صفحه زنان و روزنامه نگاران آنها ، چالش جنسیت و سنت
زنستان
مریم میرزا
وقتی صد سال پیش نخستین نشریه زنان با نام هفته نامه ی دانش، خود را نشریه ای اخلاقی ، درباره خانه داری، بچه داری و شوهر داری و به دور از هر گونه دخالت در امور سیاسی کشور معرفی کرد چه کسی بود که پیش بینی کند زنانی که حتی در نشریه خودشان هم آنقدر بر نقش های سنتی شان پافشاری می کردند که مجال بکرشان را دو دستی تقدیم این نگرش کنند، زمانی برسد که جدا از کم و کیف کارشان طالب فضایی در دل نشریاتی شوند که پیش از آن به تمامی مردانه محسوب می شدند.اگرچه هنوز هم دید غالب با روزنامه نگارانی است که صفحه زنان نشریاتشان را با تاکید بر همان نگاه سنتی به زن، انتشار می دهند.
او اصلا فمینیست نیست
آسانسور در طبقه ی سوم ساختمان روزنامه ی ایران متوقف می شود. اینجا سالن تحریریه است. سراغ مسئول صفحه ی زنان این روزنامه را می گیرم. راهنمایی ام می کنند. مریم سامانی، روزنامه نگار جوانی که در پشت یکی از میزهای تحریریه نشسته است ، همان زنی است که هر روز مسئولیت مدیریت صفحه زنان را به عهده دارد. جلو می روم . خودم را معرفی می کنم که از همکارانش هستم. به نشستن دعوتم نمی کند. همانطور ایستاده توضیح می دهم که دارم گزارشی درباره ی صفحه ی زنان تهیه می کنم . بی تفاوت نگاهم می کند و می گوید فعلا وقت ندارد. شماره ای می خواهم که بعداً تماس بگیرم. شماره ی روزنامه را می دهد. روز کاری آخر هفته است و حساب می کنم که این شماره تا دقایقی دیگر که وقت کار به اتمام می رسد به درد هیچ ارتباطی نمی خورد. با اکراه شماره ی موبایلش را می دهد و به من که از میزش دور می شوم تاکید می کند که شب که بچه اش می خوابد در خانه اش حکومت نظامی برقرار است و جواب هیچ تلفنی را نمی دهد. می گوید فردا صبح زنگ بزن.
می روم سراغ سعید افسر، معاون سر دبیر روزنامه ی ایران، که پس از استعفایش روز آخر کار خود را سپری می کند. او که خودش به طور شخصی مخالف وجود همچین صفحه ای در روزنامه بوده است، اعتقاد دارد همانقدر که نوشتن یا داشتن صفحه ای برای مرد مناسب نیست، داشتن صفحه زنان هم نا مناسب است. همچنین بر اساس تجربه اش معتقد است مشکلات بین صفحه زنان و صفحه اجتماعی هم قابل چشم پوشی نیست و پیش می آید که مطالب این دو صفحه با هم تداخل پیدا کنند.
اما درباره ی دلیل وجود این صفحه در روزنامه ایران می گوید :” از آن جایی که به زنان همیشه به چشم جنس دوم نگاه شده و یک خلاء فرهنگی و اجتماعی در این زمینه به وجود آمده است، اینطور احساس می شود که به وجود صفحه ی زنان نیاز است.” صفحه ی زنان روزنامه ی ایران که ابتدا به صورت ویژه نامه ای چند صفحه ای و یک بار در هفته منتشر می شد ، به علت مشکلات فنی از حالت ویژه نامه خارج و به یکی از صفحات روزنامه بدل شده است.
افسر مهمترین مشکل سر راه صفحه ی زنان را که به اعتقادش چند بار پیش از آن و در زمان ویژه نامه، روزنامه به آن گرفتار شده بوده است، گرایش به نگاه فمینیستی درباره مسایل زنان می داند . می گوید :” یکی از دلایل مخالفت با وجود صفحه زنان هم می تواند همین نگاه غیر واقعی به مسایل زنان باشد. که به تناسب تعاملات بین مرد و زن بی توجه است.” می پرسم نگاه فمینیستی در خبر یعنی چه؟ و او به مواردی اشاره می کند که نویسنده درباره ی مشکلات زنان بدون اینکه مورد را به طور واقعی آسیب شناسی کند غیر مستند عمل کرده است. با خودم فکر می کنم غیر مستند بودن که به طور کلی دور از اصول روزنامه نگاری است و ربطی به فمینیسم ندارد. برایم جالب است که نظرش را درباره ی صفحه ی فعلی زنان این روزنامه بدانم ، نقشی از رضایت بر چهره اش رد می اندازد و می گوید:” خوشبختانه خانم سامانی اصلا فمینیست نیستند.”
