مبارزه با کلیشه‌های جنسیتی در رسانه‌ها
نشست بررسی و بومی‌سازی اطلاع‌رسانی درباره زنان
“از به کار بردن ادبیات و واژه‌هایی همچون جوانمرد، قول مردانه و… که جانبداری جنسی را تشویق و تبلیغ می‌کنند، خودداری کنیم.»
این یکی از بندهای پیمان‌نامه‌ای است که صبح پنج‌شنبه توسط تعدادی از روزنامه‌نگاران و فعالان حوزهء زنان در محل انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران نوشته شد.
در این نشست که بررسی و بومی‌سازی چگونگی اطلاع‌رسانی دربارهء زنان لازم داشت، تعدادی از روزنامه‌نگاران فعال در حوزهء زنان دور هم جمع شدند و درباره ء باورهای کلیشه‌ای حاکم بر رسانه‌ها و مطبوعات کشور بحث کردند.
فدراسیون جهانی روزنامه‌نگاران (IFJ) پیمان‌نامه‌ای جهت تحقق عدالت جنسیتی در رسانه‌ها دارد که بیشتر کشورها با پیوستن به این پیمان‌نامه در تهیه و تنظیم اخبار و شیوهء اطلاع‌رسانی‌شان سعی می‌کنند برابری جنسیتی و جنسی را رعایت کنند و کلیشه‌هایی را که سال‌ها تاریخ پدرسالار برای فرادستی مردان و فرودستی زنان به اثبات رسانده، کم‌رنگ کنند; از جمله همین خودداری از ادبیات و واژه‌هایی که بار کلیشه‌ای جنسیتی به نفع مردان دارند همچون قول مردانه.
پرستو دوکوهکی، روزنامه‌نگار جوانی که در حوزهء زنان نیز می‌نویسد دربارهء این واژه‌ها می‌گوید: «کلماتی همچون جوان به تنهایی به معنای مرد جوان است و اگر می‌خواهی نشان‌دهی که این جوان یک دختر است باید بنویسی دختر جوان و یا حتی کلمه‌ای مثل دزد که بلافاصله یک دزد مرد به ذهن متبادر می‌شود.»
فریده ماشینی، جامعه‌شناس و فعال حوزهء زنان حرف‌های این روزنامه‌نگار را تایید می‌کند، اما خیلی فوری روزنامه‌نگاران سرویس حوادث را نقد می‌کند. این که در صفحات حوادث روزنامه‌ها، ردپای زنان با کلمات پررنگی همچون صیانت همراه است در حالی که طبق نتایج تحقیقات زنانی که همسرانشان را می‌کشند، زنانی هستند که عرصه برایشان تنگ شده است و یا در همین صفحات سعی می‌شود قتل مردان ناموسی جلوه داده شود و تاثیر ذهنیتی که این تصویرسازی ایجاد می‌کند، بر تثبیت کلیشه‌های جنسیتی دامن می‌زند.
به گفتهء او خبرنگاران باید سعی کنند در گزارش‌هایشان کور جنس باشند و به جای بزرگ کردن کلیشه‌های جنسیتی، تحلیل‌های جنسیتی داشته باشند.
بنابراین یکی از بندهای پیمان‌نامهء فدراسیون جهانی روزنامه‌نگاران (آی.اف.جی) مبنی بر پرهیز از استفاده از کلمات و ادبیات کلیشه‌ای جنسیتی به تصویب رسید.
آی.اف.جی در متن اصلی دربارهء این بند آورده است: «ساختار اغلب جوامع براساس فرضیاتی استوار است که جانبداری جنسی را تشویق و تبلیغ می‌کنند و این جانبداری در زبان ما نیز منعکس شده است. این برعهدهء ما روزنامه‌نگاران زن و مرد است که هر جا امکان می‌یابیم با این باورها مبارزه کنیم.»
یکی دیگر از بندهای پیشنهادی در این جلسه که روی آن بحث‌های بسیاری شده بحث مادری، تقویت و یا عدم تقویت این نقش در رسانه‌ها بود. بیشتر اعضای جلسه بر این اعتقاد داشتند که حکومت و به عبارتی قدرت به اندازهء کافی برای پررنگ کردن زنان در نقش مادر-همسر و قرار دادن زن صرفا در چارچوب خانواده تلاش می‌کند. بنابراین بهتر است روزنامه‌نگاران به جای تقویت این بخش، ابعاد دیگر نقش‌های زنان به ویژه نقش زنان در عرصهء عمومی را مطرح کنند.
این در حالی بود که فخرالسادات محتشمی‌پور، مدیرعامل انجمن زنان پژوهشگر تاریخ با آن مخالف بود و بر پررنگ‌کردن وظیفهء مادری موافق.
او که این نقش را ذاتی زنان می‌پنداشت با بیان این جمله با اعتراض و مخالفت جمعی حاضران مواجه شد.
«از توصیف‌و توضیح‌هایی که سبب پررنگ‌تر شدن محدودیت‌های تاریخی جنسیتی می‌شود، خودداری کنیم. به افراد نقش‌هایی را نسبت ندهیم که تقویت‌کنندهء جهت‌گیری کلیشه‌ای در جامعه باشد.»
