بهانه های کوچک خوشبختی و خشم

روزنامه اعتماد

نویسنده: سینا قنبرپور

«۹۹درصد مردها آبروی یک درصد دیگر را هم برده اند»! این عدد و رقم نه برخاسته از پژوهش است و نه یک گفته علمی، جمله یی است که این گونه خاتمه می یابد: «روز مرد بر همه مردان مبارک»! گویا محتوای پیامک های تبریک مناسبت های ما قدری دستخوش تغییر شده است تا آنجا که از شکل رسمی بیان تبریک، خارج شده و به شکل «طنز» و حتی «هجو» درآمده است. اتفاقی که روانشناسان و جامعه شناسان در تحلیل آن به «اعتماد» گوشزد کردند که این رفتار استفاده از تنها مفر بروز شادی است و مردم از بهانه هایی تا این حد کوچک و محدود برای سرگرمی و سرخوشی استفاده می کنند. شاید به ظاهر تبادل پیامک «بهانه کوچک خوشبختی» شده باشد اما نوروز همین امسال این بهانه کوچک خوشبختی عددی عجیب را خلق کرد. دو میلیارد و ۸۰۰ میلیون پیامک تبریک سال نو در فاصله اول تا پنجم فروردین ۱۳۹۱. در واقع تلفن همراه و آخرین نسل گوشی های تلفن همراه به جای آنکه کاربردهای ارتباطاتی خود را عملیاتی کند، برای ۵۴ میلیون و ۲۳۷هزار و ۷۳ مشترک تلفن همراه در ایران تبدیل به جایی برای بیان و بروز شادی شده است. حال اگر برای پنج روز نخست فروردین این تعداد پیامک ارسال شده برای روز مرد چه تعداد می شود؟ باید منتظر ماند تا روز مرد نیز سپری شود. اما می توان فرضیه هایی چون «تخلیه خشم »، «بروز شادی و به اشتراک گذاشتن آن» یا «اعتراض به ساختارهای مردسالارانه» را دراین باره بررسی کرد.

حیاط خلوتی برای بروز شادی

بخش پیامک تلفن های همراه به نوعی حیاط خلوت بروز شادی تبدیل شده به ویژه آنکه بدون هیچ محدودیتی می شود در آن نوشت: از نوشته های مودبانه غیررسمی تا نوشته های غیرمودبانه غیررسمی. پیام های رسمی هم جای خود دارد. در این فضا کمتر کسی می تواند نقش مبصرکلاس را برعهده گرفته و اسم خوب ها و بدها را برای خانم معلم بنویسد و تنبیهی را برای شیطنت های آنها تدارک ببیند. در چنین حال و هوایی پیامک هایی رایج شده است که علاوه بر یادآوری و گرامیداشت مناسبت های معروف نظیر «عیدنوروز»، «روز زن» و «روز مرد» یا حتی مناسبت های ملی دیگر از قبیل «روز معلم» پیام هایی از بطن جامعه و رفتارهای درون آن ساخته و ارسال شده است. مثلاهمین که بسیاری مردها در جامعه به صفت «زن ذلیل» لقب می گیرند. اما برخی دیگر از این پیام ها کاملابا خود نگاه تحلیلی روانشناسانه در قالب طنز به همراه دارد. این پیامک را یواشکی بخوانید تا بعد تحلیلش را بگوییم:

«از نظر یک زن بی عیب ترین مرد دنیا پدرشه/ زن ذلیل ترین مرد دنیا برادرشه، خوش تیپ ترین مرد دنیا پسرشه/ مظلوم ترین مرد دنیا پدرشوهرشه/ خوشبخت ترین مرد دنیا شوهرخواهرشه/ قدرنشناس ترین مرد دنیا دامادشه/ بی عاطفه ترین و بداخلاق ترین مرد دنیا شوهرشه! روز مرد بر زن ذلیلان این عرصه مبارک باد.»

دکتر ناصر قاسمزاد، روانشناس و مدرس دانشگاه این پیامک را حامل داده های بسیار زیاد برخاسته از نگاه زنان به مردان می داند و می گوید: «به کارگیری این لغات و صفت ها ناشی از یک انباشت تاریخی است و جایگاهی که زن آن را در قبال مردان حس می کند. این پیامک جای بررسی بسیاری دارد. در واقع سخن از زنانی است که به عنوان زن از ازدواج خود دارای خشمی فروخورده و دل آزرده هستند و در همان حال در نقش مادر از پسر خود به عنوان یک مرد وصف دیگری دارند.» دبیر انجمن حمایت از سلامت و بهداشت روان همچنین توضیح می دهد: «خرده فرهنگ ها و فرهنگ های رایج جامعه درباره مرد و زن و جایگاه هرکدام در قالب شوهر، پدرشوهر، پدرزن، پسر، داماد و… هم در ادبیات این پیامک ها قابل لمس است و آنهایی که به خلق این پیامک ها می پردازند، به خوبی نبض اجتماع را در دست دارند.»