آشپزی در صفحه ی زن
مریم سامانی، مسئول صفحه زنان روزنامه ایران، پشت خط است. من که نتوانستم در آخر هفته با او تماس بگیرم دوباره در روز کاری وقتش را گرفته ام و او دوباره سرش خیلی شلوغ است. پیشنهاد می دهم عصر تماس بگیرم که می گوید نه، چون برای شام مهمان دارد و همه وقتش پر است. پس وسط همه ی درگیری های کاری اش حرفم را با او که از فروردین ماه امسال مسئولیت صفحه ی زنان را به عهده گرفته است، شروع می کنم. او به علل وجود صفحه زنان اشاره می کند:” صفحه زنان باعث دلگرمی دادن به مخاطبانش است. هر زنی در هر جایگاهی که حقوقش ضایع می شود، وقتی می بیند جایگاهی در روزنامه برای مشکلات خودش و همجنسانش در نظر گرفته شده است، دلگرم می شود.” در ادامه مسایل خاص زنان را نیز به عنوان علت دیگری پیش می کشد که وجود همچین صفحه ای را در روزنامه لازم می کند:” این صفحه درباره مسایل اختصاصی زنان آموزش هایی را می دهد و درباره ی روابط با شوهر و فرزند، امور تغذیه، بهداشت و زیبایی بحث می کند.” مریم سامانی در واقع کارکرد این صفحه را پرداختن به مسایل خاص زنان ، آشنایی زنان با حقوقشان، انرژی پیدا کردن با آگاهی از سرنوشت زنان بزرگ می شمرد و معتقد است:” زنان با یافتن آگاهی از مسایل خودشان تاثیر بسیار مثبتی هم بر جامعه دارند.” او می گوید:” وقتی برای مثال زنی با مسایل روز تغذیه آشنا شود، چون نبض تغذیه ی خانواده در دستش است، خانواده ی سلامت تری هم خواهد داشت. در مسایل بهداشتی هم با رعایت زن، خانواده ی سالم تری خواهد داشت. ”
سامانی ادامه می دهد:” در دوره ای قرار داریم که هر روز زنان اجتماعی تر می شوند. آنها دارند مسئولیت های همزمان درس و کار و همسری و مادری را با هم بر عهده می گیرند. این صفحه به آنها کمک می کند بهتر از عهده ی این وظایف برآیند و یا در مواقع احساس ضعف بتوانند برای ادامه ی فعالیت هایشان انرژی بگیرند.”
