زنان در دوران خاتمی ،ژیلا بنی یعقوب

کانون‌زنان‌ایرانی :همه ارقام مربوط به زنان در هشت سال اصلاحات امیدوار کننده نیست. شاید بتوان یکی از شاخص های ضعیف درباره وضعیت زنان را نرخ اشتغال آنان دانست که در سال ۸۳ نسبت به سال ۷۶ بیش از دو درصد کاهش نشان می دهد. یعنی نرخ بیکاری زنان هم مانند نرخ مشارکت سیاسی – اجتماعی آنها افزایش یافته است!

کاهش نرخ اشتغال زنان در شرایطی رخ داده که طبق برخی نظرسنجی ها، مهمترین خواست زنان امروز ایران “اشتغال” است.(این مطلب پیش از این در سایت بی.‌بی‌.سی فارسی منتشر شده است.)

[email protected] 

وقتی در خرداد ۱۳۷۶سید محمد خاتمی رئیس جمهور شد، بسیاری از رسانه های داخلی و خارجی اعلام کردند که زنان و جوانان، خاتمی را به قدرت رساندند.

اگر چه در آن زمان هیچ پژوهش دقیقی درباره دلایل اقبال زنان به خاتمی انجام نشد، اما کم نبودند کسانی که رای بالای زنان را به رئیس جمهور تازه به مواضع، دیدگاهها و برنامه های تازه اش درباره زنان نسبت دادند.

شاید در آن زمان، همین مواضع این انتظار را در میان زنان دامن زد که او در میان اسامی وزیران پیشنهادی اش حداقل نام یک زن را قرار دهد.

“نمی خواهم ریسک کنم”

اما خاتمی نه فقط در دور اول ریاست جمهوری اش که در دور دوم نیز نام هیچ زنی را به عنوان وزیر به مجلس پیشنهاد نکرد و حتی با اظهار نظری که از او عجیب می نمود باعث رنجش بسیاری از زنانی که حامی اش بودند، شد. آن هم زمانی بود که خبرنگاری از او پرسیده بود “چرا در میان وزیران انتخابی تان نام هیچ زنی دیده نمی شود؟” و خاتمی پاسخ داد که “نمی خواهم با انتخاب یک زن به عنوان وزیر ریسک کنم.”

همان موقع کسانی این پرسش را مطرح کردند که آیا آقای رئیس جمهور مطمئن است که با انتخاب برخی از وزیران مرد ریسک نکرده است؟

همان روزها یک دختر جوان دانشجو که به صورت داوطلبانه و برای چند ماه در ستاد انتخاباتی محمد خاتمی فعالیت زیادی کرده بود تا زنان بیشتری به او رای بدهند، با اندوه به من گفت: “باورم نمی شود که همان تفکر عمومی مرد سالارانه که توانمندی های زنان را باورندارد، اینگونه خود را در اندیشه های رئیس جمهور مترقی ما نیز نشان می دهد.”

زن در کابینه نباشد

هنوز کسی دقیقاً نمی تواند به این پرسش پاسخ دهد که معرفی نکردن یک یا چند وزیر زن از سوی محمد خاتمی به نگرش خود او نسبت به زنان باز می گردد یا شرایط و باورهای عممومی جامعه، به ویژه سیاستگزاران اصلی نظام باعث آن شد.

زهرا شجاعی، مشاور محمد خاتمی در امور زنان در مراسمی که در روزهای پایانی دولت اصلاحات در خیابان فرشته تهران و برای تقدیر از زنان موفق و موثر در امور زنان ترتیب داده بود، آشکار کرد “تعدادی از مراجع قم در چند نوبت برای خاتمی پیام فرستاده بودند، چنانچه در میان وزیرانش نام یک زن را قراردهد، دولت او را غیر اسلامی و همکاری با آن را برای مردم غیر شرعی اعلام خواهند کرد.”

آیا حرف های  شجاعی در باشگاه ریاست جمهوری زنان، خبر از این می دهد که محمد خاتمی در این باره نیز همچون بسیاری از موارد دیگر تقصیر دیگران را خود به گردن گرفته و از بیان شفاف موضوع برای مردم طفره رفته است؟

نخستین زن معاون رئیس جمهور آقای خاتمی اگرچه در هشت سالی که زمام دولت را در دست داشت، هیچ زنی را به مقام وزارت نرساند اما ریاست یکی از مهم ترین سازمان های دولتش را به یک زن سپرد. او دو دوره متوالی دکتر معصومه ابتکار را به عنوان معاون خود و رئیس سازمان محیط زیست منصوب کرد.

