تشویق وزارت بهداشت به کودک همسری و کودک مادری؛ بار جوانی جمعیت بر دوش «دختر بچه‌ها»
مرجان زهرانی
مساله رشد جمعیت، دغدغه فراگیر امروز کشورها است. مساله‌ای که اغلب کشورهای توسعه‌یافته تلاش دارند با مشوق‌های اقتصادی و حمایت‌های دولتی از زنان و خانواده‌ها آن را حل و تغییراتی در ساختمان جمعیت‌شان ایجاد کنند. ایران هم از این مساله مستثی نیست. نرخ موالید سال ۱۴۰۱ معادل یک میلیون و ۷۵ هزار و ۲۳۱ مورد بوده که این رقم در سال ۱۴۰۲ به یک میلیون ۵۷ هزار و ۹۵۸ مورد رسیده که نشان دهنده کاهش ۱.۶ درصدی (۱۷ هزار نفری) بوده‌است. مرور این اعداد که رئیس موسسه تحقیقات جمعیتی کشور به «ایسنا» گفته نشان می‌دهد سیاست‌های جمعیتی در کشور موثر نبوده‌است. سیاست‌هایی که همواره بار آن بر دوش زنان است و جالب آنکه آمار و ارقام نشان می‌دهد با وجود همه تبلیغات اثر افزایشی نداشته‌است.
اما مساله تنها به بی‌اثر بودن سیاست‌های افزایش جمعیت ختم نمی‌شود. برخی مشوق‌ها و سیاست‌گذاری‌ها اغلب در مسیری قرار دارد که با حقوق اولیه زنان در تضاد و سلامت روان و جسم آنها را در معرض خطر قرار می‌دهد. در این میان تلاش برای طبیعی جلوه دادن کودک همسری و کودک مادری دختران نوجوان را در معرض آسیب‌های بیشتری قرار می‌دهد.
بنا به روایت آمار در ۹ ماه سال ۱۴۰۱ ازدواج ۲۰ هزار دختر کمتر از ۱۵ سال ثبت شده‌است که نسبت به سال‌های گذشته رشد داشته‌است. در طول سال ۱۴۰۰ نزدیک به ۷۰ هزار نوزاد از مادران گروه سنی ۱۰ تا ۱۹ سال متولد شده، همچنین در این سال هزار و ۴۷۴ نوزاد مادران ۱۰ تا ۱۴ ساله داشته‌اند.
رشد کودک همسری و کودک مادری باعث نشده که از وزارت بهداشت تا معاونت زنان و هر نهاد مرتبط دیگری اقدامی انجام دهد بلکه محدودیت‌های آیین‌نامه‌ای برای بارداری نیز تغییر کرده تا بار جوانی جمعیت بر دوش دختربچه‌هایی باشد که نه خودشان از این حق چیزی می‌دانند و نه کسی در نهادهای مجری و سیاست‌گذار نگران تضییع حق آنها است.
اخیرا علیرضا رئیسی، معاون وزیر بهداشت اعلام کرده محدودیت سنی در برنامه‌های حوزه بهداشت برداشته و سنین ۱۵ تا ۴۹ سال برای بارداری مناسب اعلام شده است. در واقع وزارت بهداشت با تغییر اصطلاح «مادران با بارداری پرخطر» به «مادران نیازمند مراقبت‌های ویژه»، صورت «مساله» را پاک کرده و جسم و روان دختران نوجوان اسبابِ بازی با کلمات قرار داده است. این موضوع در کنار محدودیت‌های غربالگری و سقط جنین، زنان را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد.
بهانه؛ جوانی جمعیت/ مقصود؛ تضییع حقوق زنان
واقعا برای افزایش جمعیت نیازمند همسر و مادران کودک و نوجوان هستیم؟ فاطمه موسوی، جامعه‌شناس و عضو گروه مطالعات زنان انجمن جامعه‌شناسی معتقد است ادعای اینکه کودک همسری و کودک مادری به افزایش جمعیت کمک می‌کند دروغ است. او به «امتداد» می‌گوید: «با یک محاسبه ساده متوجه می‌شوید که اساسا نیازی نیست برای افزایش جمعیت سراغ کودک همسری و کودک مادری رفت. یک زن به طور طبیعی و فیزیولویک معمولا بین ۱۵ تا ۴۵ سالگی آماده بارداری است. یعنی بازه زمانی ۳۰ ساله برای بارداری فرصت دارد که پنج سال اول و ده سال آخر با عوارض همراه است و از نظر پزشکی توصیه نمی‌شود؛ همچنان ۱۵ سال فرصت بارداری مناسب وجود دارد پس چه لزومی دارد که این اتفاق زیر ۱۸ سالگی رخ بدهد آن هم در شرایطی که ما به فرد زیر ۱۸ سال گواهینامه و اختیار اموالش را نمی‌دهیم اما او را برای ازدواج و مادری بزرگسال به حساب آورده و به رسمیت می‌شناسیم.»
