پرسش و پاسخ حقوقی در باره تغییر جنسیت
پرسش:من کسی هستم که تغییر جنسیت داده‌ام. در دوران کودکی حالت خاصی نداشتم جز تمایل به بازی با پسران و یک جور خجالت و شرم از جمع دختران و علاقه به اسباب‌بازی‌های پسرانه در دبستان و دبیرستان هم فردی گوشه‌گیر بودم و علاقه‌ای به معاشرت با دختران هم سن و سال خودم نداشتم تا این‌که سال‌ها گذشت و بالاخره در اثر اصرار شدید خانواده‌ام به یکی از خواستگارانم جواب مثبت دادم و ازدواج کردم. همسرم فردی تحصیل‌کرده و نیز بسیار آرام و خونسرد بود، اما احساس من به او چون کوه یخ بود که نه تنها به مرور و در اثر معاشرت آب نمی‌شد، بلکه هر روز بر قطر آن اضافه می‌شد. به مرور، تغییرات درونی عجیبی در خود احساس می‌کردم، یک جور مرد بودن و سردرگمی نسبت به درونم و خودم. از لحاظ ظاهری هم در بدنم تغییرات هورمونی عجیبی اتفاق می‌افتاد خصوصائ پس از زایمان فرزند دوم که دیگر تغییرات محسوس فیزیکی و میل به مرد بودن در من به حد اعلاء رسید. در تمام سال‌هایی که فرزندانم بزرگ و بزرگ‌تر می‌شدند من و همسرم نیز از هم دور و دورتر می‌شدیم و من نیز در خودم احساس مرد بودن را تجربه می‌کردم. از لحاظ عاطفی و دوست داشتن فرزندانم هر چند نمی‌فهمیدم چگونه دوستشان دارم، به عنوان یک مادر یا یک پدر; اما به شدت دوستشان داشتم. همسرم گاهی در جریان مسایل من قرار می‌گرفت و از تغییرات ایجاد شده در من متعجب می‌شد. اما گویی واقعیت را پذیرفته و برای خود نیز چاره‌ای نیندیشیده بود ولی شرمساری و خجالت از خودم به من اجازه نمی‌داد که چیزی بیان کنم. بالاخره فرزندانم بزرگ شدند و آن‌ها که در جریان سردرگمی‌های من بودند، به اصرار، پدرم را راضی کردند که مرا به نزد مشاور روانشناس ببرد تا با او مسایل را در میان بگذارم. گویی، بیان مسایلم سبب شد شرمساری را کنار بگذارم و بگویم آنچه را که سال‌ها در وجودم ریشه دوانده و هستی مرا دگرگون ساخته بود. از رنج‌هایم، از این‌که نمی‌دانستم چه کسی هستم و از رنج‌های بی‌هویتی و سرگردانی‌ام. هیچ‌کجا، جای من نبود نه در مهمانی‌های مردانه نه زنانه، به استخر، به آرایشگاه حتی ساحل دریا، نمی‌توانستم بروم، هیچ دوستی نداشتم هیچ‌کس نبودم و … پزشک مشاور مرا به پزشک دیگری معرفی کرد و پزشکان دیگر و جلسات مشاورهء پزشکان و… سرانجام با آزمایشات و درمان‌های مختلف به این نتیجه رسیدیم که وجه مردانگی در من غالب و روز به روز نیز در حال افزایشاست و من بعد از تردیدهای بسیار، سرانجام با اخذ مجوز تصمیم به عمل جراحی گرفتم به همراه یکی از فرزندانم به کشور دیگری رفته و در آن‌جا پس از عمل جراحی مرد شدم. متاسفانه هرچند فرزندانم با من همراهی می‌کردند. اما در واقع، آن‌ها نیز دچار بلاتکلیفی بودند چون به مرور در زندگی، مادرشان را از دست داده و دارای دو پدر شده‌بودند. البته رابطهء عاطفی بین من و فرزندانم با هر عنوانی همیشه محکم و شدید بوده و در واقع، تنها سرمایهء عاطفی زندگی‌ام یا بهتر بگویم تنها چیزی که مرا به ادامهء زندگی وادار می‌کرد ،غیر از اجرای امر خدا، علاقه و وابستگی به فرزندانم بود اما اکنون بعد از گذراندن تمام این سال‌های رنج و مرارت و بلاتکلیفی در حالی که در شرف اخذ شناسنامهء ذکوریت با نام و مشخصات مردانه از پزشکی قانونی هستم و همسرم نیز که به هر حال طی این سال‌ها، کج‌دار و مریز با من و زندگی‌ام ساخته‌یا نساخته، اکنون با مراجعه به دادگاه تقاضای بطلان عقد نکاح را کرده است. سؤال من، اکنون این است که در مقابل چه حقوقی دارم؟ آیا می‌توانم نسبت به دریافت مهریه اقدام کنم و آیا با توجه به این که من در تمام طول زندگی مشترک با وجود همهء مشکلات شخصی و درونی‌ام در خانهء همسرم زحمت کشیده و کار کرده‌ام و تمام رتق و فتق امور خانه به عهدهء من بوده است، می‌توانم از دادگاه تقاضای اجرت المثل کنم؟ ضمنائ این را هم بگویم که در حال حاضر با دو فرزندم در منزل مسکونی متعلق به خودم که از پدرم به ارث رسیده، زندگی می‌کنیم و متاسفانه همسرم باوجود تمکن مالی کافی، نسبت به فرزندانمان نیز هیچ‌گونه احساس مسؤولیتی نداشته و از پرداخت نفقه و خرجی به آن‌ها که هر دو دانشجو و جزو افراد تحت تکفل وی هستند، خودداری می‌کند. آیا می‌توانم نسبت به نفقه‌های گذشته و حال فرزندانم نیز اقدام کنم؟
پاسخ :درخصوص اقدام همسرتان در صورتی که شناسنامهء ذکور برای شما صادر شود، دادگاه رسیدگی و رای بر بطلان عقد نکاح خواهد کرد. اما در مورد مهریه به استناد فتوای حضرت امام(ره) در تحریرالوسیله جلد دو صفحات ۶۲۶، ۶۲۷ و ۶۲۸ باید بگویم که «تغییر جنسیت تغییری در حقوق ثابتهء فرد نسبت به قبل، از قبیل مهریه، وارث و… نخواهد داشت. در صورتی که فردی که مشخصائ مرد یا زن است، تصمیم به تغییر جنسیت بگیرد و پزشکان نیز آن را تایید کنند، این امر در قوانین منع نشده و تغییری در حقوق ثابته ندارد. مثلائ اگر زنی بعد از عمل جراحی مرد شود اگرچه ازدواج او از زمان تغییر جنسیت باطل می‌شود، اما مهر او ساقط نمی‌شود. همچنین اگر مردی بعد از عمل جراحی زن شود کماکان باید مهر زوجه‌اش را بپردازد. هرچند ازدواج او از زمان تغییر جنسیت باطل است. همچنین اگر مادری بعد از عمل جراحی تبدیل به مرد شود، ولایتی بر فرزندانش نخواهد داشت و میزان ارثش نیز تغییر نخواهد کرد.»
اما درخصوص سایر حقوق مالی از قبیل اجرت‌المثل با توجه به این که فرموده‌اید در تمام سال‌های زندگی مشترک، در خانه زحمت کشیده و امور خانه را اداره کرده‌اید،می‌توانید به دادگاه صالح مراجعه (حتی به همان دادگاهی که همسرتان تقاضای بطلان عقد نکاح از زمان تغییر جنسیت شما را ارایه کرده است) و ضمن تقدیم دادخواست تقابل درخواست مهریه و اجرت‌المثل را نیز تقاضا کنید. لازم به توضیح است که آنچه قانونگذار درخصوص استحقاق زوجه نسبت به دریافت اجرت‌المثل آورده، مربوط به زمانی است که مرد درخواست طلاق کرده و تقاضای وی ناشی از سوءمعاشرت و رفتار بد زوجه نباشد. اما این که در این خصوص شما مستحق دریافت اجرت‌المثل باشید یا نه، امری است که در قانون مسکوت است و نیاز به استنباط قاضی از سایر منابع را دارد و درخصوص فرزندانتان هم با توجه به این که دانشجو و در حال تحصیل هستند، پرداخت نفقه آن‌ها به عهدهء پدر بوده و باید طی دادخواستی، نفقهء روز خود را مطالبه کنند. درخواست نفقات گذشته به استناد مادهء ۱۲۰۶ قانون مدنی برای فرزندان قابل مطالبه نیست و آن‌ها فقط نسبت به نفقهء روز خود می‌توانند درخواست کنند و صرفا زوجه می‌تواند نسبت به گذشته نیز درخواست نفقات معوقه را بنماید.
زهرا صفوی Safavi_Z@yahoo.com
وکیل پایه یک دادگستری
منیع:روزنامه سرمایه