آزارهای خیابانی تابع زمان و مکان ناامن است، نه وضع قربانیان
ماهنامه زنان/ زینب پیغمبرزاده:
در سال‌های اخیر، عوامل متعددی موجب افزایش تحرک و رفتوآمد زنان در شهر شده و به دنبال آن، مخاطرات خیابانی و حوادث ناشی از ناامنی فضاهای عمومی برای زنان شدت گرفته است. افزایش این تحرک دلایل متعددی دارد که غالباً از الزامات زندگی امروز است و تغییر آن امکانپذیر نیست. بنابراین، باید پرسید که برای مواجهه با این ناامنی چه باید کرد؟ چه گروهی از زنان بیشتر در معرض ناامنی‌ها و آزارهای خیابانی قرار می‌گیرند؟ و چه وقت و چگونه؟ آیا دختران جوانی که مثلاً برای تفریح و گردش به خیابان می‌آیند بیشتر قربانی خشونت‌اند و اگر آنان را کنترل کنیم، ناامنی و خشونت با زنان کاهش می‌یابد؟ اطلاعات موجود نشان می‌دهد که آزارهای خیابانی تابع زمان و مکان ناامن است نه تابع وضع و هدف رفتوآمد قربانیان، و اینکه اکثر خشونت‌ها در حین رفتوآمد به مکان تحصیل یا کار اتفاق افتاده است. در واقع، رفتوآمد به مکان‌های تفریحی امن‌تر از کار و تحصیل بوده است.
دکتر اعظم خاتم، جامعه‌شناس شهری، در سخنرانی‌ای با عنوان «جنسیت و شهر» با بیان این مطلب افزود: «زنان در مکان‌های تفریحی همراه دارند، به صورت گروهی رفتوآمد می‌کنند یا جمعیت در آن مکان‌ها حضور دارد. درحالی‌که فضاهای ناامن شامل کوچه‌های کم‌تردد و خیابان‌های فرعی و زمان‌های ناامن ساعاتی از روز یا شب است که گروهی از زنان کار روزانه خود را آغاز می‌کنند یا به پایان می‌برند. بیشترین خشونت‌ها در مسیر دسترسی زنان به وسایل حمل و نقل عمومی اتفاق می‌افتند.»
او که ۳۰ تیر در مؤسسه رهیاب زنان و کودکان سخن می‌گفت، آزار جنسی زنان در خیابان را سوء‌استفاده از آنان برخلاف میل خودشان دانست که از متلک و آزار کلامی شروع می‌شود و تا شدیدترین شکل که تجاوز و حتی قتل است ادامه می‌یابد.
وی با تأکید بر اینکه این مسئله با شدت و ضعف در برخی دیگر از شهرهای جهان هم وجود دارد، گفت: «مثلاً وقتی بحث تاکسی زنان مطرح شد، همه فکر کردند این مسئله خاص جامعه ماست، درحالی‌که در مکزیکوسیتی هم یک زمانی بحث تاکسی‌های امن مطرح بود و در ایستگاه‌های مترو و قطار تاکسی‌های امن برای استفاده زنان و کودکان وجود داشت. شکل‌هایی از تفکر جداسازی به‌عنوان راه‌حلی در برابر خشونت در دنیا وجود داشته است. اما امروزه در مدیریت و مهندسی فضا، تأکید اصلی در سیاست‌ها و برنامه‌ها به سمت تصویب قوانین سختگیرانه در برابر خشونت با زنان رفته است چرا که استفاده از راه‌حل‌های جداسازی هیچ‌وقت نمی‌توانست به همه زنان در همه موقعیت‌ها امنیت ببخشد. برای مثال، زنان فقیر نمی‌توانستند از این تاکسی‌ها استفاده کنند و جوامع باید به صورت همه‌جانبه با این معضل مواجه می‌شدند.»
مسئول گروه شهر انجمن جامعه‌شناسی، با بیان اینکه زنان به‌دلیل تعدد وظایفشان به وسیله نقلیه انعطاف‌پذیر نیاز دارند و ماشین شخصی انعطاف‌پذیرترین وسیله رفتوآمد است، اما اکثریت زنان به آن دسترسی ندارند، افزود: «اکثر زنان طبقه پایین به رفتوآمد پیاده و نظام حمل و نقل عمومی متکی‌اند. کارهای آنان معمولاً غیرمهم و فرعی تلقی می‌شود و باید ارزان تمام شود. در میان خانوارهای متوسط، به‌قدری موضوع نیاز زنان به انعطاف‌پذیری حرکت و امنیت جدی است که به محض دسترسی خانوار به وسیله نقلیه شخصی، موضوع استفاده مشترک یا اسکورت زنان به مقصد مطرح می‌شود.»