می پرسم درباره شما گفته اند که فمینیست نیستید، درست است؟ جواب می دهد:” بله من به فمینیسم معتقد نیستم. به نظر من زن در کنار یک مرد و مرد در کنار یک زن می توانند دست به دست هم دهند و موفق شوند. در این صفحه هم سعی کرده ام نگاه فمینیستی نداشته باشم. به نظر من فمینیسم باعث می شود از اصل قضیه دور بیفتیم. ” سامانی ادامه می دهد:” با مشکلی به نام برتری جنسی بر جنس دیگر روبرو نیستیم، بلکه مساله این است که در برهه ای از زمان زنان از رسیدن به بعضی سکوها عقب افتاده اند که با جنجال هیچ چیزی حل نمی شود. بلکه باید به بررسی راهکارهای موجود پرداخت.” سوال می کنم در ذهن شما فمینیسم چه تعریفی دارد؟ فکر می کند و می گوید :” الآن تعریف خاصی از فمینیسم ندارم بلکه منظورم این است که از اینکه هی بگوییم یک جنس همیشه تو سری خور جنس دیگر بوده است و یک جنس همیشه عقب مانده است و یک جنس همیشه تحت خشونت بوده است به جایی نمی رسیم. بلکه بهتر است بیاییم راهکار ارایه دهیم.باید بپذیریم همانطور که علیه زنان خشونت داریم علیه مردان هم از سوی زنان خشونت داریم. شاید یکی پررنگ تر باشد و بر دیگری بچربد اما مطرح کردن مسایل در باب فمینیسم هیچ سودی ندارد و چیزی را برای زنان امروز ما حل نخواهد کرد.” صفحه زنان روزنامه ی ایران صفحه ی ثابت هر روزه است که در آن به طور روزانه به مسایل زنان خانه دار و شاغل، زنان موفق، زنان امیدوار، زنان متفاوت، روان شناسی زن، روابط اجتماعی زن، بهداشت و زیبایی زنان، نقد اعتقادات خرافی نسبت به زنان، تغذیه، نکات مربوط به خانه داری، آموزش آشپزی و دیگر مسایل مربوط به خانواده می پردازد. از سامانی می پرسم که فکر نمی کند جای مطالبی مثل تغذیه و آموزش آشپزی و مسایل مربوط به خانواده در صفحه ای مجزا از صفحه ی زنان است؟ او جوابش منفی است.
زن، محور خانواده
جایگاه زن در اندیشه امام خمینی، بیانات مقام معظم رهبری درباره ی زنان، زن از نگاه اهل بیت، زن در آیینه ی نبوت، در مکتب فاطمه (س)، زنان و نماز از عناوین ستون های ثابت صفحه ی زنان هفته نامه ی شما، نشریه ی ارگان موتلفه، است. این نشریه که با توجه به ستونهای ثابت خود، به وضوح قصد الگوسازی برای زنان را دارد تنها جای باقی مانده در صفحه را بجز ستون اخبار زنان که دو یا سه خبر را به طور هفتگی پوشش می دهد، صرف مطالبی درباره زنان یا مسایل کلی به قلم زنان می کند که بیشتر آنها بازتاب مسایل روز زنان نیستند. وقتی در شماره ی ۴۲۷ نشریه ی شما با فرازی از سخنان مقام رهبری در درس خارج فقه و اصول ، به نقل از وب سایت ایشان ، مواجه شدم که با جمله ی “شاید در بعضی مسایل، اصلا بایستی زن فتوا بدهد ” تیتر زده شده بود ، با خودم فکر کردم بالاخره زنان نشریه ی شما که صفحه شان با مدیریت خودشان اداره می شود تصمیم گرفته اند به چالش های روز زنان در قشر خود بپردازند. اما با مراجعه ام به یکی از دوستان مشغول در این هفته نامه متوجه شدم صفحه زنان این شماره به علت نبودن همکاران زن ، توسط مردان نشریه بسته شده بوده است.
زنگ می زنم روزنامه ی رسالت. حدود چهار سال است که صفحه زنان هر پنجشنبه یکی از صفحات این روزنامه را تشکیل می دهد. ریکا حسامی ،مسئول صفحه زنان این روزنامه، بعد از صدای قرآن که در گوشی می پیچد، پشت خط می آید:” من فکر می کردم که بررسی وضعیت زنان احتیاج به جایگاه خاص خودش را دارد. با سردبیر صحبت کردیم، قرار شد صفحه زنان با محوریت نقش زنان در خانواده به صورت هفتگی چاپ شود. ” حسامی ادامه می دهد:” البته بحث زنانه و مردانه مطرح نیست. بلکه موضوع نیاز قشری است که نیمی از افراد اجتماع را تشکیل می دهند. این افراد به آموزش و آگاهی های خاص خود در کنار موضوعات عام دیگر نیاز دارند. چون این خانم ها هم چند مسئولیت اشتغال و رسیدگی به خانواده و تربیت فرزند را با هم دارند، که از مسئولیت مردان بیشتر است. و هم اینکه به علت ظلمی که در زمان رژیم گذشته با ناآگاهی زنان به آنها روا داشته شده است، باید در مقابل با دادن آگاهی برای جبرانش اقدام کرد.”
