قدرت حجاب
نیلوفر مهدیان
برایان ویتاکر
گاردین- ۲۱ فوریه ۲۰۰۶
یک در فلزی بزرگ ورودی بخش زنان را از سایر بخش‌های کارخانه تولید لامپ ناردین در ریاض جدا می‌کند. من برای ورود، زنگ می‌زنم و منتظر می‌مانم. انتظارم به طول می‌انجامد، چون هنگام ورود ملاقات‌کننده مرد، ۳۰ زنی که در بخش تولید کار می‌کنند، باید کارشان را متوقف کنند تا سر و صورتشان را بپوشانند. بالاخره اجازه ورود می‌یابم. هنوز وارد نشده‌ام که صدای جیغی از دور بلند می‌شود. زنی هنوز دارد با چادرش کلنجار می‌رود تا آن را به روی لباس نارنجی‌رنگش بکشد. من به ناچار برمی‌گردم و باز منتظر می‌مانم تا همه چیز روبه‌راه شود بعد وارد شوم.
این زنان از ساعت ۷ صبح تا ۳ بعد از ظهر ۲۸۰۰ لامپ را سوار می‌کنند. زمانی برای ناهار و زمانی برای نماز دست از کار می‌کشند. کارشان سخت است، و برای حفظ پوست دستشان دستکش پشمی می‌پوشند. آنها باید سیم‌ها و سایر اجزای لامپ‌ها را با سرعت زیاد در جای مناسب قرار دهند. هر یک ساعت، زنگ بلندی به صدا در‌می‌آید و علامت می‌دهد که باید صورت‌هایشان را بپوشانند زیرا مردی برای جمع کردن محصول می‌آید.
کار این زنان ممکن است بیگاری به نظر برسد، اما خودشان از آن راضی هستند. آنها ماهانه ۲۰۰۰ ریال عربستان (معادل ۳۰۰ پوند) حقوق می‌گیرند که برابر با حقوق مردان است. و این سوای درآمدی است که در صورت تولید بهتر و بیشتر به عنوان پاداش دریافت می‌کنند. این میزان حقوق هر چند با توجه به ثروت کشور از نفت، زیاد نیست، اما در مقایسه با میزان درآمد برخی از معلمان سعودی، قابل توجه است.
در این کارخانه، هر چند جداسازی زنان از مردان در پیرویی از عقاید سنتی بوده، اما از خودِ کار کردن زنان به عنوان مسئله‌آی مناقشه‌برانگیز، حمایت شده است. بنا بر یک تحقیق، حتی در میان خود زنان سعودی، ۳۹ درصد اعتقاد دارند که زنان باید در خانه بمانند. برای بسیاری از آنها که می‌خواهند کار کنند نیز مسئله اصلی کار پیدا کردن نیست، بلکه این است که چه طور سر کار بروند. زیرا در این کشور هر چند قانون بالاخره منع رانندگی زنان را برداشته، اما فرهنگ کلی مردم اجازه این کار را به زنان نمی‌دهد.
به گفته سخنگوی موسسه خیریه‌ای که بانی کار زنان در این کارخانه بوده، مشکل اصلی کار کردن زنان سعودی، حمل و نقل است. زیرا بسیاری از خانواده‌ها دوست ندارند دخترانشان سوار تاکسی شوند.»
اتوبوس‌های ریاض نیز کم و برای زنان نامناسب است. به همین دلیل زنانی که کار می‌کنند، برای رفتن به سر کار باید به اعضای مرد خانواده تکیه کنند تا آنان را با ماشین برسانند. بعضی از زنان نیز راننده استخدام می‌کنند- به عنوان مثال هیندی التواجری، برای طی مسیر ۲۰ دقیقه‌ای تا کارخانه، ماهانه ۴۰۰ ریال، یعنی ۲۰ درصد کل درآمد ماهانه‌اش را خرج راننده می‌کند.
کم‌کم سعودی‌ها متوجه می‌شوند که طرد زنان از فعالیت‌های اجتماعی صرفا برای پاسداشت سنت‌های پوسیده گذشته، موجب به هدر رفتن استعدادها و منابع است. بیش از نیمی از فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها را زنان تشکیل می‌دهند، اما تنها ۵ درصد نیروی کار جامعه متعلق به آنهاست.
