زنان کنشگر و مستندسازی
مینا کشاورز و مستند «در میان امواج»
مهگان فرهنگ
زنان کنشگر در جوامع مختلف نقش‌های مهم و متعددی ایفا می‌کنند که تأثیرات عمیقی بر ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی دارند. کنشگری زنان می‌تواند در حوزه‌های مختلفی مانند فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی نمود یابد. زنان مستندساز کنشگر نیز به‌عنوان بخشی از این گروه، با استفاده از هنر مستندسازی به‌عنوان ابزاری برای بیان مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، نقش مهمی در آگاهی‌بخشی و ایجاد تغییرات مثبت در جامعه ایفا می‌کنند. آن‌ها با پرداختن به موضوعاتی که ممکن است در رسانه‌های جریان اصلی کمتر مورد توجه قرار گیرند، صدای اقشار مختلف، به‌ویژه زنان و گروه‌های به حاشیه رانده‌شده را منعکس می‌کنند.
سینمای مستند نوعی نقد اجتماعی در ساختار بصری است؛ سینمایی که نه با سرگرمی، بلکه با آگاهی همراه است، هویت خودش را دارد و دست به کنشگری و تأثیرگذاری می‌زند. فیلم‌های مستند اجتماعی با بازتاب واقعیت‌های جامعه و تفسیر آن‌ها، می‌توانند در افزایش آگاهی عمومی و کاهش چالش‌های اجتماعی نقش مؤثری ایفا کنند. به همین ترتیب، زنانی که دغدغه اجتماعی دارند، با به تصویر کشیدن واقعیت‌های پنهان یا نادیده‌گرفته‌شده، مخاطبان را نسبت به مسائل مهم اجتماعی حساس می‌کنند. آن‌ها نقش مهمی در ایجاد گفتمان دارند؛ مستندهای آن‌ها می‌توانند بحث‌ها و گفتگوهای سازنده‌ای را در جامعه برانگیزند و زمینه‌ساز تغییرات مثبت شوند. یکی از نکات مهم اینکه نوعی حمایت و توجه از محافل حقوق بشر را به این موضوعات جلب می‌کنند تا به‌عنوان مسائل مهم زنان مورد پی‌گیری قرار بگیرند. زیرا با نمایش نقض حقوق بشر و بی‌عدالتی‌ها، این مستندسازان می‌توانند حمایت عمومی را جلب کرده و فشار برای اصلاحات را افزایش دهند.
یکی از این زنان کنشگر مستندساز، مینا کشاورز است.که فیلمسازی را از سال ۸۶ آغاز کرد. او فیلم‌هایی چون «انتهای یک روز کامل»، «ناخوانده در تهران»، «حرفه: مستندساز» و «هنر در خطر زندگی کردن» را در کارنامه‌اش دارد و مستند «در میان امواج» که به زندگی رقیه، زن کنشگر ایرانی، می‌پردازد که تلاش می‌کند برای زنان دست‌فروش در میناب، مکانی مناسب برای عرضه محصولاتشان فراهم کند. او در این فیلم نشان می‌دهد که این هدف در ابتدا محقق شد، اما پس از مدتی، شهرداری میناب زمینی را که در اختیار رقیه قرار داده بود، پس گرفت. در ادامه، مستند تلاش‌های رقیه برای بازپس‌گیری این زمین را نشان می‌دهد؛ او از شهرداری و فرمانداری میناب ناامید شده و به معاونت زنان ریاست‌جمهوری مراجعه می‌کند، اما در نهایت هیچ‌یک از این ارگان‌ها مشکلات او را حل نمی‌کنند.
لحظه‌لحظه‌های فیلم با رقیه هم‌قدم است. رقیه ذاکری به دوربین مینا کشاورز اجازه داده است که مسیر پرپیچ‌وخم زندگی یک زن فعال و حمایت‌گر و کنشگر که برای آرزوهایش تلاش می‌کند را دنبال کند. رقیه ذاکری، با وجود محدودیت‌ها و مشکلات، توانست به‌عنوان کارآفرین نمونه کشوری انتخاب شود و در استان هرمزگان به چهره‌ای شناخته‌شده تبدیل گردد. او با سوادی که در نهضت سوادآموزی آموخته بود، به زنی توانا تبدیل شد که بسیاری برای همکاری با محلی‌ها به سراغ او می‌روند. با این حال، از توانایی‌ها و قابلیت‌های او به‌طور کامل استفاده نمی‌شود.
در برخی مناطق ایران، که جنوب ایران یکی از آن‌هاست، زنان با چالش‌هایی در مسیر کنشگری مواجه هستند. عواملی مانند خلأ آموزش و جبر جامعه مردسالار می‌تواند از دلایل تمایل‌نداشتن زنان به کنشگری باشد. این در حالی است که این جوامع نیاز به آگاهی دارند. زیرا آگاهی جوامع که بیشتر از طریق زنان می‌تواند شکل بگیرد، منجر به تحولات مهم در عرصه‌های مختلف می‌شود.
