زنان در تاریخ استرآباد
زنان در تیتر یک: روایتی از تاریخ استرآباد*
مهران موذنی
عصر چهارشنبه افتتاحیه اولین پیش‌همایش زن در تاریخ محلی ایران، پهنه شمال، در مؤسسه فرهنگی میرداماد برگزار شد.
این مراسم اولین پیش‌همایش از سه پیش‌همایشی بود که توسط انجمن زنان پژوهشگر تاریخ با همکاری انجمن ایرانی تاریخ در سه استان شمالی کشور برگزار خواهد شد.
در این نشست که با حضور جمعی از پژوهشگران، اساتید دانشگاه‌ها و علاقه‌مندان برگزار شد، به طور کلی به بررسی و تبیین موقعیت و نقش زن در تاریخ ایالت تاریخی گرگان (استرآباد) و دشت گرگان پرداخته شد.
اهداف مراسم
در ابتدای نشست مولود قاسمی، دبیر اجرایی همایش زن در تاریخ محلی ایران، پهنه شمال به اهداف برگزاری این قبیل نشست‌ها پرداخت و گفت: انجمن زنان پژوهشگر تاریخ ایران در راستای اهداف خود مبنی بر بررسی تاریخ زنان ایران، همایش‌هایی با موضوع زنان در تاریخ محلی را در دستور کار خود قرار داده است. پس از برگزاری دو همایش در استان‌های جنوب و غرب کشور، برنامه‌ریزی به‌منظور اجرای همایش تاریخ زنان سرزمین ایران در پهنه شمال (استان‌های گلستان، گیلان و مازندران) در دستور کار قرار گرفت. پس از جلسات هم‌اندیشی با اعضای هیئت علمی و هیئت مدیره به‌منظور روشن شدن تاریخ زنان در استان‌های شمالی…
تصمیم بر این شد که سه پیش‌همایش در گلستان، مازندران و گیلان برگزار شود و خروجی آن‌ها، همایش اصلی در تهران باشد. هدف اصلی این پیش‌همایش‌ها ایجاد هم‌افزایی مراکز علمی استان‌ها با محققان و پژوهشگران مرکز و همچنین توجه به گسترش توانمندی‌های علمی و پژوهشی پژوهشگران منطقه در حوزه تاریخ زنان است. دکتر منصوره اتحادیه، مؤسس نشر تاریخ ایران که موفق به حضور در این نشست نشد، با انتشار نامه‌ای ضمن تقدیر و تشکر از گردانندگان و مسئولین انجمن زنان پژوهشگر تاریخ، درباره برخی از مشکلات و موانع انجمن‌های مدنی عنوان کرد: متأسفانه در کشور ما معمولاً در کار تداوم نیست و بسیاری از برنامه‌های عالی که با موانع برخورد می‌کنند، رها و فراموش می‌شوند. ولی خوشبختانه انجمن زنان پژوهشگر تاریخ دچار این سرنوشت نشد و علی‌رغم مشکلات و فراز و نشیب‌ها همچنان به کار ادامه داده و اکنون با موفقیت در پیش‌همایش زن در تاریخ محلی ایران (پهنه شمال) برگزار کرده است. نکته دوم که به نظر من حائز اهمیت است و نباید فراموش شود این است که انجمن با تداوم و پافشاری در طرح تاریخ زن و مطالعات زنان، این رشته با اهمیت را در علوم انسانی پایدار و برجسته نموده و شکی نیست که این تأکید بر اهمیت جایگاه زنان در پیشینه فعالیت‌های زنان ماندگار شده و دارای آتیه درخشانی است. نکته سوم فعالیت بی‌وقفه اعضای این انجمن است. همه شما پشتکار و به‌خصوص با اعتمادبه‌نفس و اعتقاد به آرمانتان، با مشکلات دست‌وپنجه نرم کرده و موفق شده‌اید که این انجمن را همچنان فعال و تأثیرگذار گردانید. نکته دیگری که به نظرم نباید فراموش کرد اهمیت تشکیل این‌چنین همایش‌هایی در شهرها و شهرستان‌ها است که سبب می‌شود که تنها به پایتخت اتکا نشود و دیگر زنان این سرزمین نیز در برابر این حوزه احساس مسئولیت کنند. با این کار ارزشمند شما دانه آگاهی و امید را در دل نسل‌های بعد و پژوهشگران نوپا می‌فشانید. امیدوارم در این راه دشوار، همواره شاد و به آینده روشن دلگرم باشید.
