بیشترین مدارس دخترانه در عهد قاجار تاسیس شدند
کانون زنان ایرانی: پایه فعالیت های فرهنگی، اجتماعی، زنان به ویژه تاسیس مدارس دخترانه بعد از عصر مشروطه گذاشته شد. دوره ی پهلوی اول به لحاظ تحول کمی مدارس زنان قابل توجه است اما در این دوره مدارس به لحاظ کیفی هیچ تغییری نمی کنند.
زنان در عصر مشروطه با نوشتن مقاله ای عنوان می کنند.” با جهالت، عصمت و عفت باقی نمی ماند و افزایش آگاهی و دانش زنان مغایر با مسائل اسلامی نیست….” آنها به این ترتیب به تاسیس مدارس دخترانه همت می گمارند. در این زمان ۱۰مدرسه دخترانه در تهران تاسیس می شود….
چند روز پیش جلسه سخنرانی دکتر زهرا حامدی تاریخ دان با موضوع مقایسه مدارس دخترانه فارس و تهران در عصر پهلوی اول و قاجار در دفتر انجمن پژوهشگران زن تاریخ برگزار شد.
حامدی در این جلسه ضمن مقایسه وضعیت تاسیس مدارس دخترانه در دوره قاجار و پهلوی اول و مقایسه شکل گیری آنها در شهرهای تهران و فارس می گوید: ” تا قبل از صدورفرمان مشروطه (سال ۱۳۲۴) مدرسه دخترانه ای در کشور وجود نداشت و در منابع معتبر تاریخی فقط از یک مورد به نام “مدرسه رشدیه” که بنیانگذار آن توبی رشدیه بود، نام برده می شود که این مدرسه نیز پس از افتتاح با شورش گماشتگان دولتی و حمله آنها به مدرسه توقیف می شود.
زنان از سال ۱۳۲۴(ه- ق) به بعد به دنبال تاسیس انجمن های خیریه و فعالیت های اجتماعی بحث تاسیس مدارس را دنبال و در سال ۱۳۲۶ اولین مدرسه زنان را تاسیس مس کنند.
اولین مدرسه دخترانه در تهران با سرمایه زنان و به شکل خصوصی تاسیس می شود. در این دوره مدارس ملی اند و دولت هیچگونه حمایتی از تاسیس آنها نمی کند. این مدارس در آن سالها تا کلاس سوم ابتدایی کلاسهایی را برای زنان و دختران تشکیل می دهند.”
زهرا حامدی می گوید: ” در این دوره روند مدرسه سازی به ویژه بعد از جنگ جهانی اول دنبال می شود. در آن زمان با تعویض وزیر معارف پس از جنگ و روی کار آمدن ” بصیرالدوله بدر” که به آموزش زنان علاقه مند بود. ۱۰ مدرسه دخترانه با شماره ۱تا۱۰در تهران تاسیس می شوند. در این زمان مدارس خصوصی تحت حمایت وزارت معارف قرار می گیرند و مجوز رسمی را از این وزارتخانه دریافت می کنند اما هنوز هزینه تاسیس مدارس از سوی اشخاص تامین می شود.
حامدی با اشاره به وضعیت تاسیس مدارس در استان فارس نیز تاکید می کند:” وضعیت مدرسه سازی در استانهای کشور متفاوت بود و مقایسه مدارس دخترانه تهران با شیراز نیز بدین منظور صورت گرفته است. در استان فارس اولین مدارس بعد از جنگ جهانی اولین تاسیس می شوند. یعنی اولین مدرسه شیراز با وقفه ای طولانی پس از فرمان مشروطه و در سال ۳۸ تاسیس می شود.
این مدرسه” بنات” نام دارد و در سال های ۳۷ و ۳۸ پس از پایان جنگ جهانی اول و با کوشش زنان افتتاح می شود. زنان شیرازی در آن سالها با انتشار مقالاتی در روزنامه ها خواهان تربیت مادران با سواد می شوند. زنان در آن دوره تاکید می کنند:” فقط با جهالت، عصمت و عفت زنان باقی نمی ماند و افزایش آگاهی و دانش زنان مغایر با مسائل اسلامی نیست.”
حامدی می گوید:” در همین دوره زنان پیشنهاد دادند که اگر روحانیون تاسیس مدارس دخترانه را با عفت و عصمت زنان مغایر می دانند خود مدیریت مدارس را بر عهده بگیرند.
