مشارکت اقتصادی زنان در تاریخ معاصر ایران

کانون زنان ایرانی: چهارشنبه های اول هر ماه روزهایی پرکار برای اعضای انجمن پژوهشگران زن تاریخ محسوب می شود. روزهایی که در آن نشست هایی با موضوع زن و تاریخ برگزار می شود. عصر روز چهارشنبه دهم اسفند ماه نیز آخرین نشست این انجمن در سال جاری با موضوع زن در تاریخ معاصر ایران در سالن اجتماعات کتابخانه ملی برگزار شد.

این میزگزد علمی- تخصصی که با حضور استادان و دانشجویان علاقمند به مسائل تاریخ و مطالعات زنان برگزار شد مشارکت اقتصادی زنان در تاریخ معاصر ایران را مورد بحث و بررسی قرار داد.

در ابتدای این میزگرد فخرالسادات محتشمی پور رئیس هیئت مدیره انجمن پژوهشگران تاریخ گزارشی خلاصه از نحوه و موضوع چگونگی برگزاری نشست های این انجمن و عملکرد آن ارائه داد و موضوع این نشست رانیز زن در تاریخ معاصر ایران با تمرکز بر مشارکت اقتصادی زنان به عنوان موضوعی نو، در عرصه فعالیت های این انجمن قلمداد کرد.

بعد از سخنان وی اولین سخنران این نشست دکتر منصوره اتحادیه استاد تاریخ دانشگاه تهران سخنانش را با موضوع مشارکت اقتصادی زنان شهری عنوان کرد.

او بر اساس کتابچه ای که از قرار دادهای حقوقی زنان در عصر ناصری (۱۳۰۳ تا ۱۳۰۶) به دست آورده بود سخن می گفت:” چندی پیش کتابچه ای از مجموعه قرار دادهای حقوقی که حاوی ۱۴۰۰قرار داد است و در محضر شیخ فضل الله نوری منعقد شده، بدست آوردم. استفاده از این چنین منابعی می تواند اطلاعات سرشاری را درباره زنان آن دوره در اختیارمان قرار دهد.

به گفته اتحادیه این اسناد، در علم تاریخ بسیار حائز اهمیت اند و مارا با مسائل مختلف حقوقی، اقتصادی و مالی آداب و رسوم و روابط خانوادگی آن زمان آشنا می سازند.

او ادامه داد: لا به لای اطلاعات این کتابچه فعالیت های اقتصادی زنان نیز قابل بررسی است. اینکه زنان ان دوران قرض می دادند، وقف می کردند و در خرید و فروشی های ملکی و دعواهای خانوادگی (مرتبط با ارث) حضور فعال داشتند. از دیگر نکات جالب این دفترچه نیز وضعیت قرار دادها در طبقات پایین جامعه است مثلاً مهریه ای که برای یک دختر یک کلاهدوز مقرر شده در مقایسه با مهریه دختران ثروتمند یا قرار دادهایی که برای شیردادن طفل به دایه اش منعقد شده اند نمونه هایی منحصر به فرداند. همچنین نوع معاملات زنان در این دوره خاص و دارای قواعدی مشخص بود مانند قرار داد فروغ الدوله دختر شاه و شوهرش با حاج محمد حسن امین که ۲۰هزار زرع مزروعی را با شرایط خاص در محله دولت معامله کرده بودند.

اتحادیه بارها در بین صحبتهایش از این موارد با ذکر نام اشخاص مثال هایی آورد.

او تاکید کرد: در قرار دادهای آن دوران زنان در معاملات مالی آزادی فراوان داشتند بر خلاف آنکه در اموری همچون ازدواج، طلاق و حضانت تفاوت های حقوقی زنان با مردان چشم گیر است و تبعیض هایی در این میان به چشم می خورد.

به گفته او بیشتر نزاعهای خانوادگی آن دوران، به دلیل چند همسری بوده همچنین ازدواجها معمولاً بین خانواده هایی از یک ولایت یا از یک صنف انجام می گرفت.

او به چند مورد از اطلاعات متنوع این کتابچه اشاره کرد. مانند اینکه در یکی از این قراردادها مردی برای دو فرزند از دو همسر متفاوتش دایه استخدام می کند و برای یکی ۳۶تومان با ۴دست لباس و برای دایه دیگر ۲۸تومان با ۴دست لباس می پردازد.