موسوی توضیح می‌دهد که الان میانگین سن ازدواج در ایران برای زنان ۲۳ سال است. اگر کسی ۲۳ سالگی هم ازدواج کند، برای مثال می‌تواند ۲۶ سالگی فرزند اول را باردار شود و حتی در بازه‌های زمانی مناسب ۲۹، ۳۲ و ۳۵ سالگی دست کم ۳ فرزند دیگر هم به دنیا بیاورد. اگر فردی در همین سن میانگین ازدواج و بعد تحصیلات دانشگاهی، ازدواج کند می‌تواند در بازه‌های زمانی مناسب و کم خطر فرزندانی به دنیا بیاورد. بنابراین سیاست‌گذاری برای ازدواج و بارداری زیر ۱۸ سال فقط با بهانه جوانی جمعیت است ولی مقصود دیگری دارد.
بیشترین طلاق در ازدواج‌های زیر ۲۰ سال اتفاق می‌افتد
این عضو گروه مطالعات زنان انجمن جامعه‌شناسی می‌گوید: «اگر از عوارض جسمی برای مادر و جنین در بارداری زیر ۱۸ سال هم بگذریم، در تحقیقات جامعه‌شناسی یکی از موارد پیش‌بینی‌کننده طلاق ازدواج زیر ۲۰ سال است و دیگری فاصله سنی بالای ۱۰ سال بین زوجین و هر دو در کودک همسری وجود دارد. مدعی هستند که برای تحکیم بنیان خانواده دختران باید در سنین پایین ازدواج کنند. این کلیشه همواره وجود داشته که دختران در سن پایین سازگارتر هستند و به اصطلاح شوهر می‌تواند آنطور که خودش می‌خواهد دختر را تربیت کند. این یک گزاره کاملا نادرست و باطل از منظر جامعه‌شناسی است. اتفاقا تحلیل آماری نرخ طلاق در گروه‌های سنی نشان می‌دهد که بالاترین نرخ طلاق مربوط به دخترانی است که زیر ۲۰ سالگی ازدواج کرده‌اند.»
به گفته موسوی اغلب دختران بعد از بارداری در این سنین مجبور به ترک تحصیل می‌شوند. بنابراین در سنین بالاتر نمی‌توانند شغل مناسبی پیدا کنند. پس از نظر مالی وابسته به مرد خانواده هستند. این موضوع دختران در چرخه فقر و وابستگی اقتصادی گرفتار می‌کند که همین امر مصایب اجتماعی زیادی به دنبال خواهد داشت.
البته فشار برای مادری با سیاست‌گذاری‌های ضدزن تنها متوجه دختران نوجوان نیست بلکه زنان بالای ۴۰ سال هم این فشار را تجربه می‌کنند. موسوی در مورد این گروه سنی می‌گوید: «از طرفی به دلیل بالا رفتن سن ازدواج و تمایل اکثریت زنان به یک یا دو فرزند بر بارداری در سن بالا نیز که بارداری پرخطر است، اصرار می‌ورزند و در اسناد خود بارداری پرخطر را به بارداری نیازمند مراقبت‌های ویژه تبدیل می‌کنند. این فقط بازی با کلمات است و می‌تواند منجر به ایجاد عوارض بسیاری برای مادر و کودک شود به ویژه که اجباری بودن غربالگری هم ملغی شده و این منجر به افزایش تولد کودکانی با برخی ناهنجاری‌ها چون سندروم داون می‌شود.»
بارداری‌های پرعارضه زیر بیست سالگی
بارداری در نوجوانی و کودکی تنها تاثیرات جامعه‌شناختی ندارد بلکه می‌تواند سلامت جسمی و جنسی این گروه سنی را با خطر جدی مواجه کند. پریسا طاهرزاده، متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ ناباروری در مورد دو طیف بارداری پرخطر که وزارت بهداشت نام آن را به بارداری نیازمند مراقبت‌های ویژه تغییر داده به «امتداد» می‌گوید: « ۲ طیف بارداری پرخطر وجود دارد. یکی بازه زمانی ۱۵ تا ۱۹ سال و دیگری بالای ۳۵ سال است. بسیاری از کشورها ،با برنامه‌هایی تلاش می‌کنند تا نرخ باروری در بازه سنی ۱۵ تا ۱۹ سال را به دلیل عوارضی که دارد، کاهش دهند. چون زایمان زودرس، کم‌خونی فقر آهن، مسمومیت بارداری و … از جمله عوارض بارداری در نوجوانی است.همچنین در سنین پایین اغلب، بارداری بدون برنامه‌ریزی است. بنابراین مشاوره تخصصی دریافت نمی‌کنند و همین مساله،عوارض را دو چندان می‌کند. در بعضی موارد دختران نوجوان تا ۴ ماهگی اصلا متوجه بارداری نمی‌شوند پس به پزشک متخصص هم مراجعه نمی‌کنند و مشاوره نمی‌گیرند. این در حالی است که باید قبل از بارداری و در حین آن اقداماتی انجام دهند. برای مثال توصیه می‌شود که از یک ماه پیش از حاملگی فولیک اسید مصرف کنند، برخی آزمایش‌های چک آپ را انجام دهند و بعضی واکسن‌ها را باید تزریق کنند. وقتی تا ۴ ماهگی متوجه بارداری نمی‌شوند، نمی‌توانند هیچ کدام از این اقدامات را انجام دهند.»
