روایتسازی در میانه جنگ؛ از فرضیه تا مشروعیتبخشی
چگونه برخی با قلمهای خود در خدمت دستگاههای پروپاگاندای رسانههای جریان اصلی و جنگطلب قرار میگیرند؟
شورانگیز داداشی
قلمهایی که راه جنگ و بمب را هموار میسازند
جنگها فقط با بمب و موشک پیش نمیروند. پیش از آنکه مدرسهای، بیمارستانی، دانشگاهی، زندانی، پلی، کارخانهای، زیرساختی ویران شود و حتی امدادگری در آمبولانس هدف حمله قرار گیرد، روایتهایی ساخته میشوند که چنین حملاتی را ضروری، قابل دفاع یا حتی اجتنابناپذیر جلوه دهند. در این میان، کارشناسان، روزنامهنگاران، کنشگران سیاسی و دیگر صاحبان تریبون به دلیل اعتبار حرفهای و نفوذ رسانهای خود میتوانند نقشی فراتر از ناظران تحولات داشته و آگاهانه یا ناآگاهانه، به تولید مشروعیت برای جنگ کمک کنند.
امروز صبح، یکی از نخستین خبرهایی که در توییتر دیدم، ترجمه مقالهای در نیویورکتایمز بود با عنوان «جنگ ممکن است معمای دیرینه سدهای ایران را حل کند». عنوانی کنجکاویبرانگیز که آدم را به کلیک کردن و خواندن مطلب ترغیب میکند تا برسی به پاسخ این سوال «آیا واقعاً پشت برخی پروژههای آبی ایران، اهدافی نظامی پنهان بوده است؟» اما هرچه بیشتر خواندم، پرسشی دیگر برایم جدیتر شد: چرا باید درست در میانه جنگ، فرضیهای که هنوز شواهد کافی برای اثبات آن وجود ندارد (نویسندگان در خود مقاله به ان اذعان کردهاند)، در یکی از پرنفوذترین رسانههای جهان برجسته شود؟ و مهمتر از آن، کسانی که در شکلگیری این روایت نقش دارند، تا چه اندازه به پیامدهای احتمالی آن فکر کردهاند؟
مقاله که در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون منتشر شده، با استناد به اظهارات شماری از کارشناسان حوزه آب و مسائل نظامی، این احتمال را مطرح میکند که بخشی از پروژههای سدسازی و انتقال آب ایران، علاوه بر اهداف متعارف، برای تأمین آب و انرژی تأسیسات نظامی و پایگاههای موشکی زیرزمینی طراحی شده باشند.
نویسندگان برای تقویت این فرضیه به همپوشانی جغرافیایی برخی پروژههای آبی و مناطقی اشاره میکنند که در حملات نظامی آمریکا و اسرائیل هدف قرار گرفتهاند. با اینحال، خود مقاله نیز تصریح میکند که ارتباط میان این پروژهها و برنامه نظامی ایران اثبات نشده و همچنان در حد گمانهزنی است. حتی یکی از کارشناسان نقلشده در گزارش تأکید میکند که نقش احتمالی نظامی این پروژهها نباید کارکردهای غیرنظامی آنها، از جمله تأمین آب آشامیدنی، آبیاری و تولید برق را تحتالشعاع قرار دهد.
هموطنانی در خدمت پروپاگاندای جنگطلب
با خواندن این گزارش، هم نگران میشوم و هم خشمگین؛ بهویژه از اینکه میبینم چگونه برخی از هموطنانم با ارائه تحلیلها و اطلاعاتی که هنوز پشتوانه اثباتشدهای ندارند، در خدمت دستگاههای پروپاگاندای رسانههای جریان اصلی و جنگطلب قرار میگیرند. میدانم هدف از انتشار چنین اطلاعاتی در این مقطع کمک به روایتسازی و مشروعیتبخشی برای جنگی است که آشکارا تجاوز نظامی و نقض قوانین بینالمللی بوده است.
وقتی زیرساختهای یک کشور زیر بمباران قرار دارند، برجسته کردن فرضیهای اثباتنشده درباره پیوند آنها با تأسیسات نظامی، دیگر صرفاً طرح یک گمانهزنی کارشناسی نیست. این ادعا میتواند به توجیه حمله به همان زیرساختها کمک کند و مرز میان اهداف نظامی و تأسیسات حیاتی غیرنظامی را در افکار عمومی مخدوش سازد. طرح چنین فرضیهای در یک پژوهش تخصصی، با انتشار آن در رسانهای برخوردار از نفوذ جهانی، آن هم در میانه جنگ، تفاوتی اساسی دارد. مسئله فقط این نیست که آیا این ادعا درست است یا نه؛ مسئله این است که انتشار آن در این زمان و در این بستر، چه کارکردی پیدا میکند و به سود کدام روایت تمام میشود.