این استاد دانشگاه در پایان سخنانش نتیجه گرفت که آشنایی با قوانین در دوره های مختلف راهنمای ما در درک مسائل اجتماعی جامعه، ارزش ها و اعتقاداتمان است. ازبررسی این دوره تاریخی با توجه به این کتابچه هم می توان گفت زنان در آن دوره آزادی اقتصادی و حقوقی مناسبی داشتند و بیشترین موانع در زمینه های خصوصی برایشان مطرح بود. و در قرار دادهای حقوقی که جنبه رسمی داشتند نیز قوانین مرتبط با ازدواج ، ارث، حضانت به نفع مردان و شرایط زندگی زنان بستگی به انصاف مردان داشت.

مرتضی فرهادی عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی دیگر سخنران این نشست بود. مطالعات فرهادی و دغدغه های او درباره مشارکت های سنتی ایران زمین که امروزه فراموش شده اند. در این سخنرانی او نیز کاملاً مشهود بود.

او در این جمع از مشارکت های سنتی بیشتر اقتصادی زنان ایران با محور اصلی همیاری که ناشناخته اند گفت و جامعه زنان ایرانی را در این زمینه بسیار ناشناخته تر از جامعه مردان دانست او با اشاره به اینکه سخنانش مبتنی بر پژوهش های میدانی ۴۰ساله اش است تاکید کرد: من در اینجا فقط از یک نمونه تعاونی و فعالیت های اقتصادی زنان کشورم که ناشناخته اند صحبت می کنم و آن “واره” است. واره (نوعی تعاونی سنتی زنانه برای تولید شیر و مواد لبنی است) بر محور همیاری همگرا قرار داشته و در مقطع سال ۱۳۳۵در حدود ۴۰۰هزار واره با دو میلیون عضو در ایران فعال بوده اند و این با توجه به جمعیت ۱۸میلیونی آن زمان عددی شگفت آور است.

فرهادی در این قسمت از سخنانش با تاسف سری تکان داد و گفت: اما ما چقدر درباره واره ها می دانیم؟ و همین سئوال بود که مرا به مطالعه بیشتر درباره این پدیده ترغیب کرد و من به این نتیجه رسیدم که واره ها در کشورمان عمری هفت هزار ساله داشته اند.

فرهادی در ادامه سخنانش باز پرسشی را رو به حاضران در جلسه عنوان کرد: اما ممکن است بگویید واره ها و بنه ها مرده اند و تاریخ برای عبرت آموزی است و اکنون به چه کاری می آید؟

او با کمی مکث اینگونه پاسخ سئوالی را که خود طرح کرده بود داد: آری بنه ها و واره ها مرده اند اما آیا ساختار بنه ها و واره ها هم مرده اند.

فرهادی با توجه به این نکته که درک ساختارهای تاریخی مهم اند سخنانش را با این شعر فروغ فرخزاد به پایان برد که پرواز را به خاطر بسپار پرنده مردنی است.

اما ژاله شادی طلب استاد دانشگاه تهران در سخنانش به تحلیل گزارش توسعه انسانی برنامه عمران سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۵پرداخت و اینکه ایران در میان ۱۴۰کشور جهان رتبه۷۸را به خود اختصاص داده که این مقیاس در مقایسه با رتبه کشورهای همسایه چون کویت؛ترکیه و عربستان بسیار پایین است. اما چرا رتبه ایران از همه کشورهای مسلمان منطقه پایین تر است.

شادی طلب این مسئله را با نقش اقتصادی زنان کشورمان مرتبط دانست و به مقایسه نقش اقتصادی زنان در دوره قاجار و سال های اخیر پرداخت و اینکه در آن دوره حدود ۱۰درصد زنان شاغل بوده اند و این آمار تاکنون تفاوت چندانی نکرده است.

وی بعد از این مقایسه مجموعه ویژگی های اجتماعی دوران پس از انقلاب اسلامی را بر شمرد و فضای اجتماعی این دوران را که دوره ای دگرگون ساز بوده در وضعیت اشتغال و نقش اقتصادی زنان موثر قلمداد کرد.

