قربانیان آزار جنسی نگرانند که مورد سوءظن و تنبیه قرار بگیرند

شهین علیایی زند، بنیانگذار”موسسه پیشگیری از آزار جنسی کودکان و نوجوانان در ایران” در باره آزار جنسی کودکان و نوجوانان توسط اقوام و نزدیکان و در محیط خانوادگی چنین می گوید:

من به طور تصادفی و در جریان تهیه مقاله ای در زمینه رشد کودک به ویژه تکامل جنسی او در این دوران، با ابعاد معضل سوءاستفاده جنسی از کودکان در ایران آشنا شدم.

به دنبال چاپ این مطلب (در نشریه ای که با آنها همکاری داشتم) من با نزدیک به صد نفر از گوشه و کنار ایران، درباره تجربه های شخصی آنها از آزار جنسی در کودکی، به طور حضوری گفتگو کردم. این دست از گفتگوها همیشه میسر نیست و تقریبا غیرممکن بوده است.

صحبت با این افراد باعث شد که من به تحقیقاتم در این زمینه با جدیت تمام ادامه دهم چون به این باور رسیده ام که هیچ آسیبی به اندازه سوءاستفاده جنسی در کودکی در تعیین مسیر زندگی یک فرد تاثیر منفی به جای نمی گذارد.

آزار جنسی هم شامل آزار جسمی است هم آزار عاطفی پس ابعاد تاثیرگذاری (منفی) آن همه جانبه است. شاید بتوان بی مهری ها و تهاجم های بدنی را فراموش کرد، اما آزار جنسی را کمتر فردی است که بتواند فراموش کند.

آثار مخرب آزار جنسی در کودکی به گونه های مختلف دامن گیر فرد و جامعه می شود. وقتی از من خواسته شد که در زمینه زنان روسپی تحقیق کنم، با آماری مرتبط و ترس آور مواجه شدم: بیست و سه درصد از زنان روسپی که با آنها گفتگو داشتم در کودکی مورد سوءاستفاده جنسی اطرافیان خود قرار گرفته بودند.

من نهایتا موفق شدم نتیجه تحقیقاتم را – که برای متخصصان و دانشگاهیان بسیار حیرت آور بود – در سال ۱۳۷۸ و در چند کنفرانس مطرح کنم.

این گونه مشاهدات جای تردیدی برای من باقی نگذاشت که مواجهه با این معضل اجتماعی باید از جنبه تحقیقات و مقالات فراتر برود و به اقدامی سازماندهی شده تبدیل شود. اما من با دیوارهای بلندی روبرو بوده ام. نه فقط در ارتباط با کسب مجوز برای تاسیس “موسسه پیشگیری از آزار جنسی کودکان و نوجوانان” بلکه حتی برای مجاب کردن متخصصان که این معضل وجود دارد و باید درباره آن به طور باز صحبت کرد.

پس از چند سال پیگیری مداوم و تحمل مشقات زیاد سرانجام در اوایل سال ۱۳۸۳ موسسه پیشگیری از آزار جنسی تاسیس شد.

جایگاه آزار جنسی کودکان در تاریخ ایران

بخشی از هجده سال مطالعه و تحقیق من در زمینه سوءاستفاده جنسی از کودکان، ردیابی این موضوع در تاریخ اجتماعی ایران بوده است. اما چون تاریخ نویسی ایران را کم رنگ و ضعیف دیدم به ناچار برای یافتن تاریخچه و گذشته این موضوع به ادبیات کهن پناه بردم.

در قالب ادبیات کهن ایران به این نتیجه رسیدم که سوءاستفاده جنسی از کودکان در ایران پیشینه ای عیان و حجیم دارد: پسر بچه هایی که بزک می شدند و در لباس دخترانه همراه با مطربان از مکانی به مکان دیگر برده می شدند.

برخی اشعار قدیمی ما و شواهدی که از رفتار برخی از پادشاهان برجای مانده حاکی است که ظاهرا ارتباط با بچه ها در تاریخ ایران جایگاه پراهمیتی داشته است. البته اگر به جهان شرق نگاه بکنیم، همه جای ردپای سوءاستفاده جنسی از کودکان می بینیم. برای نمونه این موضوع در چین و جهان عرب نیز ثبت شده است.

جهان غرب هم هرگز از این موضوع مستثنی نبوده و اکنون نیز سوداگری کودکان توسط گروه های مافیایی شرق و غرب به طور هولناکی در جریان است.

آمار کودک آزاری در ایران

آمار دقیق و قابل اعتماد از سوءاستفاده جنسی از کودکان نه فقط در ایران بلکه در هیچ کجای دنیا وجود ندارد. چون سوءاستفاده جنسی از کودکان همواره یک تابو و انگ اجتماعی اساسی جوامع مختلف بوده است. وقتی صحبت کردن درباره آن بسیار دشوار است آمار که جای خود دارد.