پیامدهای جنگ به اهداف نظامی محدود نمانده است
آنچه در جریان جنگ بر سر زیرساختهای ایران آمده است، گواه این نگرانی است. گزارشهای مربوط به حمله به مدرسه، پل، دانشگاه، صنایع فولاد و تأسیسات عمومی، در کنار تهدیدهای مکرر به گسترش دامنه حملات، بهخوبی نشان میدهد که پیامدهای جنگ به اهداف نظامی محدود نمانده است. حتی گزارشهایی درباره بررسی امکان استفاده آمریکا از «مادر همه بمبها» برای حمله به تأسیسات ایران منتشر شده است. در چنین شرایطی، انتظار میرود کارشناسان ایرانی، بهویژه کسانی که امکان دسترسی به رسانههای بینالمللی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی را دارند، بیش از هر چیز درباره غیرقانونی بودن این حملات، تخریب زیرساختهای غیرنظامی و پیامدهای انسانی آن، و ضرورت پاسخگویی عاملان این جنایات سخن بگویند.
برای من پرسش فقط این نیست که یک کارشناس درباره کارکرد احتمالی یک سد چه نظری دارد. پرسش این است که چرا در چنین لحظهای، بخشی از ظرفیت کارشناسی ما به جای پیگیری و مستندسازی حملات، دادخواهی برای قربانیان و مطالبه پاسخگویی، صَرفِ برجستهکردن ادعاهایی میشود که ممکن است دستاویز حملات بیشتر قرار گیرند؟ آیا نمیتوان درباره پنهانکاریهای احتمالی حکومت (هر حکومتی) تحقیق کرد، بیآنکه به روایتهایی میدان داد که هزینه آن را مردم عادی میپردازند؟
نابودی زیرساختهای حیاتی؛ زندگیای که زیر آوار میماند
تخریب زیرساختهای غیرنظامی فقط به ویرانی ساختمانها و تجهیزات محدود نمیشود؛ این حملات بنیانهای زندگی اجتماعی و امکان ادامه حیات عادی مردم را هدف قرار میدهند. مدرسه، دانشگاه، پل، کارخانه، شبکه آب و نیروگاه صرفاً مجموعهای از ساختمانها و تجهیزات نیستند. اینها زیرساختهای زندگی اجتماعیاند. تخریب یک مدرسه به معنای مختل شدن آموزش و آینده کودکانی است که هیچ نقشی در تصمیمات سیاسی و نظامی ندارند. آسیب به شبکه آب و برق، سلامت و زندگی روزمره میلیونها انسان را تهدید میکند. تخریب کارخانهها و مراکز تولیدی، معیشت کارگران و خانوادههایشان را به خطر میاندازد. پیامدهای چنین تخریبهایی نیز به زمان جنگ محدود نمیماند؛ جامعه ممکن است سالها پس از پایان درگیری، هزینه بازسازی و جبران خسارتها را بپردازد.
این پیامدها برای همه یکسان نیستند. زنان، کودکان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و خانوادههایی که از پیش با فقر و ناامنی اقتصادی مواجهاند، معمولاً آسیبپذیری بیشتری دارند. با تخریب زیرساختهای عمومی، بار تأمین آب، مراقبت از کودکان و سالمندان، رسیدگی به بیماران و اداره زندگی روزمره بیش از پیش بر دوش خانوادهها و بهویژه زنان قرار میگیرد. وقتی آب، برق، مدرسه، درمانگاه یا امکان رفتوآمد مختل میشود، زندگی روزمره متوقف نمیشود؛ فقط دشوارتر و فرسایندهتر میشود و بخش بزرگی از هزینه این دشواری به کار مراقبتیِ اغلب نادیدهگرفتهشده زنان منتقل میشود. بنابراین دفاع از زیرساختهای غیرنظامی صرفاً دفاع از اموال عمومی نیست؛ دفاع از امکان ادامه زندگی و حفظ حداقلی از امنیت انسانی است.
