حسن یوسفی اشکوری: لایحه حمایت از خانواده ضد زن است، در اسلام اصل بر تک همسری است نه چندهمسری

ایلنا: حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و از فعالان اجتماعی، لایحه‌ای را که تحت عنوان حمایت از خانواده تقدیم مجلس شده و کلیاتش در کمیسیون قضایی مجلس تصویب شده، لایحه‌‏ای می‌‏داند که ایرادهای فراوانی بر آن وارد است.

به اعتقاد او مواردی در این لایحه آمده است که نشان می‌‏دهد در تدوین آن دقت و کارشناسی نشده است؛ نه بر مبنای شرع و نه بر مبنای حقوق.

اشکوری در این زمینه گفت: عنوان این لایحه بی‌مسما است، زیرا لایحه‌‏ای که به نام حمایت از خانواده مطرح شده، اگر به همین صورت تصویب و در جامعه اجرا شود و آثار و عواقب‌اش در جامعه و خانواده‌ها آشکار شود، مشخص می‌شود که در واقع لایحه ضدخانواده است.

وی ادامه داد: این لایحه به روابط داخلی خانواده‌‏ها، همسران و فرزندان آسیب جدی وارد خواهد ساخت و در مجموع به زیان خانواده‌‏ها تمام می‌‏شود و از این جهت است که این لایحه را به جای اینکه لایحه حمایت از خانواده بدانم، لایحه ضدخانواده می‌‏دانم.

اشکوری گفت: این لایحه تمام قوانینی را که از رژیم گذشته تا دوران بعد از انقلاب در ارتباط با خانواده مطرح شده است، ملغی می‌کند. ظاهرا تدوین‌کنندگان این لایحه قصد داشته‌‏اند لایحه‌‏ای جامع و مانع تدوین کنند که همه قوانین و مقررات خانواده‌‏ها یک کاسه و یکپارچه شود و این نیت فی‌‏نفسه بد نیست.

وی، مهمترین ایرادی را که بر این لایحه وارد است، مربوط به ماده ۲۳ دانست و افزود: این ماده در پیش‌نویس پیشنهادی قوه قضاییه نبوده و بعد در دولت اضافه شده است. در این ماده چندهمسری و تعدد زوجات به رسمیت شناخته شده است و قید اجازه همسر اول هم از آن برداشته شده، در نتیجه راه تعدد زوجات را برای مردان باز گذاشته است. در این ماده فقط دو شرط برای ازدواج مجدد ذکر شده است، یکی اینکه مرد باید تمکن مالی داشته باشد و دادگاه باید این را احراز کند و دوم اینکه باید بتواند عدالت را در بین زوجین رعایت کند یا تعهد کند که توانایی انجام این کار را دارد.

این فعال اجتماعی ادامه داد: شرط دوم بی‌‏ربط است چون عملا بلاموضوع است، چراکه عدالت اولا به‌‏سادگی احراز شدنی نیست و ثانیا باید مشخص شود که تعریف عدالت چیست. حداکثر چیزی که در رابطه با عدالت می‌‏شود گفت، این است که مرد به دلیل اینکه تمکن مالی دارد، بتواند هزینه‌‏های دو، سه یا چهار همسرش را تامین کند و از نظر تامین مادی و معیشتی آنها، دچار مشکل نباشد. پس فقط می‌‏ماند همان شرط اول که تمکن مالی است. نتیجه و محصول این شرط هم این می‌‏شود که اگر دادگاه تشخیص داد وضعیت مالی مردی خوب است و تمکن مالی دارد، مجاز است چند همسر اختیار کند و عملا این ماده راه هوسرانی ظاهرا مشروع را برای مردان باز می‌‏کند.

وی ادامه داد: اگر چندهمسری در سطح جامعه رواج پیدا کند و به آن رسمیت داده شود و عوامل محدودکننده هم از بین برود، تنها نتیجه‌‏ای که در پی خواهد داشت این است که مردان به راحتی سراغ زن های بعدی می‌روند و این موضوع خود به سستی خانواده‌ها و اختلافات خانوادگی منجر می‌شود و آسیب‌های جدی به فرزندان این ازدواج‌ها وارد می‌‏‌کند. چه بسا اختلاف بین زن و شوهر‌ها، قهر کردن‌ها، فرار از خانواده، تن به فحشا دادن، شوهرکشی و زن‌‏کشی افزایش پیدا کند.