هر چند هنوز زنان نمی‌توانند رای دهند یا رانندگی کنند، و با برابری با مردان فاصله‌ای عظیم دارند، اما در سال‌های اخیر تغییرات مهمی صورت گرفته است. زنان می‌توانند رسما برای خود اوراق شناسایی داشته باشند، در حالی که قبلا تنها در اوراق شناسایی همسران و پدرانشان ذکر می‌شدند. محدودیت‌های سفر برای آنان کاهش یافته است، به این معنی که می‌توانند با یک اجازه کلی از آشنای مرد خویش، به خارج سفر کنند، در حالی که قبلا برای هر سفر نیاز به کسب اجازه مجدد داشتند. آنها هم‌چنین می‌توانند خود به تنهایی تجارت و کسب و کار راه بیندازند، بدون این که برای ثبت آن نیازی به وکیل مرد داشته باشند.
لیلی الصفاری، نمونه‌ای از نسل جدید زنان تاجر است. او در طبقه ۲۵ام یک برج در ریاض یک دفتر مشاوره بازرگانی دارد، که سال پیش به راه افتاده. بروشور شرکت که با رنگ‌های مختلف چاپ شده و تصاویر زن‌هایی با لباس‌های رسمی را نشان می‌دهد، در مورد رویای الصفاری تردیدی به جا نمی‌گذارد: این که یک سرمایه‌دار شود. او که در استرالیا کامپیوتر و بازرگانی خوانده، می‌گوید: «کار زنان در عربستان چیز جدیدی نیست، اما حالا رشد ناگهانی پیدا کرده. دولت سیاست‌های حمایتی از کار زنان در پیش گرفته، و سعی می‌کند بخش خصوصی را تشویق به دایر کردن بخش‌های مخصوص زنان کند.»
زنان در عربستان ۶۰ درصد سهام شرکت‌ها، و ۲۵ میلیارد دلار اندوخته در بانک‌ها دارند. این پول‌ها می‌تواند در راه سرمایه‌گذاری‌های جدید به کار بیفتد.
با این حال، اشتغال آنان هنوز با مشکلات جدی مواجه است. یکی از این مشکلات کمبود “مشاغل مناسب” برای آنان است. ۷۰ درصد زنان به کارهای آموزشی و پرستاری اشتغال دارند، زیرا این کارها برای آنان مناسب انگاشته می‌شود. تنها یک درصد آنان به تجارت اشتغال دارند.
الصفاری می‌گوید: «زنان به طور کلی مایل نیستند با مردان کار کنند. مثلا وقتی شما تجارت و خرید و فروش می‌کنید، با مردان زیادی سر و کار پیدا می‌کنید. زنان از این برخوردها به شدت پرهیز می‌کنند. آنها شغل‌هایی را ترجیح می‌دهند که در محیط‌های مختلط نباشد.»
خبرنگاری یکی دیگر از مشاغلی است که برای زنان سعودی جا افتاده است. یکی از مشهورترین خبرنگاران زن رانیه الباز، یک گوینده محبوب تلویزیون بود که در سال ۲۰۰۴ ناگهان از صحنه کنار رفت، چون شوهرش چنان کتکش زده بود که به ۱۲ عمل جراحی نیاز داشت. صبریه جواهر با یک کارت بازرگانی معرفی می‌کند و می‌گوید: “مسئول بخش زنان” در “روزنامه رسمی سعودی” در جده هستم. او فوق لیسانس زبانشناسی دارد و مانند بسیاری از زنان متخصص عربستان انگلیسی روان صحبت می‌کند. وقتی حرف می‌زند، تنها چشم‌هایش دیده می‌شود. معلوم نیست چند سال دارد، اما هنگامی که می‌نشیند، شلوار جین آبی رنگی از زیر چادرش بیرون می‌زند.
از او می‌پرسم که خبرنگاری برای زنان عربستان سخت نیست؟ و او می‌گوید، مسئله سختی کار نیست، بکله «زنان از این کار می‌ترسند. و به خاطر برخی برداشتهای اجتماعی مایل نیستند وارد این حیطه شوند.» البته او تصدیق می‌کند که زنان سال‌هاست به این کار اشتغال دارند اما در عین حال می‌گوید: «تمام آنها فقط درباره مسائل زنانه، خانوادگی و کودکان می‌نویسند و از طرح مسائل سیاسی و تروریسم هراس دارند. من تنها زن سعودی هستم که درباره تروریسم می‌نویسم. من خودم این را انتخاب کرده‌ام. دولت هیچ‌گاه ما را محدود نکرده. ما خودمان خودمان را محدود می‌کنیم. موانع در درون خود ما است.»
