نسخۀ بوسنیایی شهیدان خدایی
از قربانیان صبرا و شتیلا تا قتل عام سربرنیتسا
مائده ایمانی
شهیدان ای محبوبان، کجایید شما
این قطعه را نخستین بار روی مجموعه‌ای از عکس‌های قربانیان سربرنیتسا در صفحۀ تاریخ بوسنی در اینستاگرام دیدم. تازگی‌ها، ۱۱ جولای، سالگرد آن جنایت هولناک بود: عکس‌هایی از پسربچه‌های شاد خندان، ورق بعدی، عکس‌هایی از مادران گریان، ورق بعدی، عکس‌هایی از ردیف تابوت‌ها، ورق بعدی، عکسی از یک دشت سبز با ردیف‌های متوالی ستون‌های سپید یادبود. و روی این تصاویر سطری از این آهنگ پخش می‌شد که معنایش را نمی‌دانستم اما ملودی‌اش به طرز مبهمی برایم آشنا بود و کلمۀ «شهید» را هم به دشواری در آن میان می‌شنیدم. آن قدر سربه‌سر گوگل گذاشتم تا بالاخره فایل صوتی و متن ترانه را پیدا کردم: قطعۀ Šehidi -که برخلاف شهود اولیۀ من، معنایش «شهید من» نیست، «شهیدان» است- از خواننده و قاری قرآن بوسنیایی، حافظ عزیز علیلی. قطعۀ کامل را که گوش کردم دلیل احساس آشنایی را دانستم: این قطعه را با الهام از «شهیدان خدایی» ساخته‌اند.
با این حال، این قطعه صرفا نسخۀ بوسنیایی شهیدان خدایی نیست؛ چه در ملودی و چه در شعر، حال و هوای خودش را دارد. اگر «شهیدان خدایی» فضایی از عظمت و جلال شهیدان می‌آفریند و از عزم بزرگشان و جایگاه رفیع عارفانه‌شان می‌گوید، قطعۀ بوسنیایی بیشتر غربت و مظلومیت را برجسته می‌کند: حولۀ گلدوزی‌شده و ابریقی که کنار چشمه جا مانده، شاهدی بر آخرین لحظات پسر روستایی جوانی که رفته سر و صورتی صفا بدهد ولی ربوده شده و به مسلخ برده‌شده؛ قالیچه‌های سبز خالی، ردپاهایی روی غبار خاک، و گل‌های درو شدۀ باغچه. این قطعه لحن و تصاویر یک مرثیۀ خانگی مادرانه را دارد. اگر اولین توصیف و قرینۀ شهیدان در قطعۀ ایرانی «بلاجویان دشت کربلایی است»، اولین توصیف قطعۀ بوسنیایی «محبوبان» است؛ ای کسانی که دوست‌تان داشتیم، در گهواره‌ها تاب‌تان دادیم، پارۀ تن‌مان بودید و از میان آغوش‌مان بیرون کشیده شدید و کشان‌کشان در حلقوم سیاه مرگ افکنده شدید…
از دیشب تا به حال با این قطعه خیلی گریسته‌ام. مرا می‌برد به کودکی‌ام که کتاب داستانی داشتم دربارۀ کودکان بوسنی. مرا می‌برد به نوجوانی‌ام که از اینترنت کند و سکه‌ای آن سال‌ها استفاده می‌کردم تا تاریخ قتل‌عام‌ها را، مثل زخمی که می‌خارد هی ناخن بزنم و هی بکاوم و ساعت‌ها برایش گریه کنم: قتل عام ارامنه در جنگ جهانی اول، قتل عام صبرا و شتیلا، قتل عام سربرنیتسا. انگار که هر کدام از این فجایع، سرگذشت شخصی من بوده‌اند؛ انگار که من روحی گریخته از یک قتل عام بزرگ تاریخی‌ام که گذشته‌اش را از یاد برده و تازه دارد به یاد می‌آورد. احساسی که همین حالا هم دارم و نمی‌توانم توضیحش بدهم.