در سال ۳۸در شیراز مقاله ای منتشر می شود که دیدگاه مسئولان و برخی از مردم را نسبت به تاسیس و باسواد شدن دختران روشن می کند در این مقاله دختران به سه طبقه تقسیم می شوند:” گروه اول که ۸۰درصد دختران را در خود جای می دهد با سوادی دختران را در گذراندن تحصیلات ابتدایی و در کنار آن مربی گری، تربیت کودک، خانه داری و آشپزی می دانند.
گروه دوم دخترانی از خانواده های متمول اند که برای تحصیل به خارج از کشور می روند.
دسته سوم زنانی اند که به مدرسه می روند تا در آینده با آموزش قادر به تاسیس معاش خود باشند.
به گفته حامدی این دیدگاه در آن دوره اصلاً پذیرفته نیست و تحصیل برای تامین معاش توسط زنان از سوی مردم، مسئولان و روحانیون پذیرفته نمی شود و تاکید همواره بر گروه اول است.
نویسنده مقاله روزنامه شیراژ دائماً تصریح می کند که مسئولان شهر دست به کار شوند و مدارس دخترانه تاسیس کنند تا شاهد رشد و ترقی کشورمان باشیم.
زهرا حامدی می گوید: ” با این همه در سال های ۳۷ و ۳۸ (ه- ق) و پایان دوره قاجار پس از تاسیس اولین مدرسه دخترانه شیراز “بنات” بسیاری از پیشوایان و روحانیون دینی تا یک هفته به عنوان اعتراض به تاسیس مدارس دخترانه به منابرشان نمی روند. اما با همه این واکنش ها زنان به تاسیس مدارس ادامه و مردان نیز در این کار به آنها یاری می رسانند.”
بنات، تربیت بنات، فاطمیه، بنات ملی، عفتیه و عصمتیه، ناموس و احتجابیه جز اولین مدارس دخترانه فارس در سال های پایانی دوره قاجار در فارس اند.
در این زمان در شهرهای استان فارس به جز شهرستان آباده مدرسه ای وجود ندارد که آن را ” یاور امان الله خان” از روسای قشون ژاندارمری به دلیل استقرار ژاندارمری در آن شهر تاسیس می کند.
“اما مدارس دوره پهلوی اول در فارس و تهران به نوعی ادامه مدارس دوره ی قاجار اند و هر چند در این دوره راههای عملی تری برای تعلیم زنان پیشنهاد می شود از آن جمله که با پیشنهاد زنان به دستگاههای دولتی مقرر می شود زنان باسواد هفته ای سه ساعت به زنان بی سواد بدون استفاده از هیچگونه امکاناتی تعلیم دهند. اما هنوز اقدام عملی از سوی دولت انجام نمی شود.
در این دروه مدارس، تعداد دانش آْموزان و معلمان افزایش می یابد اما به لحاظ کیفی تغییری در دروس انجام نمی شودو همان مواد درسی دوره قاجار در مدارس تدریس می شود.
در این زمان مدارس تا کلاس پنجم و ششم ابتدایی به آموزش زنان می پردازند.
در شهرهای فارس مثل لار، جهرم، کازرون، لار نیز در دوره پهلوی اول مدارسی تاسیس می شوند.”
حامدی با اشاره با مساله کشف حجاب در سال های ۱۳۱۴ می گوید: ” بعد از پدیده کشف حجاب تعداد مدارس دخترانه کشور افزایش می یابد اما به لحاظ کیفی باز هم تغییری در دروس ایجاد نمی شود مگر اینکه دروس ورزش، ژیمیناستیک و موسیقی در زمان رضا شاه به دروس مدارس دخترانه افزوده می شود.
در این زمان شهرهای تهران، آذربایجان، خراسان، اصفهان و فارس به ترتیب بیشترین مدارس دخترانه کشور را دارند اما با این همه تاسیس مدارس به نوعی وامدار ” دوره قاجار” و فرمان مشروطه است.”
حامدی در پایان به تفاوت مدارس دختران و پسران در عصر قاجار و تفاوت تعداد آنها اشاره کرد. پسران در آن دوره ۱۰۰مدرسه داشتند در حالیکه زنان فقط ۱۰مدرسه را به خود اختصاص داده بودند. وی تبعیض بین پسران و دختران در آن دوره نیز بسیار مشهود دانست.
عکس :بهمن جلالی
(http://www.qoqnoos.com/body/photography/JALALI)