اشکوری گفت: در جای دیگری از این لایحه مساله ازدواج موقت مطرح شده و اینکه عملا مرد می‌تواند غیر از چهار زن عقدی رسمی، زنان غیر‌رسمی و موقت هم فراوان داشته باشد و نیازی به ثبت در دفتر هم نیست، هر چند آن را موکول به آیین‌‏نامه‌ای کرده‌اند که فعلا نسیه است و روشن نیست چگونه خواهد بود.
وی اضافه کرد: جالب است که در ماده ۴۴ این لایحه برای مردی که بدون ثبت در دفاتر رسمی اقدام به ازدواج دائم کند، محکومیت و مجازات در نظر گرفته شده، اما در مورد ازدواج موقت سکوت شده است.

اشکوری سپس به انتقاد از ماده ۲۵ پرداخت و گفت: در این ماده هم قرار است به مهریه‌‏های بیش از حد متعارف و غیرمنطقی مالیات -آن هم به شکل تصاعدی- تعلق بگیرد. این مورد نه مبنای حقوقی دارد، نه مبنای شرعی.
وی افزود: مالیات گرفتن از مهریه، نه در فقه مطرح شده و نه قابل فهم و درک است. ظاهرا قصد طراحان لایحه این بوده که جلو این مهریه‌‏های زیاد و گزاف یا به تعبیر خودشان غیرمتعارف را بگیرند که البته به نظر من این مهریه‌‏ها از این طریق قابل کنترل نیست.

این پژوهشگر امور دینی ادامه داد: بالا رفتن مهریه‌ها بسیار مذموم و بد است و به علل و عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی و روانی برمی‌‏گردد و باید این مشکل را در جای دیگری حل کرد. به‌‏علاوه اصلا معلوم نیست این متعارف و غیرمتعارف یعنی چه؟ اگر مهریه حضرت زهرا (س) برای ما ملاک شرعی باشد که معلوم است به یک سکه هم نمی‌‏رسد، ولی اگر متعارف از نظر اینها سه یا ۳۰۰ یا هزارعدد سکه است، باید مشخص شود. در کنار این چگونه می‌‏توان از مهریه‌‏ای که هنوز دریافت نشده، مالیات اخذ کرد. چگونه می‌‏توان از درآمدی که هنوز بالفعل نشده است، مالیات گرفت.

اشکوری با اشاره به صحبت‌‏های یکی از مدافعان لایحه حمایت از خانواده گفت: چندی پیش در خبرها خواندم یکی از مدافعان این لایحه گفته بود که مالیات مهریه را مرد باید پرداخت کند. آخر مرد که خودش دهنده مهریه است، چگونه می‌‏شود کسی که پول را می‌‏پردازد، مالیات را هم خودش بدهد.

اشکوری در پاسخ به این سوال که آیا نکات مثبتی هم در این لایحه وجود دارد، گفت: تا آن حدی که من این لایحه را بررسی کرده‌‏ام، نکته مثبتی در این لایحه ندیده‌‏ام که به خانواده‌‏ها کمک کند یا مبانی خانواده را تحکیم کند و به‌‏ویژه به نفع زنان باشد. چون این لایحه و این قانون بیش از همه یک لایحه ضدزن و حقوق خانم‌‏ها است. مواردی هم که کمی می‌‏تواند مفید باشد، همان چیزهایی بوده که قبلا در قوانین وجود داشته و الان هم حتی اگر این لایحه تصویب نشود، در برخی قوانین دیگر وجود دارد. اما این لایحه که تحت عنوان حمایت از خانواده آمده است، چیز جدیدی حداقل به نفع خانواده و به نفع زنان ندارد.

اشکوری در پاسخ به این سوال که آیا تعدد زوجات از اصول اساسی اسلام است یا خیر، اظهار داشت: کسانی خیلی برخورد فرمالیستی و خطی و شکلی با اسلام دارند و از قوانین و مقرارت قرآن و سنت نبوی مثل تعدد زوجات یا خیلی چیزهای دیگر، این طور استنباط می‌‏کنند که چون در زمان پیامبر(ص) بوده یا در آن زمان تعدد زوجات پذیرفته شده است، بنابراین جزو قوانین جاودانه اسلام است. در حالی که این محل بحث است و به نظر من اگر مجموعه آیات قرآن و مجموعه سیره پیامبر(ص) و شرایط اجتماعی و تاریخی آن زمان را در نظر بگیریم، آن چیزی که از اسلام قابل استنباط است، تک‌‏همسری است، نه چندهمسری.

