۷۴ پله تا رسیدن به برابری جنسیتی
گفت و گو با محمد عبدالاحد، دبیر گروه جنسیت سازمان ملل
فریده غائب
محمد عبدالاحد اهل مصر است و از سال ۲۰۰۴ تاکنون در ایران مسوولیت گروه جنسیت در سازمان ملل متحد را بر عهده گرفته است.
او که فارغ‌التحصیل رشتهء روزنامه‌نگاری از دانشگاه ایلی‌نویز آمریکاست، از سال ۱۹۸۵ در سازمان ملل متحد مشغول به کار شده و قبل از سفرش به ایران چند سالی دبیر کارگروه جنسیت در فلسطین بوده است. حرفهای این نمایندهء سازمان ملل دربارهء‌اقدامات این نهاد برای تحقق برابری و کاهش شکاف جنسیتی را می‌خوانید.
به نظر می‌رسد موضع سازمان ملل دربارهء مسایل جنسیتی کمی محافظه‌کارانه است و روی اصول کلی همچون دسترسی برابر به آموزش و بهداشت و… تمرکز کرده و چندان به مشکلات بومی کشورها وارد نمی‌شود؟
ما باید بدون غرض‌ورزی به این مسایل نگاه کنیم و نباید نظر شخصی‌مان را وارد کنیم چرا که پارامترهای متفاوتی در این مساله دخیل‌اند. در مباحث جنسیتی سعی‌مان بر این است که نظر شخصی‌مان را وارد نکنیم. مثلا حرف زدن دربارهء مسایل جنسیتی دو کشور و مقایسهء آن‌ها بسیار سخت است چون جنسیت امری فرهنگی و اجتماعی است و در مناطق مختلف متفاوت است.
یعنی شما که سال‌ها دربارهء مشکلات جنسیتی در فلسطین کار کرده‌اید نمی‌توانید مسایل جنسیتی ایران و فلسطین را به طور تطبیقی مقایسه کنید؟
بسیار سخت است. چون این دو کشور به لحاظ تعداد جمعیت، شرایط سیاسی و اقتصادی با هم فرق دارند. فلسطین سرزمین اشغال شده است و ایران مستقل بنابراین مسایل جنسیتی‌شان هم متفاوت است.
کارگروه جنسیت در سازمان ملل سال‌هاست فعالیت دارد. معیارهای فعالیت در حوزهء‌جنسیت چه چیزهایی هستند؟
دو وسیلهء اندازه‌گیری در سازمان ملل وجود دارد. یکی برابری جنسیتی (Gender equality) است و دیگری توانمندسازی زنان که شاخص‌های سنجش برای برابری جنسیتی از قبیل امید به زندگی، نرخ سواد، میزان ثبت‌نام در مدارس ابتدایی و راهنمایی، میزان درآمد زنان است. بر همین اساس ایران از میان ۱۳۶ کشور جهان رتبهء ۷۴ را دارد. در این شاخص ایران از دو کشور اردن و ترکیه وضعیت بدتری دارد در حالی که از کشورهای الجزایر و مراکش در وضعیت بهتری قرار دارند.
شاخص‌های سنجش توانمندسازی زنان در کارگروه جنسیت کدامند؟
مثل تعداد کرسیهای اشغال شده توسط زنان در پارلمان و مجلس، درصد زنان قانونگذار، درصد زنان مدیر به ویژه در سطوح عالی‌رتبه، درصد زنان کارگر حرفهای، درآمد زنان نسبت به درآمد مردان که در این شاخص (توانمندسازی زنان) ایران در بین ۷۵ کشور رتبهء ۷۱ را دارد. در این مورد شرایط ایران بهتر از عربستان است، اما رتبه‌اش از کشوری مثل گرجستان پایین‌تر است.
این آمارها حاکی از وجود شکاف جنسیتی در عرصه‌های مختلف هستند. آیا شما این شکاف را می‌پذیرید؟
من سعی می‌کنم نظر شخصی‌ام را در این مورد نگویم.
