تهمینه میلانی:زن امروز در بن بست زندگی نمی‌کند
سینما به عنوان پدیده مدرن عصر حاضر در برگیرنده نظرات و تمایلات ذهنی و فکری خالقان آثار تصویری است، زنان و مردان هریک در تصویرسازی ذهنی خود از محیط پیرامونی در گستره صنعت فیلم نقش دارند.
“تهمینه میلانی” کارگردان زن سینمای ایران جزو فیلم‌سازانی است که قرار گرفتن پشت دوربین را فرصتی برای ارایه تصویرذهنی خود از جامعه و کنکاشی در احوال زنانه خود می‌داند.
زنان، خشونت، خانواده، مردان، خنده و گریه هر یک پیش درآمد ذهنی برای تولید فیلمی است که اغلب دستمایه این فیلم‌ساز برای فضاسازی با محوریت زنان بوده است.
میلانی خود را “فمینیست” نمی‌داند صرفا یادآوری حقوق فراموش شده زنان را در جامعه در اشکال مختلف بیانی و تصویری جستجوگر است.
اصرار بر گفتن و تنیدن داستان در بستر روایتی اجتماعی شخصیت‌های داستانی این کارگردان را در موضوع‌های مورد علاقه‌اش جان می‌بخشد.
“دو زن”، “نیمه پنهان”، “واکنش پنجم” و “زن زیادی” آثار زنانه‌ای است که میلانی احوال زنان دیروز و امروز جامعه را در قالب شخصیت‌های متضاد اما دارای جنسیت یکسان دنبال کرده است.
اگرچه حضور زنان فیلم‌ساز از دهه ۶٠ در سینمای ایران جدی شد و این دسته کارگردانان با ورود به صنعت فیلم‌سازی مسائل مورد علاقه خود را در تولید و ارایه فیلم دنبال کردند که اتفاقا خوش درخشیدند.
فعالیت کارگردانان زن قبل از انقلاب اسلامی باتولید “این خانه سیاه هست” فروغ فرخزاد که اتفاقا اثر قابل تاملی است، آغاز شد اما هیچ گاه فرصت شکوفایی نیافت.
پرداخت به مسایل و مشکلات زنان به دلیل فضای جامعه و محدودیت‌های خاص همیشه با دشواری و تنگنا روبرو بوده است اما این موضوع هیچ گاه از جسارت زنان برای ورود به این حوزه نکاسته است.
میلانی به همراه “رخشان بنی‌اعتماد”، “پوران درخشنده”، “نیکی کریمی، “مانیا اکبری” ، “مهوش شیخ‌الاسلامی”، “انسیه شاه‌حسینی” و دیگران، نسل دیروز و امروز فیلم سازان زن این دیار هستند، کارگردانانی با حس نوستالوژیک زنانه!
خانم میلانی فیلم‌ساز متفاوتی است که برخلاف نظر منتقدان، عقیده دارد: مردان فیلم‌های من از عمق تاریخ بیرون نیامدند، این افراد شخصیت‌های مختلف جامعه ما هستند با رویکردهای متفاوت!
مردان جامعه ما در عین حال تحت تاثیرتربیت چند هزار ساله تاریخی هستند این افراد بار فرهنگی و تربیتی و ژنتیکی خود را به دوش می‌کشند.
میلانی می‌گوید: مرد امروز برای گذر از تفکر سنتی نیاز به زمان دارد، همه ما قربانی تاریخ مذکر و تربیت مردسالارانه هستیم. موضوع ظلم‌پذیری زنان ما نیز ریشه در تاریخ دارد و قابل انتقاد است، چرا که ظلم پذیری ظالم را به وجود می‌آورد. تربیت فرهنگی و ریشه‌های زندگی در مناسبات میان فردی تعیین‌کننده است، اگر مرد و زن در یک محیط فرهنگی نامناسب رشد کرده باشند باید انتظارات برخوردهای نابهنجار را نیز از آنها داشته باشیم.
کارگردان فیلم “دو زن” تاکید می‌کند که منظور از انتقاد از ظلم‌پذیری انتقاد از یک دیدگاه است نه یک فرد، نمی‌خواهم در فیلم‌هایم اعلام کنم فردی منفی است بلکه شرایطی که وی را به این سمت سوق داده بررسی می‌کنم.
اتفاقا فیلم زن زیادی بستر اجتماعی قدرتمندی دارد و مساله خیانت را در بستری اجتماعی در مرحله‌گذار از سنت به مدرنیزم نشان می‌دهد.
به گمان من شخصیت‌های فیلم قربانی هستند نه گنهکار و تحت تاثیر تربیت فرهنگی و خانوادگی جنایت کرده‌اند.
