مریم میرزاخانی و نخستین هایش

کانون زنان ایرانی

چراغی خاموش شد. این جمله‌ای بود که فیروز نادری، دانشمند ایرانی ناسا در توصیف مرگ مریم میرزاخانی، ریاضیدان برجسته ایرانی نوشت. مریم میرزاخانی فقط ۴۰ سال داشت که امروز سرطان جانش را گرفت. گرچه زندگی کوتاه او با موفقیت‌های زیادی همراه بود، اما خیلی‌ها افسوس خوردند که اگر می‌ماند بیشتر می‌درخشید و جهان را ییشتر شگفت زده می‌کرد.

مریم نخستین زن در جهان است که  مدال فیلدز را گرفته، همچنان که نخستین ایرانی محسوب می‌شود که این جایزه را به خود اختصاص داده. جایزه فیلدز چیست؟ این جایزه به عنوان نوبل ریاضی مشهور شده و معتبرترین جایزه ریاضی جهان است. به خاطر تحقیقاتش در زمینه دینامیک و هندسه رویه‌های ریمانی و فضاهای پیمانه‌ای آنها این جایزه را به او دادند.

پیش از میرزاخانی هیچ زن دیگری موفق به دریافت این مدال نشده بود. او جایزه خود را در مراسم افتتاحیه کنفرانس جهانی ریاضیات از دستان خانم پارک گئون های، رییس جمهور کره جنوبی دریافت کرد.

اینگرید دوبشی، رئیس اتحادیه جهانی ریاضی در باره این جایزه گفت: “به عنوان یک زن برایم فوق‌العاده است که می‌بینم مریم میرزاخانی برنده شده است و تصور این‌که یک زن برنده مهم‌ترین جایزه ریاضی شود، دیگر عجیب نیست.”

فیلدز تنها جایزه افتخارآمیز مریم نبود. او جایزه‌های دیگری هم گرفته است، از جمله در سال ۲۰۰۹ به خاطر دستاوردهایش در ریاضیات برنده جایزه بلومنتال شد، دلیل گرفتن این جایزه مهم ریاضی، «خلاقیت استثنایی، و تز دکترای مبتکرانه که در آن، ابزارهای گوناگونی از هندسه هذلولی گرفته تا روش‌های کلاسیک فرم‌های اتومورفیک و تقلیل سیمپلکتیک برای به دست آوردن نتایجی در سه مسئله مهم ترکیب شده‌اند» عنوان شد.
مریم موفقیت کم نداشته است. میرزاخانی در سال ۱۹۹۹ موفق شد راه حلی برای یک مشکل ریاضی پیدا کند که سالها خیلی از ریاضیدانان در تلاش برای حل آن بودند. ریاضیدانان مدت‌های طولانی است که به دنبال یافتن راه عملی برای محاسبه حجم رمزهای جایگزین فرم‌های هندسی هذلولوی بوده‌اند و در این میان مریم میرزاخانی جوان در دانشگاه پرینستون نشان داد که با استفاده از ریاضیات شاید بتوان بهترین راه را به سوی دست یافتن به راه حلی روشن در اختیار داشت: محاسبه عمق حلقه‌های ترسیم شده بر روی سطوح هذلولوی.

مریم میرزاخانی چند سال پیش در مصاحبه‌ای گفته بود که در کودکی آرزو داشت نویسنده شود، رمان زیاد می‌خواند و به قول خودش هرچی که به دستش می‌رسید می‌خواند.بعدها عاشق ریاضی شد و می گفت:زیبایی ریاضیات را به صبر درمی‌یابید.

او در آن مصاحبه خود را خوش‌شانس هم توصیف کرد: وقتی دوره ابتدایی را تمام می‌کرد جنگ ایران و عراق به پایان رسید، به مدرسه فرزانگان (زیر نظر سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان) رفت و خانواده‌اش از او حمایت می‌کرد.

مریم میرزاخانی بارها در زندگی اش نخستین بود. در دوران تحصیل در دبیرستان اراک، برندهٔ مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی در سال‌های ۱۹۹۴ (هنگ‌کنگ) و ۱۹۹۵ (کانادا) شد و در این سال به‌عنوان نخستین دانش‌آموز ایرانی برندهٔ جایزهٔ نمرهٔ کامل شد. وی نخستین دختری بود که به تیم المپیاد ریاضی ایران راه یافت؛ نخستین دختری بود که در المپیاد ریاضی ایران طلا گرفت؛ نخستین کسی بود که دو سال مدال طلا گرفت و نخستین فردی بود که در آزمون المپیاد ریاضی جهانی نمرهٔ کامل گرفت. سپس در سال ۱۹۹۹ مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ ریاضی از دانشگاه شریف و دکتریِ خود را در سال ۲۰۰۴ از دانشگاه هاروارد به سرپرستی کورتیس مک‌مولن، از برندگان مدال فیلدز، گرفت.
میرزاخانی در تلاش بود تا معمای ابعاد گوناگون فرم‌های غیرطبیعی هندسی را حل کند. در صورتی که جهان از قاعده هندسه هذلولی تبعیت کند، ابتکار وی به تعریف شکل و حجم دقیق جهان کمک خواهد کرد.

همسر وی جان وندراک، از پژوهشگران آی‌بی‌ام و دخترشان آناهیتا شش ساله است.