حالا که از قتل عام سربرنیتسا و قربانیان مظلومش یاد کردم، دلم می‌خواهد یک واقعیت تاریخی را هم اضافه کنم: در زمان وقوع این جنایت، نیروی حافظ صلح سازمان ملل (در این مورد، متشکل از سربازان هلندی) در منطقه حضور داشت و نه تنها اقدامی در ممانعت نکرد، بلکه (بنا به پذیرش رسمی و بعدی دولت هلند) در قتل حدود سیصد نفر از بیشتر از هشت هزار قربانی بوسنیایی نقش داشت؛ از طریق تحویل آن‌ها به سربازان صرب، در حالی که می‌دانست نتیجه چه خواهد بود… درست شبیه کشتار صبرا و شتیلا، جایی که نیروی حافظ صلح (متشکل از سربازان فرانسوی) عقب‌نشینی کرد تا به شبه‌نظامیان فالانژ امکان سلاخی زنان و کودکان و سالمندان بی‌دفاع را بدهد و صبح بعد از جنایت، برای جمع کردن اجساد و عکاسی از آن‌ها بازگشت… .
* پینوشت: قطعۀ «شهیدان» در سال ۱۹۹۳ یعنی دو سال قبل از قتل‌عام سربرنیتسا منتشر شده و یادکردی از همۀ قربانیان جنگ بوسنی است، نه فقط جنایت مذکور.
شهیدان (از حافظ عزیز علیلی) ترجمهٔ هوش مصنوعی
ای شهدا، ای محبوبان، کجایید شما؟
کنار چشمه، حوله‌ای گلدوزی‌شده رها مانده است!
و کوزه‌ای سفالین از خاک، همان که ما از آن آفریده شده‌ایم!
ای شهدا، ای محبوبان، کجایید شما؟
ای شهدا، ای فرزندان پاک، کجایید شما؟
در میان غبار زمین، ردِ پای برهنه‌تان مانده است!
کیست که بر روی قالیچه سبز نماز می‌گزارد؟
ای شهدا، ای فرزندان پاک، کجایید شما؟
ای شهدا، ای معطران، کجایید شما؟
حاشیه روستاها، قصرهای شما در سراسر بوسنی برپاست:
و در میان باغچه‌ها، شما گل‌های دِروشده‌اید!
ای شهدا، ای معطران، کجایید شما؟
ای شهدا، ای پرندگان سفید، کجایید شما؟
همچون پرستوهای مهاجر، سبک‌بال و شادمانید!
چونان انجمن ستارگان، در دانه‌های لرزانِ تسبیح می‌درخشید!
ای شهدا، ای پرندگان سفید، کجایید شما؟
🌱Šehidi (by Hafiz Aziz Alili)
🌱Martyrs (by Hafiz Aziz Alili)
Šehidi, hej, miljenici, gdje ste vi?
Hey Martyrs, dear ones, where are you?
Kraj cesme, hej, stoji peškir vezeni!
I bardak, hej, od kojeg smo stvoreni!
Šehidi, hej, miljenici, gdje ste vi?
Embroidered towel stays near the fountain
And an (earthenware) cup, from which we were created
Hey Martyrs, dear ones, where are you?
Šehidi, hej, evlijade, gdje ste vi?
Hey Martyrs, saint ones, where are you?
U prahu, hej, trag tabana bosenih!
Ko klanja, hej, na sofama zelenim?
Šehidi, hej, evlijade, gdje ste vi?
Hey, (whose) foot prints on the dust
Hey, who prays on the green carpet
Hey Martyrs, saints, where are you?
Šehidi, hej, mirišljivi, gdje ste vi?
Hey Martyrs, fragrant ones, where are you?
Kraj sela, hej, dvorci vaši po Bosni:
u bašci, hej, pokošeni cvjetovi!
Šehidi, hej, mirišljivi, gdje ste vi?
Hey, there are castles of you near villages in Bosnia
Hey, you mown flowers in the gardens
Hey Martyrs, fragrant ones, where are you?
Šehidi, hej, ptice bjele, gdje ste vi?
Hey Martyrs, white birds, where are you?
Ko laste, hej, selice ste veseli!
Skup zvjezda, hej, u tespihu treptavih!
Šehidi, hej, ptice bjele, gdje ste vi?
Hey, you are cheerful like migratory swallows
Hey, you together with stars, winking in prayer beads
Hey Martyrs, white birds, where are you?
این قطعه را می‌توانید از اینجا در اسپاتیفای و یا در ساندکلاود بشنوید.