وی همچنین اضافه کرد: «مطالعات نشان داده که زنان عمدتاً مسئول مدیریت مسائل اساسی خانه مثل حمل و نقل بچه‌ها یا خریدهای روزانه‌اند. به همین دلیل انعطاف‌پذیری رفتوآمد مهم می‌شود. از آنجا که به‌هرحال گروه کوچکی از زنان صاحب وسیله نقلیه شخصی‌اند، حمل و نقل عمومی در تحرک زنان نقش مهمی دارد و در سال‌های اخیر درباره انعطاف‌پذیری بیشتر نظام حمل و نقل عمومی از طریق استفاده بیشتر از مینی‌بوس و ترامواهای کوچک بحث می‌شود که می‌توانند بیشتر در بافت مسکونی نفوذ کنند و به خانه که مبداء حرکت زنان است نزدیک‌تر شوند.»
این پژوهشگر حوزه مسائل شهری با تأکید بر اینکه در نظامی که برای زنان طراحی نشده، آنان سعی می‌کنند کمتر از خانه خارج شوند، گفت: «تحقیقی در انگلیس نشان داد که کوتاه‌ترین مسیر رفتوآمد بین خانه و محل کار را زنانی انتخاب می‌کنند که فرزند کوچک دارند. درحالی‌که در این کشور، میانگین درآمد شغلی با فاصله‌ای که طی می‌کنید رابطه مثبت دارد. یعنی زنان فرصت‌های شغلی بهتر را از دست می‌دهند چون مدام در حال محاسبه هزینه و فایده این رفت‌وآمدها هستند.»
وی در خصوص عوامل مؤثر بر خشونت با زنان گفت: «ساختار جوان جمعیت و بالا رفتن سن ازدواج باعث حاد شدن بحران مسائل جنسی در جامعه شده است. جامعه جوان در اوج فعالیت جنسی است و این می‌تواند از عوامل افزایش آزارها در جامعه باشد، به‌ویژه که راه‌حل‌های فرهنگی مناسب برای گروه‌های مختلف اجتماعی وجود ندارد. اما علاوه بر آن و مهم‌تر از آن این است که اعمال خشونت در جامعه ما مشروعیت پیدا کرده است. چون ما در مسائل فرهنگی خشونت را مجاز شمرده‌ایم، در همه جا و حتی در خانواده، به‌سادگی دست به خشونت می‌زنیم. در سطح اجتماعی هم نهادهای دولتی دست به خشونت می‌برند. مثال آن هم طرح امنیت اجتماعی است که در آن، پلیس با خشونت در پی کنترل پیامدهای این امر است.»
خاتم درعین‌حال تأکید کرد که نگرانی زنان از ناامنی محیط یکی از عوامل کاهش حضور آنها در قلمرو عمومی است، و تبلیغات گسترده درباره ناامنی و مخاطرات خیابان از تحرک زنان می‌کاهد. وی خاطرنشان ساخت: «در تبلیغات موجود، فضا ناامن نشان داده می‌شود و زنان خود عامل این ناامنی معرفی می‌شوند. تشدید این نگرانی‌ها به‌نفع زنان نیست زیرا اتکابه‌نفس زنان خود از عوامل افزایش امنیت در محیط است، و این اتکابه‌نفس با حجم تردد زنان ارتباط دارد. برای مثال، شاید تصور کنید شدت احساس ناامنی و نگرانی زنان در شهرهای بزرگ نظیر تهران بیشتر از شهرهای دیگر است. ما آمار دقیقی از مزاحمت‌های خیابانی برحسب شهرها نداریم اما نتایج یک تحقیق ملی با نام خشونت علیه زنان که در ۱۳۸۳ انجام شد نشان می‌دهد که در تهران، زنان کمتر از زاهدان یا بندرعباس در فضاهای عمومی احساس ناامنی می‌کنند. این امر با توجه به ویژگی‌های شهری مثل تهران بیشتر برمی‌گردد به احساس قدرت زنان در تهران، توان مواجهه با مسائل و اینکه چقدر تجربه بیرون رفتن از خانه را دارند.»
وی در انتها گفت: «محدود کردن جابه‌جایی زنان در شهر نه‌تنها راه‌حل نیست که دیگر عملی هم نیست چون خشونت در حین رفتوآمد برای تحصیل و کار اتفاق می‌افتد، نه در حین تفریح. در این شرایط، تغییر نگرش به حقوق زنان در شهر، مجازات عاملان خشونت با زنان و کودکان، امن کردن حرکت آنان در شهر طی زمان‌ها و مکان‌های مختلف از طریق افزایش گشت‌های انتظامی، و ایجاد تغییرات مهندسی در فضا، نظیر افزایش روشنایی یا تلفیق استفاده‌های مختلف از فضا، که به کاهش فضاهای ترس و ناامنی منجر می‌شود ضرورت می‌یابد.»