زنان کنشگر با ایفای نقش‌های متعدد در جامعه، از مادری تا فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی، تأثیرات عمیقی بر ساختارهای جامعه دارند. با وجود چالش‌های موجود، افزایش آگاهی، آموزش و تغییر نگرش‌های سنتی می‌تواند به تقویت کنشگری زنان و در نتیجه بهبود وضعیت جامعه منجر شود.
در مستندهای اجتماعی کنشگرانه زنان مستندساز، می‌توان شاهد بود که آن‌ها با هدف برجسته‌سازی مسائل و چالش‌های خاص زنان در جامعه، ویژگی‌های منحصربه‌فردی که آن زنان دارند را بررسی کرده و به آن می‌پردازند. این ویژگی‌ها عبارتند از:
تمرکز بر مسائل زنان: در این مستندها، فیلمساز به‌صورت تخصصی به مشکلات و چالش‌های زنان می‌پردازد؛ از جمله نابرابری‌های جنسیتی، خشونت خانگی، تبعیض در محیط کار و مسائل بهداشتی و آموزشی مرتبط با زنان.
روایت‌های شخصی و مستند: مستندساز با استفاده از داستان‌های واقعی و مصاحبه با زنان، این مستندها را به تصویر کشیده و زندگی روزمره و تجربیات شخصی آن‌ها را جهت آگاهی‌رسانی به کار می‌برد.
استفاده از سبک‌های نوین فیلمسازی: برای افزایش تأثیرگذاری، مستندسازان ممکن است از تکنیک‌های خلاقانه‌ای مانند فیلم‌برداری در مکان‌های واقعی، استفاده از تصاویر آرشیوی و ترکیب آن‌ها با روایت‌های شخصی بهره ببرند.
هدفمند بودن: این مستندها با هدف ایجاد آگاهی و تحریک تفکر در مخاطب، زمینه‌ساز تغییر و تحولات مثبت در جامعه هستند و تلاش می‌کنند تا نابرابری‌ها و تبعیض‌های موجود را به چالش بکشند.
تأکید بر توانمندسازی زنان: برخی از مستندها با نشان دادن نمونه‌های موفق از زنان که توانسته‌اند بر مشکلات غلبه کنند، به تقویت روحیه امید و انگیزه در دیگر زنان می‌پردازند.
تمامی این مؤلفه‌ها را در مستند «در میان امواج» می‌توان مشاهده کرد. مستندی که خودش نوعی کنش اجتماعی است. جایی که مأموران شهرداری شبانه به تخریب بازاری که رقیه برای آن تلاش کرده می‌پردازند و دوربین فیلمساز نیز توسط مأموران شهرداری پرتاب می‌شود و بر زمین می‌افتد، نشان از حضور فیلمساز به‌مثابه یک کنشگر در یک مسیر فعالیت دارد. در مجموع، مستندهای اجتماعی کنشگرانه زنان با تمرکز بر مسائل خاص زنان و استفاده از روایت‌های شخصی و مستند، نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی و ترویج برابری جنسیتی ایفا می‌کنند.مینا کشاورز یکی از این زنان مستند ساز کنشگر است و اگر به شناختی از او برسیم می توانیم ببینیم که فیلم هایش یکی از قدرتمندترین فعالیت هایش برای این مسیر است.
فیلم در میان امواج او در جشنواره های بسیاری حضورداشت از جمله :
جشنواره بین‌المللی فیلم جنوب، اسلو، نروژ
جشنواره بین‌المللی فیلم مستند تروندهایم، نروژ
جشنواره بین‌المللی سینما حقیقت، تهران، ایران
جشنواره بین‌المللی فیلم حقوق بشر “یک جهان”، پراگ، جمهوری چک
جشنواره بین‌المللی
فیلم مستند نوردیک، اسلو، نروژ
جشنواره آرک‌فیلم، استانبول، ترکیه (اکتبر ۲۰۱۷)
جشنواره فیلم‌های مستند L’escales، لا روشل، فرانسه (نوامبر ۲۰۱۷)
جشنواره بین‌المللی فیلم مستند لندن (LIDF2017)
جشنواره Women Voices Now، ایالات متحده آمریکا (۲۰۱۸)
جشنواره MelDoc، مقدونیه (۲۰۱۸)
جشنواره “ماه فیلم مستند در فرانسه”، نوامبر ۲۰۲۱.
این فیلم مستند جایزه بهترین فیلم مستند بلند را در جشنواره فیلم مستند لندن (LIDF2017) به دست آورد.