حسامی که به اهمیت اصل رشد زنان در تفکر جمهوری اسلامی اشاره می کند، می گوید:” ما هم در این صفحه قصد داریم با پیشنهادها و هشدارهای مان، به این موضوع کمک کنیم. ” ریکا حسامی اعتقاد دارد در جمهوری اسلامی که قوانینش بر اساس اسلام است زن نباید هیچ مشکلی داشته باشد:” زن در اسلام جایگاه ویژه ای دارد. موقعی که در خانواده ی پدری اش است، پدر باید تامینش کند.موقع ازدواج هم شوهر مکلف است به پرداخت نفقه. حتی پس از شوهر هم پسر ارشد وظیفه دارد از او حمایت کند. و هنگامی که هیچ کدام از آنها نبودند هم حاکم اسلامی موظف است زنی را که نمی تواند خودش را اداره کند، حمایت کند.” او نتیجه گیری می کند که آموزش های لازم به زنان در امور تربیت فرزند که قشر وسیعی از زنان با آن درگیرند و همچنین مطرح نمودن برتری حقوق زنان در جوامع اسلامی نسبت به غرب از آغاز از اهداف صفحه زنان این روزنامه بوده است.
راهکار، تغییر نگرش مسئولان نشریات
وقتی دی ماه امسال در کارگاه آموزشی روزنامه نگاری جنسیتی نوبت به گفتگو درباره وجود صفحه ای به نام زنان در روزنامه ها رسید، حمیرا حسینی یگانه ، مسئول کارگاه ، بعد از شنیدن تمام ایده ها نظر خودش را هم اعلام کرد:” مسایل زنان باید در تمام صفحات مطرح شود، نه در یک صفحه ی خاص.” روزی بعد از برگزاری کارگاه به سراغش می روم. برای گفتگو درباره ی آن شق ماجرا که فکر می کنم در کارگاه به آن پرداخته نشد. اگر اخبار و بازتاب مسایل زنان منحصر به صفحه ی زنان نشود و فقط این صفحه یک امتیاز اضافه برای زنان باشد، چه؟ حمیرا حسینی جواب می دهد:” معمولا آنچه ما شاهدش هستیم این است که این اتفاق نمی افتد و صفحه زنان باعث شده است که همه اخبار و مطالب مربوط به زنان در این صفحه مطرح شوند. در صورتی که مثلا مصاحبه ای با یک زن مخترع جایش در صفحه علم است نه صفحه زنان. ” حمیرا حسینی سپس به محتوای برخی از صفحات زنان به عنوان عامل دیگری برای اعلام مخالفتش با وجود همچین صفحه ای اشاره می کند که:” خیلی از این صفحات هم نظر لطف داشته اند و مشغول آموزش خیاطی و گلدوزی به زنان شده اند. یا مربا درست کردن و ترشی انداختن.من نمی گویم این مسایل بد است یا خوب، بلکه روزنامه وسیله ای برای دنیای مدرن است که نباید با آن تعالیم سنتی به زنان داد و تعیین تکلیف کرد که وظایف زن این است.”
حمیرا حسینی یگانه راه حل جایگزین را تغییر دیدگاه مسئولان نشریات می داند:” باید نگرش کلی را تغییر داد تا در هر صفحه به مسایل زنان پرداخته شود. یا در هر موضوع با کارشناسان زن هم گفت و گو انجام گیرد. مثلا چه منافاتی دارد که درباره یک مسابقه ورزشی نظر زنان را هم بازتاب دهیم. آیا ورزش خاص آقایان است و آشپزی خاص خانم ها؟”
حسینی آخرین جمله اش را هم اینطور بیان می کند که:” نمی شود یک نیمه ی جامعه را از همه چیز محروم کنیم و به جایش یا یک روز را به نامشان کنیم یا در اقدامی مشابه یک صفحه به آنها اختصاص بدهیم.”
تریبونی آزاد برای زنان
“تمام تلاشمان این بود که تریبونی داشته باشیم برای زنان تا از هر طیفی بتوانند در آن بنویسند. معنای این کار این نبود که صفحات دیگر به زنان نپردازند ، بلکه این ستون هر روز وجود داشت و مستقل به قلم زنان اداره می شد.”
