مادرشدن تنها هدف زندگی نیست

روزنامه سرمایه

سمانه معظمی

امروزه با گسترش روش‌های نوین باروری، دیگر محرومیت از داشتن فرزند مانند گذشته به عنوان یک مشکل لاینحل انگاشته نمی‌شود. با این حال کم نیستند زوج‌هایی که مدتی طولانی و چه بسا برای همیشه از مشکل ناباروری و آسیب‌های روحی ناشی از آن رنج می‌برند. امروزه، در سراسر جهان از هر شش زوج در سنین باروری، یک زوج دچار ناباروری است. در ایران نیز براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی از ۷۰ میلیون جمعیت تخمینی کشور، بیش از دو میلیون زوج با مشکل ناباروری روبه رو هستند.

نازایی آسیب های روانی فراوانی را به ویژه در زنان به دنبال دارد تا آن‌جا که شدت اضطراب و افسردگی ناشی از آن در زنان ناباروری با میزان افسردگی و اضطراب در زنان مبتلا به ناراحتی‌های قلبی، سرطان و ایدز برابری می‌کند. دکتر «محمدرضا اسلامی» روانپزشک، نقش متخصصان درمانگر و خود زوجین را در کاهش این فشارها بسیار مهم ارزیابی می‌کند.

به طور کلی ناباروری چه تاثیری بر سلامت روانی زوجین دارد؟

تجربهء ناباروری که برخی نام بحران را بر آن می‌گذارند، با استرس های فیزیکی، اقتصادی، روان شناختی و اجتماعی همراه است که تمام جنبه‌های زندگی زوج را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در واقع ناتوانی از داشتن فرزند به عنوان یک عامل شکست تلقی شده و این احساس را به وجود می‌آورد که فرد یک زن یا مرد کامل نیست. این آسیب‌های روانی از عواملی چون طول مدت نازایی، نوع درمان‌های دریافت شده، توانمندی‌های شخص‌در سازگاری و حمایت‌های عاطفی موجود تاثیر می‌پذیرد.

استرس، بحران و غصه، کلیدی‌ترین تبعات روانی ناباروری هستند. عواملی چون پر هزینه بودن شیوه‌های درمانی ناباروری، ویزیت مکرر پزشکان، انجام آزمایش‌های پرهزینه، اتلاف وقت، مطرح کردن گزارش‌های جزء به جزء زندگی شخصی برای پزشک معالج، تعیین برنامهء زمان‌بندی شدهء مقاربت طبق تقویم و غیبت از کارهای روزمره برای درمان، زوج را دچار استرس می‌کند.

ناباروری هم‌چنین موجب از بین رفتن تعادل روانی و ایجاد بحران می‌شود; به ویژه اگر راه حل سریع و ممکن برای ناباروری وجود نداشته باشد. از سوی دیگر نازایی با غم و غصه نیز همراه است و واکنش فرد در برابر این احساسات به شکل عصبانیت، انکار، احساس گناه، افسردگی، سوگ، فقدان و… بروز می‌یابد.

این فشارهای روانی چه آسیب‌های دیگری را ممکن است به زندگی زوج وارد کند؟

اگر در بررسی‌های تشخیص علت ناباروری به یکی از زوجین نسبت داده شود، موجب اختلاف میان آن‌ها و احساس گناه در فرد می‌شود.

تغییر در تصویر ذهنی فرد از خود، تغییر در هویت فردی به خاطر نداشتن نقش‌پدر یا مادر، احساس تغییر در هویت جنسی و… موجب می‌شود تا فرد کنترل شخصی خود را در جنبه‌های مختلف زندگی از دست بدهد. این موضوع اغلب تاثیر بسزایی بر روابط جنسی زوجین گذاشته و می‌تواند به عنوان یک ضربهء پرقدرت علیه استحکام خانواده عمل کند. همهء این احساسات و آسیب‌های روان‌شناختی تا آن‌جا پیش می‌رود که می‌تواند موجب فروپاشی زندگی زناشویی و جدایی زوجین شود.

جنسیت در این میان چه تاثیری دارد. چه تفاوت‌هایی میان زن و مرد از نظر واکنش‌های روانی نسبت به ناباروری وجود دارد؟

براساس تحقیقات، زنان مشکلات زناشویی و جنسی بیش‌تری را گزارش می‌کنند. واکنش‌هایی که آن‌ها نشان می‌دهند بیش‌تر واکنش سوگ است. شاید یکی از علت‌هایی که تجربهء ناباروری برای زنان فشار روانی بیش‌تری را ایجاد می‌کند، مربوط به این باشد که در اغلب جوامع، نقش مادری را به عنوان مهم‌ترین نقش دوران بزرگ‌سالی برای زن به حساب می‌آورند و طبعائ در جامعهء ما که یک جامعهء سنتی است این موضوع به ویژه در شهرستان‌ها و روستاها نمود بیش‌تری دارد. اضافه بر این بسیاری از آزمایش‌ها و درمان‌های ناباروری بر زنان انجام می‌شود که این امر نیز خود باعث افزایش بیش‌تر فشارهای روانی می‌شود. هم‌چنین بسیاری از مردم تصور می‌کنند که مشکل ناباروری تنها متوجه زنان است.