نادیده گرفتن زنان در طول تاریخ
مصطفی نوری، پژوهشگر تاریخ از دیگر افرادی بود که با ارائه نطقی در اهمیت این دسته از نشست‌ها پرداخت و خاطرنشان کرد: ما در سنت تاریخی‌مان با پدیده نادیده گرفتن زنان در طول تاریخ مواجه هستیم. این موجی که در دهه‌های اخیر برای توجه به نقش زنان راه افتاده، قدم مبارکی است. زنان در دوره مشروطه به طور جدی در تحولات تاریخی ورود کردند. هرچند که تحولات کشور در دوره ۱۵ساله بعد از مشروطه دستخوش فرازوفرودهایی قرار گرفت که سبب کم‌رنگ شدن نقش زنان شد. اما در دوره‌های بعدی این نقش پررنگ‌تر شد. اهمیت این قبیل نشست‌ها در این است که ما در تاریخ محلی ایران با کمبود منابع روبه‌رو هستیم. اگر بخواهیم درباره تحولات ایران در دهه ۲۰ صحبت کنیم، تنها می‌توانیم به برخی اسناد دست اول و تاریخ شفاهی رجوع کنیم؛ بنابراین، باید مسئله تاریخ محلی را جدی‌تر گرفت.
مشاهیر زن در تاریخ استرآباد
اسدالله معطوفی، پژوهشگر و نویسنده چندین و چند کتاب در موضوع تاریخ استرآباد محدودیت‌های زنان را عامل اصلی انفعال زنان دانست غیر اشرافی استرآباد دانست و در ادامه به معرفی برخی از مشاهیر زن در این منطقه که اغلب از اشراف بودند پرداخت و گفت: نقش زنان از جمله موضوعات فراموش‌شده در تاریخ منطقه استرآباد است. در دوران ایران باستان مجسمه‌ای از آناهیتا منسوب به این منطقه وجود دارد که در فیلادلفیا نگهداری می‌شود.
این مجسمه نشان از جایگاه باستانی زنان در منطقه ما دارد. اما در دوره‌های بعدی بر اساس ساختار فئودالی کشور ما، زنان جایگاه خاصی نداشتند و از عبارات بدی برای اشاره به آنان استفاده می‌شد؛ بنابراین پیدا کردن زنان شاخص در این منطقه بسیار مشکل است. به همین خاطر تمام ۴۵ سال تحقیقات من تنها به یک سخنرانی ۳۰ دقیقه‌ای ختم می‌شود. زنانی که نامی از آنان مانده نیز از اشراف بودند. دیگر زنان این منطقه عمرشان را پای کشتزارها و دار قالی گذاشتند. زنان نیمی از بار زندگی را می‌کشیدند، اما جایگاه برجسته‌ای در اجتماع نداشتند. با این حال، زنان محدثی در قرن سوم و چهارم در این منطقه حضور داشتند. شمس‌الدین مقدسی، مورخ مسلمان قرن چهارم هرچند که از این زنان اسمی نمی‌برد، می‌گوید: در گرگان که شهری بسیار بزرگ و فراخ باشد، برخی زنان برجسته باشد. در قرن پنجم شهرهای بخارا، غزنی، ری، سمرقند، نیشابور و گرگان از برجسته‌ترین فرهنگ‌شهرها و صنعت‌شهرها بودند. حلقه‌های درس در مساجد استرآباد با اوج‌گیری جریانات اشاعره و معتزله برپا می‌شد. از زنان برجسته این دوره تمیمه بن احمد استرآبادی، از محدثین بزرگ است که خود مادر ابوحاجب محمد بن اسماعیل استرآبادی، یکی از برجسته‌ترین افراد زمان بوده است. عنایت داشته باشید که حضور برخی از بانوان تنها در علوم نقلی دیده می‌شود. چرا که علوم عقلی مثل فلسفه در برخی دوره‌ها جرم شمرده می‌شد. در قرن ۸ نهضتی تحت عنوان نهضت حروفیه به رهبری فضل‌الله استرآبادی حلال‌خور شکل گرفت. این افراد به حروف تقدس می‌دادند و بر همین اساس استدلال می‌کردند. این نهضت که به دنبال عدالت اجتماعی بود، به‌تدریج سویه‌هایی بر ضد تیموریان گرفت. دربار تیموری نیز رهبر این جریان را به قتل رساند. دو تن از دخترانی که از وی به جای ماند، از زنان برجسته استرآباد در این مقطعه تاریخی هستند. یکی از آن دو بی‌بی خاتون نام دارد که شاعر بود و کتابی به نام مَحرم‌نامه نوشت. دیگر دختر فضل‌الله استرآبادی فاطمه خاتون نام داشت که قیامی خونین در تبریز، مرکز ثقل تجارت جهانی را رهبری کرد. فاطمه خاتون در تبریز نهضت پدرش را تبلیغ می‌کرد و کار به جایی کشید که وی به همراه ۵۰۰ نفر از هواداران حروفیه را قتل عام کردند و اجسادشان را سوزاندند.