دفتر روزنامه یک بخش ویژه برای زنان دارد، گرچه زنان در استفاده از آن اختیار دارند. جواهر می‌گوید: «بعضی از دختران خودشان ترجیح می‌دهند که در بخش ویژه زنان بنویسند. البته این فقط در هنگام نوشتن است. عملا ما با مردان قاطی می‌شویم. ما هر روز دو یه سه بار با خبرنگارها و دبیرها جلسه داریم. با یکدیگر اختلاط می‌کنیم، حرف می‌زنیم، کار می‌کنیم یا بیرون می‌رویم. بنابراین مشکلی نداریم.»
او اضافه می‌کند: «من که خودم باحجاب هستم، دوست دارم در موقع نوشتن جایی باشم که بتوانم حجابم را بردارم. این انتخاب خودم است. در طبقه بالا، چهار زن دبیر داریم که با مردان کار می‌کنند. آنها حجاب هم ندارند. خودشان این طور خواسته‌اند. در جده همه کار آسان‌تر از ریاض است.»
در روزنامه رقیب، عرب نیوز، ۱۰ نفر از ۴۰ خبرنگاری که در آن کار می‌کنند، زن هستند. سمیه جبارتی می‌گوید: «ما مشکلی در به حرف درآوردن مردها نداریم. گاهی همکاران مرد ما می‌آیند از ما می‌خواهند برویم با فلان شیخ یا دانشمند صحبت کنیم، چون می‌دانند که آنها با ما بهتر حرف می‌زنند.» گاهی روزنامه گزارشگران زن را به سفرهای خارجی می‌فرستد، گرچه غالبا یکی از آشنایان مرد هم همراهش می‌رود. اخیرا یکی از آنها برای پوشش خبری کنفرانسی در قاهره، پدرش را همراه خود برد و یکی دیگر نیز با مادرش به بیروت رفت.
سنت‌ها و فرهنگ در نوع پوشش زنان بیشتر دخیل بوده تا قانون. زنانی که پوشش مناسب را از نظر دیگران، نداشته باشند، مورد اهانت و آزار قرار می‌گیرند. پوشش مناسب برای زنان عربستان معمولا روبنده و چادر است، و در ریاض سخت‌گیریها بیشتر است.
مشکلات اجتماعی زنان در اختیار شغل از این ایده ناشی می‌شود که: زنان بالفطره وسوسه‌برانگیزند و مردان بی‌اراده جذب آنها می‌شوند، و حتی اگر سعی کنند، نمی‌توانند جلوی خود را بگیرند. بنابراین راه حل این است که زنان را حدالمقدور از مردان جدا ساخت، مگر آن که پیوند خونی داشته باشند یا ازدواج کرده باشند. با این حال، خطر قرمزهای رسمی هرچه که باشد، نسل جوان اکنون دنبال راه‌هایی برای فرار از این محدودیت‌ها می‌گردد.
کافی‌شاپ‌ها و رستوران‌ها در عربستان با پرده به بخش‌های متعدد تقسیم شده‌اند. یک بخش مخصوص افراد “مجرد” (که البته منظور از آن فقط مردان مجرد هستند)، و خانواده است. گاهی بخشی مختص زنان نیز وجود دارد. زنان و مردان جوانی که می‌خواهند با هم آشنا شوند، معمولا در بخش خانوادگی قرار می‌گذارند. جبارتی می‌گوید: «ما وقتی با هم شوخی می‌کنیم می‌گوییم برای دو نفری که قرار گذاشته‌اند، محیطی که دورتا دور آن را پرده پوشانده باشد، خیلی مناسب است.»
آپارتاید جنسی رژیم، به خشن‌ترین وجه، از طریق پلیس مذهبی، به نام “محتوا” اجرا می‌شود. نیروهای “محتوا” را مردمی متعصب، خشک‌مغز بدون آموزش واقعی در قوانین اسلامی تشکیل می‌دهند، و در بعضی جاها از آنها واهمه وجود دارد، گرچه در بسیاری جاها نیز مورد مسخره مردم هستند. در جده، که آزادی جنسی بیشتر از ریاض است، بسیار کم دیده می‌شوند. جبارتی می‌گوید: «فقط گاهی در ماه رمضان می‌بینیمشان. گاهی نیز می‌شنویم که به رستورانی ریخته‌اند و آدم‌های آنجا را کنترل کرده‌اند که آیا با هم خویشاوند بوده‌اند یا نه. اما این حوادث امروز خیلی کم شده است.»
