مادری خواسته همه زنان نیست
کانون زنان ایرانی: «رحم جایگزین که این روزها در کشور ما هم رواج یافته، نشان‌دهنده تقدس‌گرایی نقش مادری است.»
شیرین احمدنیا، جامعه‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی با بیان این مطلب تاکید میکند: «جوامع پدرسالار به نقش مادری ارزش می‌دهند و با تقدس دادن به آن، از زنان انتظار دارند که نقش یک زن کامل را ایفا کنند.»
جلسه ماهانه گروه مطالعات زنان انجمن جامعه‌شناسی ایران که عصر دوشنبه در محل این انجمن برگزار شد، درباره «مادری و سلامت» بود.
احمدنیا مادری را از منظر جامعه‌شناسی سلامت بررسی میکند و ابتدا مفهوم «مادری» را توضیح می‌دهد: «مادری، یک سازه اجتماعی است که ساخته و پرداخته فرهنگ و اجتماع است بنابراین، یک سری انتظار حول نقش مادری شکل می‌گیرد.»
او می‌گوید:«در شرایط پدرسالاری به مادری پایگاه قدرتمندی داده می‌شود و به آن ارزش مثبت و مقام اسطوره‌ای می‌دهند ولی واقعیت این است که تجربه زنان متفاوت از تصویر زیبای مادری است که ارایه می‌شود.»
او به نظریه «توهم‌زدایی» از نقش مادری اشاره میکند: «مادری بالقوه فراهم‌کننده بیش‌ترین رضایت زنان تصور می‌شود اما واقعیت چیز دیگری است. زنان قبل از مادر شدن تصویر رمانتیک‌تری از مادری دارند اما در عمل با سختی‌هایی مواجه می‌شوند که می‌خواهند تجدیدنظر کنند.»
به گفته او نتایج تحقیقات هم نشان می‌دهد که رابطه مادری و زنانگی در حال تغییر و دگرگونی است. تحولات جمعیت شناختی نشان داده که مادری کردن، دیگر خواسته برخی زنان نیست. زنانی که فریفته اسطوره‌های نقش مادری شده‌اند در مواجهه با واقعیت دچار شوک می‌شوند. همچنین زنانی که فرزند ندارند، گرفتار محدودیت‌ها و تناقضات می‌شوند زیرا آن‌ها به عنوان زنانی شکست خورده یا زنانی عاری از زنانگی تلقی می‌شوند.»
او به فرآیند وارد شدن پزشکی و تکنولوژی در جوامع پدرسالار اشاره میکند: «بنابر اهمیتی که جوامع به نقش مادری می‌دهند، عرصه‌های دیگر از جمله فعالیت‌های پزشکی در عرصه فرزندآوری، باروری و زایمان مطرح می‌شود.»
او مفهوم پزشکینه شدن در چنین جوامعی را مطرح میکند. این که مسایلی همچون مادری کردن، فرزندآوری و نوع و چگونگی زایمان در این نوع جوامع را دیدگاه‌های مردانه تعیین و به نسبت آن تکنولوژی‌های پزشکی را وارد میکند.
او در این‌جا به طرح «رحم اجاره‌ای یا جایگزین» اشاره میکند. طرحی که تاکیدش روی نقش مادری است و این که زن باید بچه‌دار شود بنابراین هر نوع امکانات و تسهیلاتی برای رسیدن به این هدف باید بسیج شود.
او این طرح را نقد میکند:«زنان طبقه‌های پایین رحم‌شان را اجاره می‌دهند درست مثل فروشندگان کلیه که به خاطر فقر دست به چنین کاری می‌زنند.»
او بخشی از سخنانش را به ناباروری اختصاص می‌دهد: «در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که با عمومیت ازدواج و بعد بارداری سروکار داریم. آمارها نشان می‌دهد که ۱۸ میلیون زوج در کشور متاهل هستند که دو میلیون آن با ناباروری مواجهند.»
به گفته او، زوج‌های نابارور تحت فشارهای روانی هستند بنابراین برای رفع این مشکل به انواع تکنولوژی‌های فرزندآوری روی می‌آورند.
همچنین زنان در استفاده از وسایل پیشگیری از بارداری قدرت چانه‌زنی ندارند. این جامعه‌شناس با اشاره به این نکته می‌گوید: «برخی نابرابری‌های پایگاه زن و مرد، قدرت چانه‌زنی زنان را کاهش داده و حتی موجب افزایش بارداری‌های ناخواسته شده است به طوری که سالانه در جهان ۲۷ میلیون بارداری ناخواسته اتفاق می‌افتد.»
به اعتقاد این استاد دانشگاه، مخاطرات دوران بارداری از جمله خطر مرگ زودهنگام و ناتوانی جسمانی به ویژه در کشورهای در حال توسعه، بسیار است و بیش از یک چهارم مرگ و میرهای زنان مربوط به حاملگی است.
شیرین احمدنیا، آمارهای سقط جنین‌های غیربهداشتی را ارایه می‌دهد: «سقط جنین به بستر فرهنگی و اجتماعی بستگی دارد. سالانه ۲۱۰ میلیون زن در جهان باردار می‌شوند که ۴۰ تا ۵۰ میلیون آن سقط می‌کنند از این تعداد ۲۰ میلیون آن موجب مرگ ۸۰ هزار زن و معلولیت پنج میلیون نوزاد می‌شود.»
او می‌گوید: «در کشور ما هم سقط جنین به روابط نامشروع محدود نمی‌شود بلکه سقط جنین در میان زنان متاهل، رواج بیش‌تری دارد که عامل عمده آن نیز فقر اقتصادی است.»
او در ادامه به آمار مرگ و میر مادران هنگام بارداری اشاره میکند؛ این‌که در سال حدود نیم میلیون نفر در زمان بارداری جان‌شان را از دست می‌دهند.
او این آمارها را ارایه می‌دهد تا به این سوال‌ها برسد که آیا هویتی فراتر از کارکرد تولیدمثلی زنان قایل هستیم؟ چرا این بحث‌ها در ارتباط با مردان مطرح نمی‌شود؟ وقتی هدف ازدواج باشد، از همان دوران کودکی کودکان را به سمتی هدایت می‌کنیم تا به این هدف برسند، دخترانمان از راه‌هایی همچون رسیدگی به زیبایی چهره و اندام سعی می‌کنند به این هدف برسند که بعد از ازدواج نیز از آنان خواسته می‌شود که فرزند بیاورند وگرنه زن ناقصی هستند.
او می‌گوید: «به دخترانمان، یادآوری کنیم که زندگی خود را آگاهانه انتخاب کنند. مهم این نیست که دیگران در مورد آن‌ها چه فکر می‌کنند.»