آیا استفاده از شیوه‌های نوین درمان ناباروری نقشی در کاهش آسیب‌های روانی زوجین دارد؟

ارجاع زوج‌های نابارور به دریافت خدمات با تکنولوژی پیشرفته موجب می‌شود که آن‌ها فکر کنند سیستم درمانی تنها به رفع مشکل جسمی آن‌ها توجه دارد و نسبت به شرایط روحی این افراد بی‌تفاوت است.

تصور داشتن بچه بیگانه در زمان دریافت گامت از دیگران، نگرانی والدین از آیندهء مبهم ارتباطات دو سویه خودشان با کودکی که از گامت فرد دیگر به وجود آمده و… باعث افزایش بیش‌تر فشارهای روحی می‌شود.

هنگامی که فرد گیرنده گامت دیگری باشد، احساسات، افکار، اعتقادات، نگرش‌های منفی و باورهای غلط، افسانه‌ها و خرافات موجود در این زمینه موجب ایجاد بحران در زندگی فردی و خانوادگی وی می‌شود.

برخی اعتقاد دارند که درمان ناباروری خود باعث افزایش بیش‌تر فشارهای روانی می‌شود. نظر شما دربارهء رابطهء میان مراجعهء زوجین به مراکز درمانی و مشاورهء ناباروری و افزایش این آسیب‌ها چیست؟

در واقع هر ملاقاتی با پزشک یادآور درد ناباروری برای زن و شوهر است. بسیاری از این ملاقات‌ها در مکانی صورت می‌گیرد که زنان باردار یا کودکان تازه تولد یافته در آن وجود دارند و این امر خود باعث افزایش فشارهای روانی می‌شود.

در حال حاضر برای کاهش آسیب های روانی ناشی از ناباروری در کشور ما چه مشکلاتی وجود دارد؟

متاسفانه تعداد مراکز درمان و مشاوره در کشور ما خیلی کم است. این کمبود به ویژه در شهرستان‌ها و روستاها خیلی بیش‌تر محسوس است. هم‌چنین برخی از متخصصانی که در این مراکز فعالیت می‌کنند نسبت به اثرات ناباروری بر روان افراد بی‌اطلاع ‌هستند که این امر می‌تواند موجب تشدید آسیب‌های وارد شده به زوج شود. در حال حاضر، در کشورهای پیشرفته، دوره‌های کوتاه مدت آموزشی مشاوره ناباروری راه‌اندازی شده است و مشاورانی را پرورش می‌دهند که صرفائ در این زمینه متخصص می‌شوند. اما در کشور ما هنوز به طور گسترده و کلاسیک به این موضوع پرداخته نشده است. با توجه به اهمیت‌و عمق این مساله که سرنوشت یک زندگی را تعیین می‌کند، جا دارد نسبت به توسعهء آموزش مشاورهء ناباروری و مراکز درمانی آن در کشور ما نیز توجه شایسته صورت گیرد.

شما چه پیشنهاداتی را برای کاهش این آسیب‌های روانی ارایه می‌دهید؟

زوج ها باید بدانند که در اکثر اوقات درمان ناباروری یک فرآیند پیچیده و طولانی را می‌طلبد، پس بهتر است صبور باشند، به طور منظم به پزشک مراجعه و به توصیه های متخصصان عمل کنند و بعد از طی شدن مراحل اولیهء درمان زود خسته نشوند و آن را رها نکنند.

آن‌ها باید بدانند که هدف از تشکیل زندگی شان تنها فرزندآوری نیست و این آرمان را تنها بخشی از هدف زندگی خود بدانندبا که برآورده نشدن آن آسمان به زمین نمی‌رسد.

در مورد مراکز درمانی و مشاوره نیز بهتر است پرستاران این مراکز در برقراری ارتباط مناسب با زوجین و تشویق آن‌ها به بیان احساسات‌شان در مورد هر یک از روش‌های درمانی و دیگر مداخله‌های مفید تلاش کنند. صحبت با زوجین دربارهء این موضوع که مسایل جنسی و توانمندی‌های مربوط به باروری دو موضوع کاملائ مجزا هستند نیز می‌تواند در ایجاد یک احساس و نگرش مثبت نسبت به خود در آن‌ها کمک کند. مراکز درمانی در اجرای برنامه‌های خود باید به این موضوع توجه داشته باشند که ناباروری تنها بر زن یا بر مرد اثرگذار نیست، بلکه بر هر دوی آن‌ها تاثیر دارد.

از سوی دیگر با کاهش هزینه‌های درمانی زوج‌های نابارور و مشکلات فرزندخواندگی درکشور، می‌توان از شدت فشارهای روحی آن‌ها کاست و در نهایت از متلاشی شدن خانواده‌ها جلوگیری کرد.