به اعتقاد او ایده هایی چون اهمیت به نقش مادری و همسری زن، تقدیس خانه داری، تفکیک بین مشاغل زنانه و مردانه و ایده جداسازی ادارات، مشارکت سیاسی زنان به عنوان رای دهنده و اهمیت به آموزش زنان و … ویژگی های عمده این دوره بوده اند.

او در ادامه تاثیر این ویژگی ها را با نقش اقتصادی زنان بسیار مهم ارزیابی کرد: این ویژگی ها در افت شدید اشتغال زنان بسیار مهم بوده اند . چنانکه کل اشتغال زنان کشورمان از ۳/۱۳درصد در سال ۱۳۴۵به ۹/۸درصد در سال ۱۳۶۵کاهش یافته است.

در سال ۸۰این عدد به حدود ۱۵درصد رسید. یعنی در سال های ۴۵تا۸۰نقش اقتصادی زنان به عنوان شاغلان در بارزار کار فقط بین ۱۲تا۱۵درصد در نوسان بوده است.

شادی طلب ادامه داد: اگر تغییرات نرخ مشارکت بر نرخ بیکاری زنان و مردان را با هم مقایسه کنیم متوجه خواهیم شد که نرخ پایین مشارکت زنان در بازار کار سبب شده که نرخ مشارکت اقتصادی کشورمان در کل از تمام کشورهای همسایه پایین تر باشد. یعنی در سال ۲۰۰۵با توجه به مشارکت ۶۲درصدی مردان و ۱۳درصدی زنان مشارکت نیروی کارمان به عددی حدود ۳۵درصد کاهش یافته است در حالیکه این نرخ پایین مشارکت ربطی به پایین بودن تحصیلات یا آموزش زنان ندارد و حتی با مراجعه به آمارها می توان دریافت سطح سواد زنان شاغل نسبت به مردان بیشتر است.

او تاکید کرد: اشتغال ناچیز، نقش اقتصادی کمرنگ، رتبه توسعه انسانی عقب افتاده، سهم ناچیز مدیران زن تفاوت های دستمزدو از سویی تشویق به اشتغال زنان دوگانگی منزلت را برای زنان به دنبال داشته است. دوگانگی که ناشی از ساختارهای اجتماعی و برخی از هنجارهای درونی شده اند.

آخرین سخنران این نشست نیز علی اصغر سعیدی استاد دانشگاه تهران بود. او درباره تاریخ شفاهی و اهمیت آن در دوران معاصر سخن گفت و اینکه تاریخ شفاهی موضوعی بین رشته ای است که به کمک آن می توان به بازتابی شدن جامعه کمک کرد.

سعیدی همچنین به مجموعه خاطرات زنان و خاطرات اقتصادی از مجموعه تاریخ شفاهی اشاره کرد و نقش آنها را بسیار مهم دانست:” به این مجموعه از تاریخ شفاهی تاکنون کمتر توجه شده که با توجه به اهمیت میان رشته ای آن می توان بازتابی شدن آن در عصر جدید را دنبال کرد.”

به اعتقاد سعیدی زنان از این مطالعات بهره بیشتری خواهند برد. چون گفتمان حاضر تا حدی مردانه است و ممکن است برخی از مسائل در مطالعات زنان را نادیده بیانگارد. او به کار خانم نجم آبادی در حکایت دختران قوچان اشاره کرد و گفت: این مطالعه نشان می دهد که تاکنون موضوعات مهمی در تاریخ ما به دلیل حاکمیت گفتمان مردانه از قلم افتاده اند.

او همچنین به تحقیق خود درباره موقعیت تجار و صنایع در سرمایه داری خانوادگی اشاره کرد:” در این مطالعه هم نقش زنان در سرمایه داری خانوادگی مثلاً مورد خاص سرمایه داری خانوادگی لاجوردی نادیده گرفته شده بود و تنها هنگام گزارش کار در دانشگاه لندن و با سئولات حاضران پی به اهمیت آن بردم دیگر بررسی ها هم نشان داد که زنان در سرمایه داری خانوادگی لاجوردی نقش برجسته ای داشته اند.که این مسئله لزوم توجه زنان به این مقولات را ثابت می کند.

ترانه بنی یعقوب