فضایی برای اعتراض

نگاه دیگر به این پیامک ها و فراوانی استفاده از آنها به وجه اعتراضی آن توجه دارد. دکتر«علی الستی» استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی در تحلیل این وضعیت در ارتباطات پیامی مردم توضیح می دهد: «جامعه ما جامعه یی مذکر و مردسالار بوده است. البته مردسالاری در سراسر زمین به درجات مختلفی دیده می شود. این می تواند واکنشی به همین وضع حاکم بر جامعه باشد. اما توجه داشته باشیم که این یک سوی قضیه است و باید دید چرا الان به حال بروز و نمود درآمده است.»

دکتر سعید معیدفر، جامعه شناس و عضو سابق هیات علمی دانشگاه تهران نیز درباره نمود اعتراض دراین پیامک ها می گوید: «البته هم برای مناسبت روز مرد شاهد چنین پیامک هایی هستیم و هم برای مناسبتی چون روز زن شاهد پیامک هایی بودیم. این پیامک ها فرصتی است تا مردان به زنان و زنان به مردان در قالب ادبیاتی متفاوت اعتراضات خود را بروز دهند، فارغ از ادبیاتی که می تواند موجب بروز اختلاف و درگیری لفظی و نظایر آن شود.»

جایی برای تخلیه هیجانات

کارشناسانی که درباره این دسته از پیامک ها نظر دادند و آن را تحلیل کردند متفقا معتقد بودند این پدیده استفاده از فرصتی برای بروز هیجانات و ابراز شادی است. دکتر ناصر قاسمزاد، روانشناس می گوید: «برخلاف اکثر جوامع پیشرفته که راه های بروز هیجانات منفی و مثبت را نهادینه کرده اند جامعه ما هنوز به این نقطه نرسیده است و بروز هیجانات که می تواند تاثیر مثبتی در سلامت روانی جامعه داشته باشد راهکاری ندارد. ما نمی دانیم چگونه خشم خود را خالی کنیم و نمی دانیم چگونه از خود شادی بروز دهیم و شادی کنیم.»
دکتر سعید معیدفر، جامعه شناس نیز می گوید: «نخستین تلقی که می توان از این پیامک ها داد این است که مردم فرصتی برای بروز یک نوع شوخی و شادی میان خود بوده اند تا تخلیه بشوند. در واقع مردم از هر فرصتی برای تخلیه فشارها و صدمات زندگی سود می برند. عملااین اتفاق ناشی از آن است که مردم برای انتقال و به اشتراک گذاشتن شادی از آن سود می برند.»

تنوع و تغییر در یادآوری به هم

«بیچاره مرد! اگر تیپ بزند میگن با کی قرار داری؟ تیپ نزند می گن اصلاسلیقه نداری! بگن دوستت دارم میگن چه نقشه یی تو کلته؟/ نگن دوستت دارم، میگن پای کی وسطه؟ بخندن می گن دیوونه شدی! نخندن میگن چه مرگته؟ شام بخوان میگن فقط فکر شکمتی! شام نخوان میگن معلوم نیست باکی شام کوفت کرد! روز مرد با تمام بدبختی هاش پیشاپیش مبارک باد!»

این نیز نمونه دیگری از همین پیامک هاست. نمونه های خیلی معمولی تری هم هست مثل اینکه «کشتی جوراب و زیرپیراهن که از چین در حال ورود به ایران بود غرق شد! روز مرد مبارک باد». اما درباره پیامک اول دکتر ناصر قاسمزاد می گوید: «با توجه به همان موضوع مردسالاربودن جامعه و انباشت ارزش های آن به نظر می رسد به نوعی این پیامک ها حیاط خلوت مردان را زیر سوال برده اند.»

دکتر سعید معیدفر نیز می گوید: «به هرحال باید بپذیریم که مقام زن در جامعه ما به گونه یی متفاوت از مقام مرد است. زن در نقش مادر در جامعه ما حالتی تقدس وار به خود گرفته است و کمتر محل شوخی و لطیفه سرایی است. روز زن، عملاروز مادر محسوب می شود و محل بحث نیست اما در حیات خانوادگی اینک این حیاط خلوت مردان است که به شدت مورد سوال قرار گرفته است.»

دکتر ناصر قاسمزاد همچنین به نمونه هایی برخاسته از فرهنگ ما هم اشاره می کند که پیامی موثر دارد نظیر «پدر برای نان درآوردن جوانی داد ولی الان نیست، پس فاتحه یی هدیه اش کن.»روزنامه اعتماد در روزهای آینده نیز به تحلیل و بررسی این نوع رفتار میان مردم می پردازد و آن را از مناظر مختلف بررسی می کند. در شماره بعد می توانید بررسی «اعتراض و تابوشکنی» را در قالب پیامک بخوانید.

روزنامه اعتماد، شماره ۲۴۱۰ به تاریخ ۱۳/۳/۹۱، صفحه ۱۳ (جامعه)