در عین حال، مسئله فقط یک مقاله و چند اظهارنظر کارشناسی نیست. مسئله مسئولیت کسانی است که اعتبار علمی، حرفهای و سیاسی خود را در اختیار روایتهای جنگ قرار میدهند. کارشناسان حق دارند درباره سیاستهای نظامی، امنیتی و اقتصادی حکومتها تحقیق کنند و حتی به نتایجی برسند که برای آن حکومتها ناخوشایند باشد. پنهانکاری حکومتها نیز نباید مانعی برای پرسشگری و تحقیق مستقل شود. اما میان تحقیق مستند و انتشار ادعاهای اثباتنشده تفاوت وجود دارد. بهویژه وقتی موضوع، زیرساختهایی است که تخریب آنها میتواند زندگی میلیونها غیرنظامی را به خطر بیندازد، مسئولیت حرفهای و اخلاقی کارشناسان ایجاب میکند میان واقعیت، فرضیه و گمانهزنی تمایز روشنی بگذارند و از پیامدهای احتمالی انتشار ادعاهای خود غافل نباشند.
عراق و لیبی؛ هشدارهایی از تجربه جنگ
تجربه عراق باید همچنان هشداری تاریخی و جدی برای ما باشد. پیش از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، ادعاهای مربوط به وجود سلاحهای کشتار جمعی به یکی از مهمترین ابزارهای توجیه جنگ تبدیل شد. دولت جورج بوش با تکیه بر اطلاعاتی که بعدها نادرستی و بیاعتباری بخشهای اساسی آن آشکار شد، ضرورت حمله را به افکار عمومی آمریکا و جهان القا کرد. در آن دوره، برخی از مخالفان عراقی صدام حسین و اعضای اپوزیسیون در تبعید عراق نیز از مداخله نظامی آمریکا حمایت کردند و به این تصور دامن زدند که سقوط حکومت از طریق نیروی خارجی میتواند راه را برای آزادی و دموکراسی هموار کند.
اما آنچه در عمل اتفاق افتاد، بسیار متفاوت از وعدههای اولیه بود. سقوط صدام بهخودیخود به ایجاد نظام سیاسی باثبات، امنیت پایدار و رفاه عمومی منجر نشد. عراق با سالها خشونت فرقهای، ناامنی، آوارگی، تخریب نهادهای عمومی و بحرانهای عمیق سیاسی و اجتماعی مواجه شد و امروز ۲۳ سال پس از آن حمله، عراق هنوز از منظر امنیت، آموزش، بهداشت و خدمات عمومی، انسجام اجتماعی و حتی شکلگیری یک دولت-ملت باثبات، نتوانسته است به وضعیت پیش از جنگ بازگردد.
تجربه لیبی نیز نمونه دیگری است که نشان میدهد چگونه ادعای استفاده نظامی از یک تأسیسات صنعتی میتواند برای توجیه حمله به زیرساختهای مرتبط با زندگی روزمره مردم به کار گرفته شود. در ژوئیه ۲۰۱۱، ناتو کارخانه تولید لولههای بتنی پروژه انتقال آب «رودخانه دستساز بزرگ» را در البریقه بمباران کرد؛ کارخانهای که در انتقال آب زیرزمینی از جنوب به شهرهای ساحلی نقش داشت. ناتو در توجیه حمله مدعی شد که نیروهای قذافی از تأسیسات صنعتی منطقه برای مقاصد نظامی استفاده میکردند. اهمیت این حمله زمانی روشنتر میشود که بدانیم پروژه رودخانه دستساز بزرگ یکی از شریانهای اصلی تأمین آب لیبی بود و در سال ۲۰۱۲ بیش از نیمی از آب مصرفی خانگی کشور را تأمین میکرد. کارخانه البریقه یکی از دو مرکز تولید لولههای مورد نیاز این شبکه بود و تخریب آن، بنا بر گزارش بانک جهانی، ظرفیت تولید پروژه را برای نخستین بار مختل کرد.
توجیه نظامی در برابر معیارهای حقوق بینالملل
اهمیت این نمونهها فقط در وقوع حمله نیست؛ در پرسشی است که درباره حدود و اعتبار توجیهات نظامی مطرح میکند. حتی اگر یک تأسیسات غیرنظامی برای مقاصد نظامی استفاده شده باشد، این موضوع بهخودیخود حمله به آن را از منظر حقوق بینالملل مجاز نمیکند. باید مشخص شود آیا آن تأسیسات واقعاً به هدف نظامی تبدیل شده است، حمله چه ضرورت نظامی داشته، خسارت احتمالی به غیرنظامیان در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار متناسب بوده و چه اقدامات احتیاطی برای کاهش آسیب انجام شده است. افزون بر این، تأسیساتی که برای تأمین آب آشامیدنی جمعیت غیرنظامی ضروریاند، از حمایتهای ویژه حقوق بشردوستانه برخوردارند. به همین دلیل، ادعای استفاده نظامی از یک زیرساخت حیاتی نباید پایان پرسشگری باشد؛ بلکه باید آغاز بررسی دقیقتر درباره ضرورت، مشروعیت و پیامدهای حمله باشد.