تحقیقات سازمان ملل در این باره چه می‌گویند؟
ایران در زمینهء تحقیقات به ویژه تحصیلات دختران موفق عمل کرده به طوری که درصد زنان تحصیل‌کردهء ۲۴۴۲۵ ساله در ایران ۹۸ درصد است که این با شاخص‌های بین‌المللی برابری می‌کند.در مورد بهداشت هم وضعیت زنان بهبود یافته است. به ویژه در زمینهء بهداشت باروری که در مرگ و میر هنگام زایمان از ۹۱ مورد به ۲۵ مورد رسیده است و یا امید به زندگی زنان در ایران ۷۲ سال است که رقم خوبی است.
اما هنوز در برخی موارد همچون جایگاه زنان در نیروی کار رسمی آمارها بسیار پایین است. آیا کار گروه جنسیت به این مسایل هم توجه کرده است؟
البته، هنوز چالش‌هایی وجود دارد. مثل میزان دخیل بودن زنان در نیروی کار رسمی که تنها ۱۲ درصد است و یا این که هنوز زنان در مجلس _۴/۴ درصد کرسیهای پارلمان را تصاحب کرده‌اند و یا حتی جای خالی حقوق مدنی در مواردی همچون دیه، ارث و سن ازدواج دیده می‌شود، اما باید دقت کرد که برخی مسایل فرهنگی و اجتماعی وجود دارد که با مذهب هم عجین شده‌اند و کار روی آن را سخت‌کرده‌اند، اما برخی مسایل مثل خشونت علیه زنان جهانی‌اند و مختص یک جامعه مثل ایران نیستند. مثلا در آمریکا هزینهء خشونت علیه زنان ۶/۱۲ میلیارد دلار در سال است و همین هزینه در انگلستان ۲۳ میلیارد دلار است.
می‌خواهم بدانم سازمان ملل برای رفع مشکلات بومی جنسیتی در ایران تا به حال چقدر با مسوولان وارد مذاکره شده است؟
تاکنون کارهای زیادی انجام داده‌ایم. مثلا تحقیقی دربارهء خشونت در اسلام و به این نتیجه رسیدیم که اسلام به طور کامل با خشونت علیه زنان مخالف است.
چگونه نتیجهء‌این تحقیق موجب لابی با مسوولان دولتی شد؟
مثلا با برخی از رهبران مذهبی ایران دیدار کردیم، اما تازه در مراحل اولیه هستیم، اما قصد داریم در برخی استان‌ها تحقیق کنیم و در این زمینه با چند تشکل غیردولتی وارد مذاکره شده‌ایم.
اما منظور من مذاکره با مسوولان دولتی بود. نتیجهء این تحقیق را در اختیار کدام دستگاه دولتی قرار دادید؟
ما داریم با دستگاه قضایی وارد تعامل می‌شویم. مثلا طرح همیاران دادگاه خانواده که از سال گذشته شروع شد و مشاوران در یکی از دادگاه‌های تهران به زنانی که برای طلاق مراجعه کرده بودند مشاوره ارایه می‌دادند که نتایج خوبی هم از این طرح به دست آمد.
فراکسیون زنان مجلس یکی از مراجعی است که باید حساسیت‌های جنسیتی‌اش بالا باشد. آیا شما با این فراکسیون تعامل دارید؟
ما فقط سه بار با اعضای فراکسیون زنان مجلس صحبت کرده‌ایم.
دربارهء چه چیزهایی؟
مهم‌ترین چیزی که درباره‌اش صحبت کردیم این بود که باید با هم همکاری کنیم، اما مهم‌ترین‌اش همکاری سازمان ملل در برنامهء چهارم توسعه است.
در برنامهء چهارم توسعه به سیاست‌ها، جنسیتی‌تر نگاه شده، می‌خواهم بدانم کدام سیاست‌ها با این نگاه همراه است؟
در این برنامه سه بخش مربوط به مباحث جنسیتی است و ۱۴فصل هم جنسیت را مد نظر قرار داده است. مثلا میزان کار و نیز دستمزد برابر، شانس‌های مساوی برای کار زنان با مردان، تحصیلات، مبارزه با خشونت علیه زنان، بررسی وضعیت زنان خانه‌دار و…
مگر این سیاست‌ها در برنامهء توسعهء قبلی وجود نداشت؟
یادم نمی‌آید، اما می‌دانم که برنامه سوم توسعه فقط یک فصل در مورد مسایل جنسیتی داشت اما در این برنامه ۱۴ بخش به این موضوع توجه دارد و باید بگویم که شانس تعامل سازمان ملل با مجلس دربارهء مسایل جنسینی وجود دارد.