یادی از زنان بزرگ معاصر
در ادامه رحمت‌اله رجایی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ استرآباد حضور زنان استرآبادی در عرصه‌های مختلف تاریخ معاصر را مورد بررسی قرار داد و عنوان کرد: از سال ۱۳۰۵ که اولین مدرسه دخترانه ساخته می‌شود، دختران رفته‌رفته وارد مدارس شدند و برخی از آنان به دانشگاه‌ها نیز راه پیدا کردند و این موضوع سبب حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی شد. برخی از این زنان از نواحی دیگر به گرگان آمدند و در جایگاه‌های مختلف اجتماعی یا اقتصادی قرار گرفتند. از جمله این افراد، خانم طاهره کشاورز است که محله کشاورز گرگان یادگار او و پدرش است. خانم کشاورز با تأسیس اولین مرکز خیریه ویژه کودکان در امور خیریه پیش‌گام شد. علاوه بر آن، مدرسه غیر دولتی پیوند مهر را هم تأسیس کرد و از جمله زنانی بود که باعث شد سازمان زنان در گرگان فعال شود. دیگر زن تأثیرگذار معاصر در استرآباد صدرالحاجیه باغ بهادرانی نام دارد که با نام شهید بهادرانی شناخته می‌شود. همکاری و تلاش ایشان در راه‌اندازی مرکز دهیاری پایه و اساسی برای تأسیس دانشگاه علوم پزشکی گرگان شد. ایشان در پرورش بهیار، پرستار و ماما چنان عملکرد مطلوب و منظمی داشت که از تمام مراکز بهداشتی و درمانی ایران سعی می‌کردند دانشجوهای خانم بهادرانی را جذب کنند. مدیریت بیمارستان پنجم آذر نیز از جمله اقدامات وی است. ایشان برخورد مقتدرانه‌ای برای ایجاد انضباط در بیمارستان پنجم آذر داشت. چنان که متأسفانه برخی افرادی که از سوی خانم بهادریانی مورد چنین برخوردهایی قرار گرفته بودند، پس از انقلاب علیه ایشان مسائلی ایجاد کردند و موجب عزیمتشان از گرگان شدند. دکتر مهیندخت گرگانی، دختر محمد آخوند گرگانی از دیگر زنان برجسته این استان است. وی که دکتری عمومی خودش را از ایران اخذ کرده و برای ادامه تحصیل عازم خارج از کشور شده بود، پس از بازگشت به ایران نماینده حوزه انتخابیه گرگان در دوره بیست و سوم مجلس شورای ملی شد. متأسفانه از سال ۱۲۸۵ که مجلس شورای ملی تأسیس شد تا همین امروز، ایشان تنها نماینده خانم حوزه انتخابیه گرگان هستند. امیدواریم در سال‌های آینده خانم‌ها باری دیگر بتوانند از این حوزه وارد مجلس شوند. دکتر سکینه پری از دیگر زنانی است که در این منطقه نامی نیک از خود بر جای گذاشته است. ایشان خانه‌اش در شهر بندرگز را به درمانگاه تبدیل کرد و تا سال ۱۳۵۷ در همین مکان مشغول به کار بود. فیروز بانویی آمریکایی‌الاصل بود که پس از گشت و گذارهای بسیار در شهرهای مختلف، در کلاله مستقر شد و به پرورش اسب پرداخت. ایشان اسبچه خزری را در سطح جهانی معرفی کرد.خانم لوئیز فیروز سرانجام سال ۱۳۸۷ از دنیا رفت و در اصطبل خودش دفن شد.