از منظر حقوق بینالملل نیز زیرساختهای حیاتی از حمایتهای مشخصی برخوردارند. ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو، سدها، سیلبندها و نیروگاههای هستهای را در برابر حملاتی که ممکن است موجب آزاد شدن نیروهای خطرناک و تلفات شدید در میان جمعیت غیرنظامی شوند، مورد حمایت ویژه قرار میدهد؛ حتی اگر این تأسیسات اهداف نظامی محسوب شوند. قواعد عمومی حقوق بشردوستانه نیز بر تمایز میان اهداف نظامی و اموال غیرنظامی، تناسب در حمله و اتخاذ اقدامات احتیاطی برای حفاظت از غیرنظامیان تأکید دارند. بنابراین صرف ادعای وجود یک کارکرد نظامی یا نزدیکی یک تأسیسات نظامی به زیرساخت غیرنظامی، مجوز حمله به آن نیست.
و در نهایت دفاع از مردم، مجوز همدستی با جنگطلبان نیست
مردم ایران پیش از آغاز این جنگ نیز با دشواریها و رنجهای بسیاری روبهرو بودند؛ از محدودیتهای سیاسی و اجتماعی و نقض حقوق و آزادیهای فردی گرفته تا فشارهای اقتصادی و ناامنیهای ناشی از سیاستهای حکومت. جنگ اما، تهدیدی دیگر به این وضعیت افزوده است: تخریب زیرساختها، از دست رفتن جان انسانها و به خطر افتادن امنیت و آینده جامعه. توجه به یکی از این واقعیتها نباید ما را از دیگری غافل کند. نارضایتی و رنج مردم از وضعیت موجود را نمیتوان نادیده گرفت، همانطور که نمیتوان به نام تغییر این وضعیت، از پیامدهای انسانی و اجتماعی جنگ چشم پوشید یا با نیرویی همراه شد که با بمباران و تخریب زیرساختهای کشور، زندگی و آینده همین مردم را به خطر میاندازد.
نمیتوان به نام حقوق بشر، برای حمله به زیرساختهایی استدلال تولید کرد که بقای یک جامعه به آنها وابسته است. نمیتوان از آزادی سخن گفت و در برابر تهدید جان و امنیت میلیونها انسان سکوت کرد. و نمیتوان مخالفت با استبداد را به چنان جایگاهی رساند که هر وسیلهای، حتی جنگ و ویرانی، برای تحقق آن موجه جلوه کند.
جنگطلبان برای آغاز و ادامه جنگ به بمب و موشک نیاز دارند، اما برای توجیه آن به روایت، استدلال و اعتبار دیگران نیز نیازمندند. کسانی که این اعتبار را در اختیار آنها میگذارند، نمیتوانند خود را صرفاً ناظران بیطرف یا کارشناسانی بدانند که مسئولیتی جز بیان یک فرضیه ندارند. قلم و تریبون نیز، درست مانند هر ابزار قدرت دیگری، مسئولیت میآورد. شاید نویسندگان و کارشناسان ماشه را نکشند، اما اگر آگاهانه در ساختن روایتهایی مشارکت کنند که راه را برای مداخله خارجی، حمله و ویرانی هموار میکند، نمیتوانند خود را از مسئولیت اخلاقی پیامدهای آن مبرا بدانند. مخالفت با حکومت، مجوز همدستی با جنگطلبان نیست. آزادی را نمیتوان با ویرانی جامعهای که قرار است آزاد شود، به دست آورد.
تهران-۲۷ ابان ۱۴۰۵
منابع:
War May Answer Longtime Riddle of Iranian Dams Built for No Clear Reason
The Iraqi National Congress’s Promotion of the 2003 War
گزارش بانک جهانی درباره خسارتهای واردشده به زیرساختهای آب لیبی
ماده ۵۴ پروتکل الحاقی کنوانسیونهای ژنو
ماده ۵۶ پروتکل الحاقی کنوانسیونهای ژنو درباره حمایت ویژه از سدها، سیلبندها و نیروگاههای هستهای
موضوع آب و حمایت از منابع و تأسیسات آبی در حقوق بینالملل بشردوستانه