این هم بند دیگری بود که با بحث و ذکر مصداق‌ها به شکل بالا تصویب شد به گفتهء یکی از حاضران، به محض آوردن کلمه‌ای همچون معلم همیشه یک زن معلم تصور می‌شود و یا همچنین پرستار، که باید از این کلیشه‌ها خودداری کرد. چرا باید با نوشتن کلمهء پرستار، یک پرستار مرد به ذهن متبادر نشود؟! برخی از حاضران در جلسه عقیده داشتند که ذکر مشاغل بدون تاکید بر جنس آن باشد. در حالی که مینا جعفری وکیل و خبرنگار حوزهء زنان اعتقاد دارد تاکید روی زن بودن در برخی از مشاغل ضروری است مثل تاکید بر صنعتگر زن بودن نشان می‌دهد که این زن هم می‌تواند نقش‌هایی همچون صنعت را با موفقیت به عهده بگیرد و با این تاکید بر توانمندی زنان در حوزه‌های کلیشه‌ای وارد شده‌ایم.
مریم خرسند، روزنامه‌نگار روزنامهء توقیف شدهء هم‌میهن با این عقیده مخالف است: «در گفت‌وگوهایمان با این صنعتگر و آوردن نام و احوالات شخصی‌اش نشان می‌دهیم که یک زن است و ضرورتی ندارد که بر زن بودنش تاکید کنیم.»
یکی دیگر از حاضران حرف‌های جعفری را تایید می‌کند: «تا زمانی که میان جایگاه واقعی زنان و مردان به برابری نرسیده‌ایم می‌توانیم از این روش استفاده کنیم، باید با تاکید بر قابلیت زنان در عرصه‌هایی که قبلا تنها مردان حضور داشتند، نشان دهیم که زنان در این عرصه‌های به اصطلاح مردانه نیز توانمندند و این نوعی تبعیض مثبت تلقی می‌شود.»
یکی دیگر از مفاد این پیمان‌نامه که همگی بر‌آن تاکید داشتند این گونه به تصویب رسیده که شخصیت حقیقی و حقوقی زن مستقل از نسبت‌های خانوادگی بیان شود; حاضران بر این نکته تاکید داشتند که در برخی از گزارش‌ها بیش از این که روی توانایی آن زن تاکید شود، او را همسر آقای فلانی معرفی می‌کنند و مصداق‌های بارز آن در جامعه مطرح است. پرهیز از کلیشه‌های جنسیتی رایج در آگهی‌های تجاری، یکی دیگر از موارد مطرح شده در جلسه بود. ماشینی عقیده داشت که حضور زنان درآگهی‌هایی که بعد مصرفی دارند، نقش‌های سنتی زنان را بازتولید می‌کنند و پررنگ‌تر از سایر آگهی‌هاست از جمله تبلیغ پودر لباس‌شویی، مواد خوراکی و یا جاروبرقی. در حالی که حضور متوازن زنان و مردان در همهء تبلیغات تجاری چه مصرفی و چه تولیدی و صنفی می‌تواند از باورهای کلیشه‌ای بکاهد.
بند هفتم این پیمان‌نامه به زنان اقشار مختلف اختصاص دارد این که روزنامه‌نگاران سعی کنند در انتخاب سوژه‌هایشان به سراغ همهء زنان در سطوح مختلف اعم از زن کارگر، کشاورز، نخبه و … بروند. این در حالی است که در بیشتر رسانه‌های داخلی تاکید بر زنانی است که در سطوح مدیریتی بالا کار خاصی کرده‌اند و زنان کارگر و کشاورز یا فراموش شده‌اند و یا خیلی کم به زندگی این زنان پرداخته شده است.
تاکید بر حقوق زنان در رسانه‌ها از جمله نقد قوانین تبعیض‌آمیز مربوط به زنان از جمله مواردی است که روزنامه‌نگاران بر جای خالی این بحث در رسانه‌ها تاکید کردند. همچنین ترویج فرهنگ کار برابر، حقوق برابر، ترویج تاکید بر فرصت‌های برابر در همهء سطوح، رعایت برابری تصویری و مطلب در رسانه‌ها از دیگر بندهای مورد توافق در این جلسه بود.
و در نهایت به پیشنهاد ژیلا بنی‌یعقوب، روزنامه‌نگار این بند به متن اضافه شد:«اختصاص ستون یا صفحهء زنان در نشریات و برنامه‌های زنان در رادیو و تلویزیون» هرچند یکی از حاضران با آن مخالفت کرد: «اختصاص صفحه و یا ستونی برای زنان موجب غفلت از حضور مسایل زنان در صفحات دیگر می‌شود» _که پاسخ بنی یعقوب این بود :«اختصاص صفحه‌ای به نام زنان به معنای غفلت از صفحات دیگر نمی‌شود و می‌توان علاوه بر این سهمیهء خاص، اخبار و گزارش های مربوط به زنان را در صفحات دیگر روزنامه ها یا نشریات نیز چاپ کرد.»
پیمان‌نامهء برقراری توازن و برابری واقعی چند روز آینده با توافق روزنامه‌نگاران فعال در حوزهء زنان تصویب می‌شود.
در پایان بدرالسادات مفیدی، دبیر انجمن صنفی روزنامه‌نگاران که در این جلسه حضور داشت از برگزاری نشست‌هایی با دبیران سرویس و سردبیران خبر داد تا توجه آنان را به مسایل زنان و چگونگی انعکاس این اخبار برای ایجاد توازن واقعی جلب کند.
www.sarmayeh.net