همین دلیل روان سنجی بعد از آزمون انجام می‌شود. اما در سال های آینده این آزمون اجرا می‌شود و در صورت اجرای آن از سر جلسه دفترچهها جمع‌آوری می‌شود و هرگز هم در بازار انتشار نخواهد یافت.
به گفتهء او آزمونی واقعائ معتبر است که روان سنجی شده باشد.
اگر ۹۹ درصد داوطلبان به سوالی پاسخ ندهند آن سوال باید از گردونهء امتحان حذف شود.
تست‌های پنج گزینه‌ای
یا سؤالات تشریحی
ماه‌هاست که زمزمه‌هایی مبنی بر سامان‌دهی کنکور از سوی مسوولان به گوش می‌رسد. بسیاری از مسوولان و داوطلبان شیوهء فعلی برگزاری کنکور را صحیح نمی‌دانند و به دنبال راه‌های جایگزین هستند.
آسرایی هم بعضی از این روش‌ها را مفید می‌داند: «تست‌های پنج‌گزینه‌ای روش مناسبی است و احتمال شانسی زدن را کاهش می‌دهد اما امتحان تشریحی اصلائ مناسب نیست، چون امکان تصحیح یک میلیون برگه عین هم وجود ندارد و عدالت را کاهش می‌دهد.»اما او استفاده از سوالات با پاسخ کوتاه را مناسب می‌داند: «ما باید به سوی آزمون‌هایی با جواب کوتاه برویم. دستگاه‌های ما قادرند یک کلمه را بخوانند.»
توصیه به کنکوری‌ها
آسرایی در پایان سخنانش توصیه‌هایی هم به کنکوری‌ها می‌کند:«داوطلبان فقط کتاب‌های خودشان را بخوانند، چون هیچ سؤالی خارج از کتاب طرح نخواهد شد. آن‌ها به هیچ منبع اضافی برای مطالعه نیاز ندارند. این روزها هم با یک مرور کوتاه بر مطالبی که خوانده‌اند به کارشان پایان دهند.»