قرآن استقلال مالی زن را پذیرفته است/ اصل تساوی اقتضا می‌کند که دخترها در ازدواج مستقل باشند
خبرگزاری دانشجویان ایران -عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد گفت: اسلام و قرآن بحث تساوی حقوق زن و مرد را پذیرفته و نگاه قرآنی ما به زن، مطلوب‌تر از چیزی است که هم‌اکنون در عمل در جوامع اسلامی و برخی فتاوای فقها مشاهده می‌کنیم.
به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) – منطقه خراسان، دکتر محمد عابدی در همایش کشوری قرآن، حقوق، سیاست و روابط بین‌الملل که در محل دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی مشهد برگزار شد، در ارائه مقاله‌ای با عنوان جایگاه زن در قرآن از دیدگاه حقوق خصوصی افزود: سخن از حقوق زن از منظر اسلام و قرآن مبهم و در عین حال حساس است.
وی تصریح کرد: عرف و احکامی که در جامعه ما وجود داشته مبتنی بر سنت‌های غلط بوده و در اندیشه برخی فلاسفه، متفکران و حتی فتاوای برخی فقها نفوذ کرده و شان واقعی زن، آن گونه که باید لحاظ نشده است.
عابدی با بیان اینکه در برخی فروع فقها حقوق کامجویانه به جای حقوق عاشقانه ترویج شده است، افزود: این در حالی است که در اسناد بین‌الملل بر حیثیت، ارزش و شخصیت انسانی و تساوی حقوق مرد و زن تاکید شده ولی با این حال ما بر این باوریم که تساوی حقوق مرد و زن در قرآن رعایت شده و لازم است با مطالعه و تدبر در آیات قرآن به عنوان منبع اصلی نگاه قرآنی و مطلوب به زن داشته باشیم.
وی ادامه با اشاره به مباحث مشترک مربوط به حقوق زن در «قرآن و حقوق خصوصی»، در خصوص مبحث مهریه گفت: نگاهی که قرآن به مهر دارد با نگاه حقوق و جامعه به مهر بسیار متفاوت است، در آیه ۴ سوره نسا نکاتی در خصوص مهر آمده که چند مطلب از آن قابل برداشت است؛ اول اینکه مهریه یک هدیه است که از جانب مرد به زن داده می‌شود، دوم اینکه مهریه منطبق با خلقت و فطرت طبیعی مرد و زن است و سوم اینکه رابطه طبیعی مرد و زن رابطه نیاز و ناز است.
عابدی همچنین افزود: اینکه مهریه متعلق به خود زن و نه بستگان و والدین اوست، اینکه نشان از عشق راستین مرد به زن دارد، از دیگر نکات قابل برداشت است.
وی با بیان اینکه همچنین طبق دیدگاه قرآن مهریه در نکاح یک توافق فردی است که حتی اگر باطل باشد عقد نکاح را باطل نمی‌کند، اظهارکرد: این‌گونه نیست که مهریه عوض زوجیت باشد و بر خلاف برخی تفسیرهای آیه مهریه ماهیت جبران خسارت یا ویژگی وثیقه و تضمین را ندارد و قرآن تاکید کرده نباید مردها برای اینکه بتوانند مهریه را پس بگیرند زنان را متهم نموده و یا تحت فشار قرار دهند، هر چند متاسفانه در جامعه ما این گونه است.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد در خصوص بحث استقلال مالی زن تصریح کرد: در آیه ۳۴ سوره نساء استقلال مالی زن پذیرفته شده و این در حالی است که در اروپا تا صد سال پیش زن محجور و فاقد استقلال مالی بود.
وی درخصوص مسائل مربوط به نفقه گفت: اسلام بر حسن معاشرت و تقابل حق و تکلیف در روابط مرد و زن تاکید کرده و دادن نفقه به زن را از مصادیق حسن معاشرت دانسته که البته از آثار ریاست مرد بر خانواده نیز هست.
عابدی با اشاره به اینکه از آیه ۲۳۳ سوره بقره استنباط می‌کنیم که معیار انفاق، هم شان زن و هم عرف و هم توان مالی مرد است، بیان کرد: این، برخلاف نظری است که قانون‌گذار ما انتخاب کرده و می‌گوید نفقه باید فقط بر اساس شان زن پرداخت شود.
وی خاطرنشان کرد: قانون ما پذیرفته عدم توانایی مالی مرد در پرداخت نفقه مجوز طلاق است، در حالی که در قرآن تکلیف مالایطاق منع شده و نباید عدم توانایی در انفاق را مجوز طلاق دانست.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد در خصوص مباحث مربوط به ارث زن اظهارکرد: قرآن حق وراثت زن از اموال والدین، خویشاوندان و شوهرش را پذیرفته است.
وی درخصوص تفاوت بین ارث مرد و زن گفت: این به خاطر آن است که اسلام ارث را براساس نیاز واقعی وارثان در نظر گرفته و نه صرفا بر اساس ارتباط با متوفی، علاوه بر اینکه با توجه به لحاظ مهر، نفقه و ارث، تعادل مالی بین مرد و زن برقرار می‌شود.
عابدی ادامه داد: در قرآن در مورد ارث بین نکاح موقت و نکاح دائم فرقی نیست و ولی نظرات فقها در این زمینه متفاوت است؛ نظریه مشهور این است که زن در نکاح موقت ارث نمی‌برد.