فرهنگ زنانه و مردانه در قوم ترکمن
آنادردی عنصری، نویسنده و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ترکمن با دسته‌بندی فرهنگ قوم ترکمن به دو گروه زنانه و مردانه گفت: صحبت از نقش زنان در تاریخ می‌تواند دو جنبه داشته باشد. یکی زنانی است که نقشی در طول تاریخ ایفا کردند و دوم زنانی که در فرایند تاریخ یک اجتماع انسانی تأثیرگذار بودند. صحبت‌های من به طور خاص در مورد تأثیرگذاری زن ترکمن در حیات اجتماعی است. نقش زن در تاریخ یک قوم می‌تواند بسیار فراگیرتر باشد. جامعه ترکمن نیز در دوره‌ای از تاریخ این خصلت عشیرتی را داشته است. از این نظر، زن ترکمن از امکان بیش‌تری برای ایفای نقش در حیات اجتماعی برخوردار بوده است. برای بررسی نقش زنان در جامعه نیمه‌عشیرتی ترکمن، منابعی در دسترس است. از سال ۱۸۱۸ تا اواخر دوره قاجاریه، بسیاری از گروه‌ها با هدف مطالعه جامعه ترکمن وارد این اجتماع شدند و گزارشاتی تهیه کردند. اغلب سفرنامه‌نویس‌ها نوعی استقلال عمل و آزادی در روابط اجتماعی زنان ترکمن را ذکر کرده‌اند که می‌توان آن را نتیجه یک تقسیم کار نانوشته بین زنان و مردان دانست. وظایفی از قبیل جنگ، دفاع، تجارت، کشاورزی و دامداری بر عهده مردان و تولیدات دامی، پوشاک، قالی‌بافی و از این دست امور بر عهده زنان بوده است. این تقسیم کار، فرهنگ مکتوب ما را به مردان اختصاص داد. به طور مثال تاریخ و ادبیات کلاسیک ما مملو از اسامی مردانه است. اما فرهنگ شفاهی به زنان اختصاص داشته است. معمولاً فرهنگ شفاهی را به دو گروه فرهنگ گفتاری و غیرگفتاری تقسیم می‌کنند. فرهنگ گفتاری مربوط به افسانه‌ها، سروده‌ها و… است و فرهنگ غیرگفتاری شامل قالی‌بافی، سوزن‌دوزی، تولید پوشاک و… می‌شود. البته در مواردی هم زنان در عرصه‌های مردانه‌ای مثل سیاست مداخله کردند. در زمان حکومت نادرشاه، محمدحسن خان قاجار به‌عنوان رئیس ایل قاجار با سپاه نادرشاه مبارزه می‌کرده که در نهایت شکست می‌خورد و به متحدین ترکمن خودش که تحت عنوان قبیله داز شناخته می‌شدند، پناهنده می‌شود. سران این قبیله با ترسی که از تنبیه نادرشاه داشتند، تصمیم به تحویل دادن محمدحسن خان قاجار می‌گیرند. اینجا در آخرین لحظه شاهد حضور خاتون اول قبیله داز هستیم که در جمع حضور پیدا می‌کرده و با اعمال نظری که انجام می‌دهد، محمدحسن خان را با دو سوار همراه با آذوقه به صحرا می‌فرستد. این نمونه بزرگی از حضور زنان در تاریخ سیاسی ترکمن است. اما به طور کلی، عاملیت زن ترکمن در فرهنگ شفاهی و به‌خصوص در جنبه تربیتی کودکان بوده است.