اما جای امید است که این تابوها در ایران شکسته شود: تاسیس انستیتوی ما – که شاید در خاورمیانه منحصر به فرد باشد – رسانه های ایران را ترغیب کرده تا بیشتر و بازتر به این مسئله بپردازند.

یافته های تحقیقات سال ۱۳۷۸

تجربه های فردی که اساس تحقیقات سال ۷۸ من قرار گرفت، زوایای دردناکی از سوء استفاده جنسی در کودکی را آشکار می کرد: بسیاری از دختران برای مخفی نگاه داشتن آزار جنسی که در کودکی تحمل کرده بودند چاره ای ندیده بودند جز رد خواستگار خود و امتناع از ازدواج.

آنچه این تجربه را برای تمام دخترانی که با آنها مصاحبه کردم، سخت تر می کرد این بود که نمی توانستند آزار جنسی از سوی نزدیکان و آشنایان را برای کسی بازگو کنند حتی مادرشان. چون از این بیم داشتند که خودشان مورد سوءظن و تنبیه قرار بگیرند.

من نتیجه تحقیقاتم را وقتی با تحقیقات ملل دیگر مقایسه کردم، دیدم که این وضعیت عمومیت دارد و در بسیاری از موارد حتی مادران از سوءاستفاده جنسی فرزند دختر یا پسر خود مطلع هستند اما به روی خود نمی آورند. ظاهرا آنها می خواهند به این ترتیب کانون خانوادگی را حفظ کنند!

در اینجا بد نیست از از آزار جنسی پسران هم بگوییم چون اگر دختران طعمه آزارهای جنسی قرار می گیرند به همان میزان هم پسرها مورد سوءاستفاده جنسی قرار می گیرند.

وقتی من مصاحبه با دختران و پسران را تفکیک کردم دیدم که دخترها به ویژه وحشت داشته اند مورد سرزنش قرار بگیرند که خود زمینه ساز سوءاستفاده جنسی بوده اند.

یافته های دردناک تحقیقات من و تحقیقات در انستیتوهای مختلف داخلی و خارجی ابعاد زیادی دارد از جمله این که سوءاستفاده از کودکان عقب مانده ذهنی در سطح گسترده ای صورت می گیرد.

این وضعیت به خاطر زندگی غریزی این کودکان به شدت تشدید می شود. چون خود آنها به مرور به سمت این رویداد گرایش پیدا می کنند.

سوءاستفاده جنسی از کودکان در خانه و خانواده می تواند از سوی پدر، برادر، عمو، دایی و هر خویشاوند مردی صورت گیرد. من در جریان کارم با دو مورد سوءاستفاده جنسی از سوی پدربزرگ هم برخورد کرده ام.

غفلت عاملی برای آزار جنسی کودک

آزار جنسی کودک در خانواده گاه سهوا و گاه به عمد رخ می دهد. سهوا زمانی است که آزار جنسی کودک به خاطر غفلت پدر و مادر اتفاق افتاده است. محول کردن نگهداری از بچه به دیگران از جمله این غفلت هاست. پدر و مادرها وقتی می خواهند از منزل خارج شوند گاه فرزند کوچک تر را به پسر بزرگتر می سپارند. این خود می تواند فرصتی برای یک پسر تازه بالغ و غرایز جنسی او باشد.

در خانواده هایی که زن شاغل است و نگهداری فرزندان به عناصر مختلف محول می شود نیز آزار جنسی کودک زیاد دیده می شود. پدر و مادر ممکن است که از همه لحاظ خیلی مواظب بچه باشند اما مثلا اگر او را به خانه همسایه بفرستند باز احتمالا زمینه برای آزار جنسی کودک فراهم شده است. یکی از عناصر سوءاستفاده گر از کودک خود همسایه ها هستند.

در حالی که همه جوامع با معضل آزار جنسی کودک روبرو هستند اما عادات زندگی و فرهنگ های متفاوت باعث می شود که برخی از انواع آزار جنسی در برخی کشورها بیشتر دیده شود. یکی از آنها هم همین عادت فرستادن بچه به خانه همسایه است که در ایران شاید بیشتر از غرب مرسوم است یا در روستاها استفاده ابزاری از کودکان در زمین های کشاورزی.

برخلاف تصور عمومی سوءاستفاده جنسی در روستاها زیاد دیده می شود. از بچه ها در این مناطق برای کار در مزرعه استفاده می شود و تنها بودن او با یک بزرگتر برای ساعات طولانی می تواند زمینه ساز سوءاستفاده های مختلف از جمله جنسی شود.

شکل دیگری از سوء استفاده جنسی که در جوامع سنتی و همچنین ایران مکررا دیده می شود ازدواج اجباری دختران کم سال با مردهای بزرگتر است. دختربچه ای را وادار می کنند با مردی ده ها سال بزرگتر از خودش ازدواج کند.