ژیلا بنی یعقوب، روزنامه نگار که هم اکنون مسئول صفحه ی زنان روزنامه سرمایه است، با خنده می گوید جالب نیست مطبوعاتی ها با مطبوعاتی ها مصاحبه کنند و جملات بالا را درباره ی زمانی که مسئولیت صفحه ی اجتماعی روزنامه ی وقایع اتفاقیه را بر عهده داشت و ستون روزانه ای را در صفحه اش طراحی کرده بود با نام تریبون زنان، ادا می کند. تریبون زنان جایی بود که هر زنی می توانست فارغ از جنسیت خود یا با دغدغه ی جنسیتی اش در آن بنویسد.
اگرچه به استناد مقاله ی ” دیدگاه سردبیران روزنامه های تهران پیرامون انعکاس اخبار و موضوعات مربوط به زنان و روزنامه نگاران زن ” به قلم حمیرا حسینی یگانه ، روزنامه نگار ، در کتاب زن در رسانه ها، روزنامه ی سلام به عنوان پیش قراول اختصاص صفحه ای به زنان معرفی شده است ، بنی یعقوب فکری می کند و تجربه ی همکاری اش با صفحه ی زنان یاس نو را به یاد می آورد:” روزنامه ی یاس نو هم صفحه زنان داشت. فریبا داوودی مهاجر اداره اش می کرد. ” او که تا به حال تجربه ی چند صفحه زنان را در روزنامه های اصلاح طلب از سر گذرانده است ، می گوید:” سالهای قبل باید برای داشتن صفحه زنان، مسئولان روزنامه را راضی می کردیم، اما الآن این صفحه جای خودش را پیدا کرده است. مثلا در روزنامه ی سرمایه خودشان پیشنهاد داشتن صفحه ی زنان را داده اند.”
او درباره ی لزوم وجود صفحه ی زنان می گوید:” علاوه بر قضیه تبعیض مثبت که به علت بی توجهی هایی که به زنان بوده است علاقه مند به اعمال آن هستم، معتقدم از آنجایی که در بازتاب اخبار در روزنامه مساله اهم و فی الاهم در نظر گرفته می شود، ممکن است یکسری از اخبار زنان کنار گذاشته شوند، در صورتی که این صفحه باعث می شود اخبار زنان با شرایط خودشان سنجیده شوند و امکان طرحشان به صورت گسترده تری وجود داشته باشد.”
ما کت آبی ها
جمعیتی که هر روز با گذشتن از مقابل کیوسک های روزنامه فروشی پایشان سست می شود و لحظه ای می ایستند و به عناوین اخبار که معمولا جای زنان در آنها خالی است خیره می شوند چه نظری دارند؟ بر خلاف دختر جوانی که می گوید وقتی اسم صفحه می شود صفحه ی زنان دیگر خیلی از مردان از خواندن آن صفحه می گذرند، پسر جوان دانشجویی می گوید:” چرا زنان صفحه نداشته باشند؟” او اعتقاد دارد:” همانطور که وجود صفحه ی سیاسی باعث علمی و تخصصی پرداختن به سیاست می شود، وجود صفحه ی زنان هم باعث می شود مشکلات و مسایل زنان به طور خاص بررسی شوند. ” یک آقای مخاطب دایمی و دقیق روزنامه ها هم که دکترای جامعه شناسی دارد معتقد است که صفحه ای زنان با آگاهی دادن به زنان آنها را به یک ” ما ” تبدیل می کند:” مثل وقتی که خیلی ها کت آبی در خیابان تن شان باشد، اما تا وقتی از وجود هم آگاهی نداشته باشند نمی توانند تبدیل به “ما کت آبی ها ” شوند.” او می گوید :”تبدیل به ما شدن برای توجه به منافع و محرومیت های مشترک و یافتن یک هویت جمعی لازم است. تا این هویت بتواند در ساختارها تغییر ایجاد کند .ساختارهایی که در اینجا می توان ساختارهای پدرسالارانه نامید شان.” از او نظرش را درباره ی صفحاتی برای زنان که بدل شده اند به الگوی تمام عیار یک زن سنتی می پرسم، او جواب می دهد:” چه اشکالی دارد؟ به هر حال باید با آن نوع نگاه هم در جذب مخاطب رقابت کرد.”
زنستان