بارداری بالای ۳۵ سال هم بی‌عارضه نیست. این استاد دانشگاه شهید بهشتی می‌گوید: «بارداری از این سن به بالا,احتمال ابتلا به دیابت حاملگی، زایمان زودرس، وزن پایین نوزاد یا اختلال چند قلویی و به طور کلی ناهنجاری‌های جنین را بیشتر می‌کند. حال شاید برخی به دلیل شرایط اقتصادی، مساله ادامه تحصیل، ازدواج دیرهنگام و …. با توجه به کاهش سالانه ذخیره تخمدان ,ریسک عوارض بارداری بعد از ۳۵ سالگی را بپذیرند و زیر نظر پزشک اقدام به بارداری کنند اما واقعا چه لزومی دارد دختران زیر ۲۰ سال با وجود این عوارض باز هم باردار شوند در صورتی که بهترین بازه سنی برای بارداری بین ۲۰ تا ۳۵ سال را پیش رو دارند.گرچه بارداری زیر ۲۰ سال خطرناک است اما نباید فراموش کرد که بارداری بین ۳۵ تا ۳۹ سال ۲/۵ برابر عوارض حاملگی را افزایش می‌دهد و بارداری بالای ۴۰ سال عوارض برای مادر و جنین را ۵ برابر بیشتر می‌کند. با وجود این عوارض قبلا خدمات IVF تا ۴۵ سال انجام می‌شد و الان یک سالی هست که بیمه تا ۴۹ سال را در برخی مراکز دولتی متقبل شده و ممنوعیتی ندارد.»
از افسردگی‌های پس از زایمان تا خشونت با فرزند
بارداری و فرزندآوری زیر ۲۰ سالگی، فرآیندی پرعارضه جسمی تلقی می‌شود اما تاثیر روانی کودک مادری که در نتیجه کودک همسری است را نمی‌توان نادیده گرفت. لیلا حیدری نسب، روانشناس و استاد دانشگاه در این خصوص به «امتداد» می‌گوید: «به طور کلی داده‌های روانشناختی نمایانگر آن‌ست که سنین ازدواج با توجه به شرایط فرهنگی – اجتماعی متفاوت و در حال تغییر است. به عنوان مثال ۵۰ سال قبل در ایران یا هم اکنون در برخی از کشورهای در حال توسعه و یا حتی هم اکنون در ایران سن ازدواج با بلوغ جنسی دختران همراه بود و ما شاهد ازدواج از سنین ۱۳ سالگی بودیم. آنچه که باعث شده است این الگو تغییر کند تغییرات محیطی و فرهنگی و البته تکنولوژی و دسترسی به اطلاعات به طور فراگیر است. از این رو سن مناسب ازدواج امروز برای دختران ۲۰ تا ۲۵ سال و برای پسران ۲۵ تا ۳۰ سال به نظر می‌رسد . علاوه بر آن با توجه به تغییرات شناختی در جوان امروز ، نیاز به شناخت خود و همسر در سال‌های نخست ازدواج قبل از آنکه تصمیم برای فرزند آوری رخ دهد نیازی اساسی و بنیادین است .»
او معتقد است بارداری در همان سال اول ازدواج باعث بروز مسائل روانشناختی متعددی می‌شود و توضیح می‌دهد: «از این رو اگر لااقل یک تا دو سال بعد از ازدواج را مناسب ترین زمان بارداری بدانیم آنهم با شرط توافق و رضایت زوجین و نیز مناسب‌ترین زمان ازدواج را بعد از ۲۰ سالگی بدانیم ، سن اولین بارداری مناسب برای زنان حدود ۲۲ سالگی است . یعنی لااقل حدود ۸ تا ۱۰ سال بعد از بلوغ جنسی. بارداری زودرس صرف‌نظر از خطرات جسمانی و افزایش احتمال سقط جنین ، مادر جوان را در معرض مسائل عاطفی و روانشناختی متعددی قرار می‌دهد. ناتوانی از پذیرش نقش و مسئولیت مادری به دلیل عدم بلوغ روانشناختی مادران جوان بیش از مادران بزرگسال در معرض اضطراب، افسردگی پس از زایمان، اختلال استرس پس از سانحه، افسردگی و خشونت با نوزادان قرار دارند. این مادران بیشتر در معرض احساس بی کفایتی در رابطه با نقش مادری خویش هستند و این احساس بی‌کفایتی منجر به واکنش‌های اجتناب و پرخاشگری نسبت به همسر و نوزاد تازه متولد می‌شود. البته مسائل روانشناختی بسیار پیچیده هستند و اگر در جامعه‌ایی علی‌رغم اقدامات پیشگیرانه همچنان مادران زیر سن مناسب بارداری را تجربه می‌کنند بایستی با اقدامات حمایتی و روان درمانی این مادران را تحت پوشش قرار داد.»
منبع: امتداد