تنها نهاد مربوط به مسایل زنان، مرکز امور زنان و خانواده است. تعامل سازمان ملل و به ویژه کار گروه جنسیت با این نهاد چگونه است؟
به تازگی با مقامات این مرکز ملاقات داشتیم و قرار است دوباره همدیگر را ملاقات کنیم.
در ملاقات اولیهء دربارهء چه مسایلی گفت‌وگو شد؟
ء خیلی مثبت بود. امیدواریم بتوانیم در آینده همکاری‌‌هایمان را گسترش دهیم. چرا که معتقدم تغییر باید از داخل باشد و تغییر از بیرون موجب توسعه نمی‌شود و کار ما فقط باز کردن فضای گفت‌وگو است.
می‌خواهم بدانم متن گفت‌وگو با این مرکز درباره چه مسایلی بوده است؟
دربارهء مسایل عمومی.
مرکزی که تمرکزش تنها روی خانواده است چگونه درباره همهء مسایل زنان با آن‌ها صحبت کردید؟
بله همین تغییر نام از مرکز امور مشارکت زنان به مرکز امور خانواده نشان می‌دهد که تمرکز روی خانواده است. هر چند خانواده مهم است، اما زنان بسیاری در این مقوله نمی‌گنجند. مثل دختران مجرد که با توجه به بالا رفتن سن ازدواج باید برایشان چاره اندیشید. ما قصد داریم در این باره با این مرکز مذاکره کنیم. این نهادها خودشان از مشکلات اطلاع دارند و کار ما تنها فراهم آوردن زمینهء مذاکره و گفت‌وگو و ارایهء نتایج تحقیقاتمان است.
با گفت‌وگوهای مقدماتی چقدر پتانسیل پذیرش توصیه‌های سازمان ملل برای این مرکز وجود دارد؟
باید خوشبین باشیم. اگر منفی باشیم نمی‌توانیم مشکل را حل کنیم. باید به این نکته توجه کنیم که سازمان‌های محافظه‌کار و اصلاح‌طلبان باید با هم مذاکره کنند و وظیفهء سازمان ملل برقراری ارتباط بین این دو جناح است. چرا که تغییر باید از درون باشد. ما در این‌جا فقط توصیه می‌کنیم و تجربه‌های موفق دیگر کشورها به ویژه کشورهای مسلمان را بازگو می‌کنیم.
براساس آمارها کشوری مثل مالزی در زمینهء کاهش شکاف جنسیتی نمونه‌ای موفق محسوب می‌شود; شما چگونه موفقیت‌های مالزی را در کشور ما پیاده می‌کنید؟
بله، مالزی کشوری است که سیدا (کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان) را تصویب کرد. این کشور برنامه‌هایی برای حذف خشونت علیه زنان دارد و ما قصد داریم تورهایی برای مسوولان ایران فراهم کنیم تا از طریق مسافرت به این کشور از تجربه‌های آنان استفاده کنند. الان هم با سفیر مالزی در ایران صحبت کرده‌ایم. به ویژه این که مالزی وزارتخانهء جداگانه‌ای برای زنان دارد و فکر می‌کنیم می‌تواند تجربهء خوبی برای ایران باشد.
با دیدن کدام نابرابری جنسیتی، تلخ‌ترین خاطره از ایران در ذهن شما شکل گرفته است؟
تجربهء من در ایران مثبت بوده است. دارم حقیقت را می‌گویم.
در کشور خودتان یعنی مصر هم از نابرابری‌ها چیزی به ذهن‌تان می‌آید؟
خیلی نابرابری‌ها در ایران و خارج از ایران وجود دارد و ما می‌خواهیم زنان و مردان در کنار هم باشند.