زنان در آیین‌های استرآباد
علی رمضانی، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ استارآباد ضمن اشاره به جایگاه والای زنان در تاریخ ایران باستان گفت: قبل از ورود آریایی‌ها به ایران، مادرشاهی در ایران به‌عنوان یک اصل وجود داشت. با مطالعه تاریخ کشاورزی، می‌بینیم که زنان مبدع کشاورزی در جهان بودند. در عصر شکار که مردان به شکار می‌رفتند، کشت جو و ارزن توسط زنان صورت می‌گرفت. یاقوت حموی، مورخ قرن ششم می‌گوید در مناطق کوه‌های گلستان و مازندران بازارهایی برگزار می‌شد که زنان شوهرانشان را انتخاب کنند. مشابه این رسم تا دهه ۶۰ در برخی از روستاهای منطقه وجود داشت. همچنین رسمی وجود داشت که مردها در شب خواستگاری روی دو زانو می‌نشستند که این موضوع بزرگی زنان را نشان می‌دهد.
باران و ماه نماد تاریخی زنان هستند
فرانک جهاگرد، دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی با ریشه‌یابی آیین‌های کهن ایرانی، نقش زنان در شکل‌گیری برخی نمادها را مورد بررسی قرار داد و اظهار داشت: علی‌رغم تاریخ، زنان در اساطیر نقشی پررنگ داشته‌اند. از گذشته آیین باران‌خواهی در قسمت‌های مختلفی از ایران وجود داشته است. اما در استان گلستان نه تنها آیین باران‌خواهی وجود ندارد، بلکه آیینی تحت عنوان باران‌بس وجود دارد. زمانی که مردم از فراوانی باران و در نتیجه گل و لای و صعوبت رفت و آمد به تنگ می‌آمدند، این آیین را انجام می‌دادند. زن به عنوان نماد باران در اسطوره‌های مختلف حضور دارد. در آیین باران‌خواهی دو چوب به شکل یک صلیب قرار می‌گیرند و به آن‌ها جامه زنانه پوشانده می‌شود. به طوری که آن را به شکل یک عروسک در می‌آورند. افراد حاضر در این آیین حتماً باید از دختران باشند. دختران خانه اول با عروسکشان به خانه دوم می‌روند تا دختران آن خانه نیز با آن‌ها همراه شوند. زنان مسن خانه دوم نیز هدایایی از جمله سنجاق‌هایشان را به آن عروسک پیوند می‌زنند. در نهایت که دختران زیادی به آن‌ها ملحق شدند، عروسک را در زیارتگاهی قرار می‌دهند و به انتظار بند آمدن باران می‌نشینند. در حالی که در آیین باران‌بس یک چوب به جای صلیب وجود دارد که به شکل افقی نگه داشته می‌شود. به این چوب قوطی یا اشیای فلزی آویزان می‌کنند.
در بینش اساطیری، هرکدام از فلزات با یکی از سیارات ارتباط دارد. آهن با مریخ یا بهرام، سیاره سرخ‌رنگ جنگ مرتبط است. جنگ فعلی مردانه و سرخی رنگی مردانه است. این اشیا فلزی به ستاره مریخ اهدا می‌شد تا با ابرها بجنگد و جلوی بارش باران را بگیرد. همچنین در این آیین پسران نیز در کنار دختران حضور دارند.
شایان به ذکر است که در پایان مراسم، از برخی از زنان فعال و تأثیرگذار استان تقدیر به عمل آمد.
*توضیح کانون زنان ایرانی:زنان در روزنامه های ایران کمتر در صفحه اول مورد توجه قرار می‌گیرند چه برسد به اینکه تیتر یک‌شوند.تیتر اول روزنامه گلشن مهر (استان گلستان) امروز به زنان اختصاص دارد.
این تیترِیک گزارش مفصل از مهران موذنی در باره افتتاحیه اولین پیش همایش زن در پهنه شمال کشور است با عنوان “زنان در تاریخ استرآباد” .