بی‌بی خانم استرآبادی،یکی از نخستین های روزنامه نگاری
خبرنگاران ایران-سارا محسنی :آشنا شدن با «نخستین» ها همیشه همراه با جذابیت های خاص برای مخاطب بوده است. «نخستین روزنامه»، «نخستین عکاس خبری»، «نخستین خبرنگار» و …
«بی‌بی خانم استرآبادی» یکی از این نخستین هاست. از او به عنوان یکی از نخستین زن های روزنامه نگار ایرانی یاد می کنند چراکه در زمان مشروطه در روزنامه های حبل المتین ، تمدن و نشریه مجلس مقاله می نوشت. شاید به طور قطع و یقین نتوان گفت او نخستین خبرنگار زن ایرانی باشد اما قطعا یکی از نخستین ها به شمار می رود.
اگر روزنامه های مشروطه را بررسی کنیم با نام «بی بی» زیر مقاله ها روبرو می شویم که همان «بی‌بی خانم استرآبادی» است.
بیشتر مقالات او در دفاع از آموزش دختران بود چراکه او موسس نخستین دبستان دخترانه بود. قطعا نمی توان به «بی‌بی خانم استرآبادی» لقب روزنامه نگار و یا خبرنگار حرفه ای را داد اما می توان گفت او با نوشتن در رسانه های آن زمان خواهان تغییر در وضع برخی از فرهنگ های اشتباه در جامعه بود. بنا براین یکی از رسالت های خبرنگاری را انجام می داد.
«بی‌بی خانم استرآبادی» در سال ۱۲۷۴ ه.ق در گرگان به دنیا آمد. پدر او «محمدباقرخان استرآبادی» از بزرگان گرگان ومادرش «خدیجه خانم» معروف به «ملاباجی» از معدود زنان باسواد آن دوره بود. خدیجه خانم در واقع، یکی از ندیمه‌های (شکوه السلطنه) از زنان «ناصرالدین شاه» به حساب می‌آمد که کار تدریس کودکان دربار ناصری را نیز به عهده داشت.
بیشتر شهرت بی‌بی‌خانم استرآبادی به خاطر کتاب «معایب الرجال» است که به طنز و در پاسخ به «تادیب‌النسوان» نوشته‌است. او را همچنین نخستین زن طنزنویس ایران می‌دانند.
« تأدیب‌النسوان» رساله کوچکی است که گویا در سال ۱۲۸۸ هجری قمری توسط یکی از شاهزادگان قاجار و بدون ذکر نام نوشته شده بود. این کتاب، نوعی رساله زن‌ستیزانه‌ی تفکر آن دوران است. نویسنده‌ی گمنام کتاب، در این رساله زنان را برای زندگی ایده‌آل از دیدگاه مردان، پند و اندرز می‌دهد.
بی‌بی‌خانم در بخشی از کتاب خود آورده‌است:
نه هر مردی از هر زنی فزون‌تر است و نه هر زنی از هر مردی فروتر»
«انواع و اقسام از خواص و عوام زن و مرد خوب و بد هر دو می‌باشند، صفات حمیده و رذیله از همه قسم مشاهده می‌شود. اگر باید تربیت بشوند باید همه را بنمایند. و تربیت هم موقوف به تمام قوانین تمدن و تدین ملیه و دولتیه و شرعیه و عرفیه کشوریه و لشکریه می‌باشد.»
اما «بی‌بی» در موضوع آموزش زنان هم در روزنامه های آن زمان بسیار مطلب می نوشت.
او در روزنامه «تمدن» مقاله ای را به رشته تحریر درآورد که عنوان آن را «مکتوب یکی از نسوان» انتخاب کرده بود و نوشته بود:
« …. این کمینه از اهل این مملکت سووال می کنم آیا در این پایتخت ملاباجی نبوده یا مکتب خانه از بدو عالم تا این دم معمول و دائر نشده یا دختران ما نزد آخوندهای زیرگذر محله درس نمی خواندند و اگر مکتب می رفتند عبور آنها از معبر مخصوصی بود؟ یا کتاب موش و گربه و یا کتاب حسین کرد شبستری و چهل طوطی و سلیم جواهری و سعد سعید از نخست نامه و نخبه سپهری و تربیت البنات بهتر و بالاتر بودند؟ آیا مکتب خانه را مدرسه گفتن کفر است و یا دبستان که زبان آبا و اجداد ماهاست صحیح نیست؟ یا هرکس دختر را دوشیزه بگوید مقاصد تعلیم از مفاسد دینیه دارد؟ و در عوض عرقچین دوختن و آجیده و مادربچه و برگ تره زدن که امروز در این مملکت منسوخ شده یا چرخ خیاطی کردن و کاموا و گلدوزی و سرمه و ملیله دوزی یادگرفتن و به درد بی درمان مرد بیچاره شریک شدن از گناهان کبیره است؟ ای روسای ملت و ای حامیان محفل نبوت! به خدا قسم روز دیگری غیر از امروز هست که او را یوم لاینفع ولاینون می گویند؛ در دیوان حضرت خاتم النبی(ص) تمام شماها سرخجلت به زیر خواهید افکند که حقوق معاشی و حیاتی ما نسوان را ضبط کرده اید.» امضا: بی بی
از بی بی خانم استرآبادی آثار زیادی نمانده است و غیر از کتاب معروف وی مقاله های اوست که شخصیتش را برای مخاطبان این عصر روشن تر می کند.
منابع:
فرخ‌زاد، پوران. کارنمای زنان کارای ایران (از دیروز تا امروز). تهران: نشر قطره، ۱۳۸۱، ISBN 964-341-116-8.
ملاح، مهرانگیز. زنان پیشگام ایرانی: افضل وزیری دختر بی‌بی خانم استرآبادی. به کوشش زیبا جلالی نائینی و افسانه نجم‌آبادی. تهران: نشر شیرازه، ۱۳۸۵، ISBN 964-7768-38-9.
زنان طناز و نخستین زن طنزنویس ایرانی. عمران صلاحی، وب‌گاه رسمی نشریه گل‌آقا (در تاریخ جمعه ۱۶ تیر ۱۳۸۵).
رساله تادیب النسوان در: رویارویی زن و مرد در عصر قاجار دو رساله تادیب النسوان و معایب الرجال. به کوشش حسن جوادی، منیژه مرعشی ، سیمین شکرلو.. کانون پژوهش تاریخ زنان ایران و شرکت جهان کتاب، ۱۳۷۱، ص. ۴۲ و ۴۳.
محمدحسین خسروپناه. هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا عصر پهلوی. تهران: پیام امروز، ۱۳۸۱. افسانه نجم‌آبادی و محمد توکلی طرقی. بی‌بی خانم استرآبادی و افضل وزیری.