وی افزود: آنچه خداوند می‌‏پسندد و می‌‏توان از آن دفاع کرد، تک‌‏همسری است. چندهمسری در آن زمان تحت شرایط خاص با توجه به مصالحی که در آن زمان مطرح بود، پذیرفته شده است و آن هم اختصاص به اسلام ندارد. اسلام تعدد زوجات را نیاورده است و می‌‏شود گفت که اسلام و قرآن تحدید زوجات کرده است، نه تعدد زوجات. یعنی اگر جهت‌‏گیری کل قرآن و شان نزول این آیات را در نظر بگیریم می‌‏بینیم که در جایی هم که قرآن تعدد زوجات را مطرح کرده، مانند آیات اول سوره نساء، زنانی که فرزندان یتیم دارند، مورد نظر بوده‌‏اند و با توجه به شرایط خاص و بحث و فلسفه خاص تجویز شده و باز هم آن را به عدالت مقید کرده است. در جای دیگری از قرآن هم آمده است، شما هرگز نمی‌‏توانید عدالت را رعایت کنید. اگر مجموعه این آیات را کنار یکدیگر بگذاریم، به نظر می‌‏رسد اصل، تک‌‏همسری است، نه چند همسری.

این پژوهشگر امور دینی در رابطه با این موضوع که منظور از عدالت در قرآن، عدالت ظاهری است یا خیر، بیان داشت: واقعیت این است که قرآن کلمه عدالت را به کار برده است و چندهمسری را به عدالت مشروط کرده است. عدالت هم از نظر تعریف و هم از نظر مصداق، تعریف ثابت و مصداق روشن و جاودانه‌‏ای ندارد و در هر زمانی ممکن است معانی مختلفی داشته باشد. یک چیز ممکن است از نظر مصداقی در یک زمان عدل باشد و در یک زمان دیگر ظلم. تعریف عدالت روشن نیست، اما اگر عدالت را فقط به معنای عدالت حقوقی بگیریم تا حدودی و به طور نسبی قابل تحقق است. یعنی از نظر وضعیت معیشت، مرد بین دو یا چند همسرش تبعیض قائل نشود.

اشکوری افزود: نمی‌‏توانم باور کنم که یک انسان و یک مرد هر چقدر هم که متعالی باشد، بین دو همسرش به‌‏خصوص اگر موقعیت متفاوت داشته باشند، سن و سال‌‏های متفاوت داشته باشند، ظاهر و زیبایی متفاوت داشته باشند، بتواند عدالت قلبی و عاطفی را رعایت بکند. چنین چیزی دست خود آدم نیست، بنابراین به نظر می‌‏آید عدالت حداکثر می‌‏تواند همان عدالت مادی و عدالت حقوقی باشد.
این پژوهشگر ادامه داد: نمی‌‏توانیم درست منظور قرآن را از عدالت بگوییم. به این خاطر که ما الان نمی‌‏دانیم مراد خداوند از کلمه عدالت و مفهوم و مصداقش در آن زمان چه بوده است. من می‌‏خواهم بگویم اگر به طور عملی و عینی و واقعی بخواهیم به قضیه نگاه بکنیم، عدالت عاطفی و عدالت قلبی به معنای دوست داشتن مساوی از اساس امکان‌‏پذیر نیست. امکان ندارد یک مردی ۱۰ همسر داشته باشد و هر ۱۰ همسر را به یک میزان دوست داشته باشد، به نظر من عملا چنین چیزی شدنی نیست.

اشکوری گفت: با توجه به شناختی که من از مسوولان و نمایندگان مجلس دارم، نظرم این است که حداکثر کاری که بکنند این است که ممکن است بعضی از مسائل یا یک سری جملات یا بندها را تغییر دهند. ولی این لایحه با همین روح کلی‌‏اش تصویب خواهد شد و تغییر جدی و ماهوی در آن ایجاد نخواهد شد.

وی در خاتمه گفت: اینکه چه باید کرد به نظر من تنها یک راه وجود دارد و آن هم این است که همه کسانی که دغدغه حمایت از آزادی و عدالت دارند، دغدغه دفاع از کیان خانواده دارند و از این آشفته بازار و از این همه پریشانی و ناهنجاری که در خانواده‌‏ها وجود دارد، خسته شده‌‏اند و به آن معترض هستند و این لایحه را منفی ارزیابی می‌‏کنند، انتقاد کنند و به این صورت شاید مسوولان و نمایندگان مجلس با چشم باز به این لایحه رای بدهند.