این انتصاب نیز با حرف و سخن های بسیار همراه شد. اینجا و آنجا بارها گفته شد که آقای خاتمی برای خانم ابتکار که تا پیش از آن از پوشش مانتو و روسری استفاده می کرد، شرط گذاشته که باید چادر را جایگزین پوشش قبلی اش کند. خانم ابتکار این شرط را پذیرفت و پس از آن دیگر کسی او را در انظار عمومی بدون چادر ندید، هرچند که می کوشید در زیر چادر با پوشش آراسته کت و شلوار ظاهر شود.

زن بدون چادر وارد کابینه نشود داستان چادر خانم ابتکار نیز به همین جا ختم نشد و در این باره نیز بعدها منابع نزدیک به محمد خاتمی گفتند که برخی از مراجع قم برای رئیس جمهور پیام فرستاده بودند که حضور هیچ زنی را بدون چادر در کابینه بر نخواهند تافت

یکی از کارهای خاتمی در حوزه زنان، تاسیس مرکز مشارکت امور زنان بود. این مرکز با این هدف که به تشکیلاتی قوی برای زنان در سراسر کشور تبدیل شود، در آبان ماه ۱۳۷۶ با حکم رئیس جمهور آغاز به کار کرد و ریاست آن از همان موقع به زهرا شجاعی سپرده شد، ریاستی که تا کنون (نزدیک به هشت سال) ادامه داشته است.

تا پیش از این در جمهوری اسلامی تشکیلات عالی رتبه ای برای زنان در دولت پیش بینی نشده بود و فقط واحدی تحت عنوان دفتر امور بانوان با فعالیت های محدود در نهاد ریاست جمهوری وجود داشت که آن هم در دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی تاسیس شده بود.

افزایش توجه به زنان در برنامه چهارم زهرا شجاعی که این روزها و در پایان دوران هشت ساله دولت اصلاحات هرجا فرصتی دست دهد، با شور و هیجان زیاد درباره فعالیت های مرکز زیر نظرش در دولت هفتم و هشتم حرف می زند، گفته است: “یکی از کارهای مهم مرکز امور مشارکت زنان وارد کردن مباحث زنان به برنامه سوم و ایجاد محتوای جنسیتی در برنامه چهارم توسعه است.”

او در این باره به خبرنگار مجله زنان گفته است: “در برنامه پنج ساله سوم فقط یک ماده راجع به زنان داشتیم، یعنی ماده ۱۵۸، اما در برنامه چهارم‌ بیش از ۴۳ بند و ماده و عبارت راجع به زنان وجود دارد. در واقع در دولت آقای خاتمی نوعی جریان سازی جنسیتی اتفاق افتاده است.”

در برنامه های اول و دوم توسعه که در دولت های پیش از محمد خاتمی نوشته و اجرا شد، هیچ قانون و ماده ای در باره زنان وجود نداشت.

این روزها هروقت که خبرنگاران از  شجاعی پرسیده اند تکلیف این ۴۳ بند و ماده در دولت تازه محمود احمدی نژاد چه خواهد شد” با اعتماد به نفس زیاد پاسخ داده که ” این قانون مصوب مجلس است و هر دولتی که سرکار بیاید، موظف به اجرای آن است.”

اکنون حتی آینده مرکز مشارکت زنان نیز در هاله ای از ابهام فرو رفته است و اینجا و آنجا از احتمال انحلال آن توسط رئیس جمهور تازه سخن به میان می آید. هر چند که خانم شجاعی در این باره می گوید: “تکالیفی بر اساس قانون برای این مرکز در قانون پنج ساله سوم و نیز برنامه چهارم تعریف شده است. بنابراین نمی توان بر اساس ذوق و سلیقه شخصی به این آسانی این مرکز را تعطیل کرد. چطور ممکن است مرکزی با بودجه ۲۲۰میلیارد ریالی، با داشتن ۶۰ پست سازمانی و حدود ۴۸۰ تشکل غیر دولتی زنان تعطیل شود؟”