اما اگر به تقسیم بندی آزار جنسی کودک سهوا یا عمدا باز گردیم می بینیم که در نوع عمدی آن پدر و مادر بزهکار چگونه از فرزند خود و کودکان دیگر برای فحشا سوءاستفاه می کنند.

فحشا در برخی خانواده های بزهکار در داخل خانه سازماندهی می شود. در جریان تحقیقاتی که در زمینه روسپی گری داشتم دختری برای من توضیح داد که اولین “مشتری” او را مادرش پیدا کرده است!

در کنار سوءاستفاده جنسی از کودک به خاطر غفلت برخی خانواده ها (سهوا) و به طور سازماندهی شده در میان برخی افراد بزهکار (عمدا)، بدآموزی گروهی از مردان نیز اهمیت ویژه ای در گسترش کودک آزاری دارد: به باور من در طول قرون همواره گروهی از مردان جامعه ما به لحاظ جنسی آزادی های غیرمتعارف داشته اند که با آن برخورد نشده است.

با این گفته نمی خواهم دست داشتن برخی زنان در سوءاستفاده جنسی از کودکان را انکار کنم اما تعداد این حوادث در مقایسه با مردان بسیار ناچیز است.

چگونه پیشگیری کنیم؟

زندگی بسیاری از کودکان جامعه ما تحت الشعاع تابو و انگی است که گفتگو علنی درباره آزار جنسی کودک را بسیار دشوار کرده است. اما من شکاف در بدنه این تابو را می بینم و به مرور مسائل مرتبط با آزار کودکان به طور علنی مورد بررسی قرار می گیرد.

با این حال با توجه به ابعاد و انواع آزار جنسی کودکان در خانه، موضوع پیشگیری اهمیت حیاتی دارد.

تحقیقات و مشاهداتم به من نشان داده که دولت ها و جوامع همواره وقتی یک موضوع به معضلی بزرگ تبدیل شد به فکر چاره و درمان می افتند. معضل اعتیاد، روسپی گری و خیلی مسائل دیگر گواه این مدعا بوده و آزار جنسی کودکان هم از جمله همین معضلات است.

اما من به پیشگیری اعتقاد دارم و در انستیتوی خودم آموزش را از دوره پیش دبستانی آغاز می کنم. به عنوان بخشی از همین آموزش ها اولین کتاب قصه را نوشته ام که با تکیه بر فرهنگ ایرانی به بچه یاد می دهد چگونه از خودش مراقبت کند. این کتاب به زودی چاپ خواهد شد.

هدف از نگاشتن این رشته کتاب ها، هم گفتگو با کودک است هم آموزگار و هم مادر و پدر. البته نباید فراموش کرد که فرآیند پیچیده آموزش پیشگیری تا رسیدن به ثمر زمان زیادی می طلبد اما به واقع موثرترین راه حل است.

این آموزش ها با ظرافت هایی باید صورت بگیرد تا بدبینی و ذهنیت منفی در کودک ایجاد نکند. کما این که در دورانی که من بزرگ می شدم معمولا زنان باتجربه تصویر منفی از مرد ترسیم می کردند که بعدا و در سنین بالاتر متوجه می شدیم که مردها بد نیستند فقط گروهی از آنان آموزش های بدی داشته اند.

اگر آموزش ها به گونه ای باشد که ایجاد وحشت کند نه تنها کودک آسیب می بیند و دچار وسواس روحی می شود بلکه خود مادر هم در یک نگرانی دائمی بسر خواهد برد.

گرچه پیشگیری از درمان بهتر است اما نمی توان صبر کرد تا نتایج پیشگیری آشکار و موثر واقع شود. قانون باید در همه سطوح ناظر و پشتیبان قربانیان آزار جنسی در خانه باشد و ما در این زمینه است که با مشکل روبرو هستیم.

اما همان طور که توانسته ایم تابو را بشکنیم و با آزادی بیشتری درباره آزار جنسی کودک صحبت کنیم به همان ترتیب امیدواریم که بتوانیم هر چه زودتر ابزار حمایت از کودکان را افزایش دهیم.

این ابزار شامل شناسایی و اطلاع دادن در مورد این گونه آزار به مسئولان است. اما مرحله حیاتی تر و مهم تر، بعد از شناسایی و اطلاع دادن آغاز می شود. پس از اعلام چنین رویدادی این مسئولان هستند که باید برای مقابله با آزار جنسی کودک زمینه مناسبی را فراهم آورند.

در صورت تمایل می توانید با دکتر علیایی زند از طریق آدرس الکترونیک shahinoliyaeeza@yahoo.com تماس حاصل کنید.

بی .بی.سی فارسی