یک بار در ماه دسامبر گذشته، مأموران “محتوا” که لباس شخصی به تن می‌کنند، یک مرد و زن را که ازدواج کرده بودند، تا خانه‌شان تعقیب کردند، چون فکر کرده بودند ازدواج نکرده‌اند. وقتی مرد از ماشین پیاده شد، شروع کردند به زدنش، در حالی که زنش، که پیاده شده بود، به طرف خانه همسایه می‌دوید و کمک می‌خواست.
با این حال، با وجود این همه تلاش برای جلوگیری از “فساد اخلاقی”، جامعه عربستان از این لحاظ با یک جامعه نمونه فاصله زیادی دارد. نه مردان، و نه زنان، هرگز یاد نگرفته‌اند که رابطه‌ای به دور از تمایلات جنسی با یکدیگر برقرار کنند. و این مشکلات جدی می‌آفریند. سال گذشته در ریاض، دو دختر توسط چهار پسر جوان مورد تجاوز قرار گرفتند و پسرها با دوربین موبایل از این اقدام خود فیلم گرفتند و آن را برای دوستان خود فرستادند. به این ترتیب، این فیلم از تلفنی به تلفن دیگر منتقل شد تا این که بالاخره توجه پلیس به موضوع جلب شد و پسرها شناسایی و دستگیر شدند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که نمونه‌های این فیلم‌های تلفنی در گردش بسیار است.
بنابراین تعجبی ندارد اگر بسیاری زنان سعودی در فضاهای جداسازی شده احساس راحتی بیشتری می‌کنند. زیرا در آنجا می‌توانند آرامش داشته باشند و چادرهای خود را بردارند. با این حال، روشن است که سیستم کنونی نمی‌تواند تا مدتی طولانی دوام بیاورد، و دولت نیز برای راضی کردن فعالان حقوق زنان، ناچار به برداشتن گام‌هایی به نفع زنان شده است. با این حال این اقدامات بسیار محتاطانه بوده تا خشم و مخالفت شدید سنت‌گرایان برانگیخته نشود. سیاست‌های میانه‌رویانه دولت سبب شد که سال گذشته با رأی دادن زنان در انتخابات دولت محلی مخالفت کند، اما در ماه دسامبر، اجازه دهد که اتاق بازرگانی جده اولین انتخابات خود را با حضور کاندیداهای زن و مرد برگزار کند. در این رأی‌گیری، دو کرسی از ۱۲ کرسی به زنان اختصاص یافت. عربستان سعودی کنوانسیون بین‌المللی “رفع هرگونه تبعیض علیه زنان” را در سال ۲۰۰۰ امضا کرد، اما ماده‌ای به آن اضافه کرد که به دولت اجازه می‌دهد هر بخشی از قرارداد را که با “معیارهای قوانین اسلامی” مخالف می‌دید نادیده بگیرد.
فتانه عبار، که در سازمان بین‌الملی زنان و خانواده در جده کار می‌کند، می‌گوید: «مشکل اصلی ما با قوانین اسلامی نیست، بلکه با فرهنگ پدرسالاری پیش از اسلام است» وی اضافه می‌کند: «مسلئه این است که تفسیر در اسلام نقش مهمی دارد، و تفسیرهایی که از اسلام وجود داشته همگی مردانه بوده و از طرف مردان صادر شده. اگر آیه‌های قرآن را مطالعه کنید، متوجه می‌شوید که برابری اقتصادی و اشتغال را حق زنان شمرده است. زنان در اسلام اجازه دارند بیرون بروند و کار کنند. در زمان خود پیامبر اسلام زنان و مردان دور هم جمع می‌شدند و کار می‌کردند. پس چرا امروز ما باید جدا باشیم؟»
عبار می‌گوید: «عده فعالان حقوق زنان در عربستان کم نیست. آنها جنجال‌های زیادی برانگیخته‌اند و تقریبا تمامشان از روشنفکران تحصیل‌کرده در کشورهای غربی هستند. به همین دلیل نمی‌توان صداشان را نشنیده گرفت. بیشتر مردان روشنفکر لیبرال_ مانند شاهزاده‌ها_ نیز از آنها حمایت می‌کنند. اگرچه، مردانی که حمایتشان را آشکار بیان کنند مورد اهانت قرار می‌گیرند و انگیزه‌هاشان زیر سوال می‌رود.