نخستین انتخابات شوراها، صدای تحول در جامعه

هنگامی که محمد خاتمی در روز شانزده آذر ماه سال ۷۷ در میان غریو شادی دانشجویان دختر و پسر مشتاق دانشگاه صنعتی شریف اعلام کرد که ۵۱ درصد پذیرفته شدگان کنکور سراسری در آن سال دختران و زنان بودند، شاید توجه چندانی به میزان تاثیر گذاری زنان و دختران بر تحولات اجتماعی – سیاسی ایران صورت گرفت، اما در نخستین انتخابات سراسری شوراهای شهر و روستا که پس از انقلاب در سال ۷۷ برگذار شد، ۳/۷ درصد از نامزدهای انتخابات را زنان تشکیل دادند.

زنان در این انتخابات توانستند یک سوم از کرسی های اصلی نمایندگی شوراهای شهر را به خود اختصاص دهند. در همه مراکز استان ها به استثنای ایلام، سنندج و یاسوج زنان به عنوان اعضای اصلی شورای شهر برگزیده شدند. در پایان انتخابات، در ۱۰۹ شهر ۱۱۴ زن به عنوان نفرات اول و یا دوم وارد شورای شهر شدند. در ۱۷۶ شهر حداقل یک زن، در ۴۸شهر دوزن، در هشت شهر سه زن و در یک شهر چهار زن از اعضای اصلی شوراهای منتخب مردم بودند. در یکی از روستا های کهنوج در استان کرمان، تمامی اعضای اصلی و علی البدل شورای روستا از میان زنان انتخاب شده بودند.

زنان دانشگاهی اما تحول مهمتردر این سالها افزایش دانشجویان دختر در دانشگاهها و موسسه های آموزش عالی است که در سال ۷۶ حدود ۳۷ درصد بود و در سال ۱۳۸۳ به بیش از ۵۳ درصد رسید که در حقیقت یک رشد ۴۷ درصدی را نشان می دهد.

مشارکت سیاسی – اجتماعی زنان نیز در این سالها رشد قابل توجهی را نشان می دهد. تعداد زنانی که در انتخابات مجلس ششم داوطلب نمایندگی مجلس شدند، ۳۵۱ نفر بودند که این رقم با یک جهش ۴۳ درصدی در انتخابات مجلس هفتم در سال ۱۳۸۳ به ۵۰۴ نفر رسید.

در سال ۷۶ فقط ۶۷ سازمان غیر دولتی زنان در ایران وجود داشت که این رقم اکنون به بیش از ۴۸۰ مورد رسیده است. یعنی فعالیت های سیاسی، اجتماعی زنان در این بخش رشدی شگفت آور معادل ۶۱۶ درصد داشته است.

اول اشتغال، بعدا ازدواج اما همه ارقام مربوط به وضعیت زنان تا این حد امیدوار کننده نیست. شاید بتوان یکی از شاخص های ضعیف درباره وضعیت زنان را نرخ اشتغال آنان دانست که در سال ۸۳ نسبت به سال ۷۶ بیش از دو درصد کاهش نشان می دهد. یعنی نرخ بیکاری زنان هم مانند نرخ مشارکت سیاسی – اجتماعی آنها افزایش یافته است!

کاهش نرخ اشتغال زنان در شرایطی رخ داده که طبق برخی نظرسنجی ها، مهمترین خواست زنان امروز ایران “اشتغال” است.

نتایج یک پژوهش ملی که در سال ۱۳۸۱ توسط مرکز مشارکت امور زنان درباره مطالبات زنان انجام شد، نشان می دهد نخستین خواسته آن ها توسعه اشتغال است.

بر اساس این پژوهش که جامعه آماری آن را زنان ۱۵سال به بالای مجرد و متاهل شهری و روستایی تشکیل می داد، افزایش مراکز “فرهنگی – تفریحی”، “آزادی و امنیت”، “بهبود مسائل معیشتی”، “باور توانائیهای زنان”، “امکانات تحصیلی” و “اصلاح قوانین و مقررات مدنی و جزایی” به ترتیب پس از اشتغال، خواسته های بعدی زنان است.

جالب تر از همه اینکه “تسهیل ازدواج” به عنوان خواسته نهم زنان، جایی در پائین جدول را به خود اختصاص داده بود که به قول زهرا شجاعی “قابل توجه کسانی که تلاش می کنند ازدواج را اولویت مهم زنان جلوه دهند.”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.