وی با اشاره به آیات ۱۱ و ۱۲ سوره نساء بیان داشت: در این آیات آمده زوجه بدون استثنا از تمام ترکه شوهر ارث می‌برد که در این زمینه اصلاحاتی هم در قانون مدنی در مجلس انجام شد، همچنین این مساله که زنی از تملک تمام ترکه شوهر وقتی تنها وارث باشد، محروم شود با ظاهر قرآن منطبق نیست.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد در خصوص سن ازدواج، با بیان اینکه بلوغ یک امر طبیعی است و نمی‌توان سن خاصی را به عنوان بلوغ تعیین کرد، افزود: بلوغ شرط نکاح است و ازدواج در سن پایین زیان‌بار است، ضمن اینکه قاعده لاضرر آن را منع می‌کند.
وی ادامه داد: هدف ازدواج در قرآن آرامش روحی روانی و مودت، رحمت و تولید نسل است و برای تحقق این اهداف بلوغ و رشد عقلی لازمه ازدواج است و تجدید نکاح قبل از بلوغ هر چند با اذن ولی و اجازه دادگاه همانگونه که در ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی آمده باشد، با ظاهر آیات قرآن سازگار نیست.
عابدی در خصوص ولایت ولی در نکاح دختر باکره بیان داشت: قرآن حکم خاصی در این زمینه نیاورده و نظر مشهور استقلال دختر در ازدواج است و ولایت ولی در نکاح نظر اقلیت است.
وی با بیان اینکه قانون اجازه پدر را در ازدواج دختر باکره لازم می‌داند، تصریح کرد: نظر قانون مبتنی بر مصلحت بوده و جنبه حمایتی دارد، ولی رشد و بالا رفتن شعور دختران ما و اصل تساوی حقوق زن و مرد، اقتضا می‌کند که دخترها در ازدواج خود مستقل باشند؛ هر چند گرفتن اجازه از والدین به عنوان یک امر مستحب مورد تاکید است.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد در خصوص تعدد زوجات، با بیان اینکه این نهاد در اسلام پذیرفته شده است، افزود: هر چند قرآن شرط توانایی اجرای عدالت را مطرح کرده تا فرد از ترس اینکه نتواند عدالت را میان همسرانش اجرا کند ازدواج نکند و با توجه به اینکه تعدد زوجات آثار اجتماعی خواهد داشت باید دادگاه توانایی اجرای عدالت را احراز کند، همچنین باید به این نکته توجه کرد که با توجه به ظاهر آیه ۳ سوره نساء که مورد قبول فقهای عامه است محدودیت‌های مرد برای ازدواج مجدد در نکاح دائم شامل نکاح موقت هم می‌شود.
عابدی درمورد ازدواج با کافر گفت: قرآن ازدواج مرد مسلمان با زن مشرک و زن مسلمان با مرد مشرک را ممنوع کرده که به خاطر لزوم همانندی در اعتقادات دینی منطقی است ولی ازدواج با زنان اهل کتاب تجویز شده و در ظاهر قرآن تفاوتی بین نکاح موقت ودائم نیست، ولی بین فقها اختلاف نظر وجود دارد. همچنین طبق نص قرآن منعی برای نکاح زن مسلمان با مرد کافر کتابی وجود ندارد، هر چند اجماع این ازدواج را منع می‌کند.
وی در خصوص جایگاه تمتع جنسی در نکاح بیان داشت: هدف ازدواج ایجاد آرامش روحی روانی و تناسل و فرزند داری است، بنابراین تمتع جنسی هدف نکاح نیست، اما به عنوان لازمه تناسل و ایجاد آرامش روحی امری مطلوب است؛ در آیه ۲۲۳ سوره بقره زن به مزرعه و محل بذر‌افشانی تشبیه شده، برخی از این تشبیه نتیجه می‌گیرند مرد می‌تواند هر زمان، هر مکان و به هر شکل از زن بهره ببرد. این تفسیر درست نیست، زیرا تشبیه قرآن به این معناست که مرد مثل یک ابر بهاری و زن مثل یک سرزمین حاصلخیز است که گیاه سبز فرزند در آن حاصل می‌شود. علاوه بر اینکه در این آیه به نقش مساوی مرد و زن در تولید و پرورش فرزندان تاکید شده است.
عابدی در خصوص ریاست مرد بر خانواده با بیان اینکه قرآن این ریاست را عنوان اینکه خانواده یک گروه اجتماعی است و باید رییس داشته باشد پذیرفته است، افزود: اینکه قرآن مرد را رییس قرار داده به خاطر خصوصیات بدنی، روحی و موقعیت اجتماعی‌اش بوده ولی باید توجه کرد ریاست ترکیبی از حق و تکلیف بوده و با مردسالاری و سوء استفاده مرد از اختیاراتش متفاوت است.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد اظهار داشت: در ارزیابی نهایی این نکته مطرح می‌شود که اصل تساوی حقوق زن و مرد در قرآن پذیرفته شده و اگر احکام متفاوتی بین مرد و زن وجود دارد به دلیل تفاوت‌های جسمی و روحی بین این دو و نقش‌های متفاوتی است که در زندگی اجتماعی ایفا می‌کنند.
وی خاطرنشان کرد: البته ظلم تاریخی بر زنان مورد انکار نیست و تاثیر برخی فتاوای فقها از سنت‌ها و عرف‌های غلط غیرقابل انکار است، اما ما می‌توانیم با رجوع به قرآن و اصول کلی آن، اصلاحات و تحولاتی را در حقوق زن انجام دهیم و نگرش قرآنی به زن و رفع پارهای اشکالات ناشی از سوء استنباطها و عرف‌های غیراسلامی، ارزش واقعی زن را آشکار می‌کند.