زن زیادی را باید در یک بستر عمیق اجتماعی دید، منظور من سیاه دیدن و یا سفید دیدن افراد نیست بلکه نقد شخصیت‌ها و شرایط است.
“رحیم” آدم محترمی است اما زن خود را کشته، در واقع مجموعه فشارهای تربیتی و روانی به وی دستور می‌دهد که با خون می‌توانی این لکه ننگ را پاک کنی!
مرد (رحیم) فیلم دو زن، فردی روشنفکر است اما بار سنت‌ها و دیدگاه‌های کهنه فکر خود را به دوش می‌کشد.
انسان‌های روشنفکر و غیر روشنفکر ما در یک فضای نامعلوم معلق هستند هنوز هیج‌جایی ریشه نداریم و جایگاه دقیق ارزش‌های خود را نمی‌شناسیم.
ماارزش‌های زیادی را از دست دادیم و جایگزنی برای آنها نیافتیم، در جامعه ما مذهب واخلاق با هم منطبق شده و این مساله تنش زا بوده است.
برای مثال در تربیت فرزندان ما تنبیه دروغ‌گویی را، رفتن به جهنم اعلام می‌کنیم و به محض اینکه اعتقاد فرد از جهنم زایل می‌شود به دروغ‌گویی روی می‌آورد.
میلانی، مباحث اخلاق و مذهب را از هم تفکیک شده دانسته و می‌گوید: وقتی این دو حوزه مجزا شوند هیچ کدام نمی‌تواند به دیگری آسیب بزند.
برخی از جوانان اعتقادات مذهبی خود را از دست دادند و این موضوع روی اخلاق اجتماعی آنها تاثیر منفی داشته است.
قصد دارم حرکت پاندولی انسان‌ها را در میان بحران ارزش‌ها به تصویر کشم، نسل جدید ماارزش‌های جدید ندارد و جایگزنی برای ارزش‌های رنگ باخته خود نیافته است.
“این نسل نه آرمانی برای دفاع دارد و نه آینده‌ای در پیش روی خود می‌بیند، آنها به هر چیزی چنگ می‌زنند تاایده‌آل‌های خود را بیابند، در واقع ارزش‌های این نسل کاملا مادی شده است”.
به باور این فیلم‌ساز زن، انسان‌های فرهنگ ساز و مبلغ ایده‌ها و ارزش‌های جدید کم کاری کردند.
در فیلم زن زیادی “صبا” مظهر نسل جدید است انسان‌هایی که در شرایط حاضر نادیده گرفته شدند ولی محاکمه‌می‌شوند در واقع ما به‌این افراد چیزی ندادیم اما آنها را محاکمه کرده و محکوم و مجازات می‌کنیم.
وقتی از اینترنت و دسترسی به اطلاعات صحبت می‌کنید قشر خاصی از جوانان را مثال می‌زنید اما فیلم زن زیادی مبحث عامی را مطرح می‌کند.
مرحله گذار قربانی می‌گیرد و بسیار دردناک است بیجه وامثال بیجه قربانیان مرحله‌گذاراجتماعی هستند ولی در نهایت این گذار فرآیند مثبتی‌است و ارزش‌های جدیدی را بوجود می‌آورد.
میلانی، آرمان‌گرایی و اخلاق در تمامی شرایط و جوامع امری مثبت می‌شمارد اما در عین حال نسل جوان امروز تنها خود را می‌بیند و به رفاه می‌اندیشد و اجتماعی فکر نمی‌کند.
تنهایی جوانان باعث انزوای آنها از جامعه و شکل‌گیری سپرهای دفاعی در قبال دیگران شده،اگرچه علیه جامعه نیستند اما باجامعه هم همراه نشده‌اند.
بیشتر جوان‌های ما ادای جوانان غرب را در می‌آورند، بسیاری از پسرها با جنس مخالف ارتباط برقرار می‌کنند اما تربیت خانوادگی آنها که تاکید بر ازدواج با دختری نجیب دارد مانع ازدواج آنها می‌شود.
این مساله بحران زا است چون فرد عاشق دختری می‌شود که بر ویژگی‌های وی اجحاف دارد اما بنا به مناسبات سنتی با فرد دیگری ازدواج می‌کند.
پسران از طرفی با سنت‌ها پای خود را بسته می‌بینند و از طرفی دیگر به میهمانی‌های شبانه و یا ارتباط با جنس مخالف می‌پردازد و این پارادوکس منشا بسیاری از ناهنجاری‌های اجتماعی است.
میلانی می‌گوید که فرد گرایی در ایران نمی‌تواند شکل بگیرد، ما در جامعه-ای زندگی می‌کنیم که در ارتباطات میان فردی هیچ گاه حرف خود را نمی‌زنیم.
حرف زدن به معنی صحبت‌های روزمره نیست بلکه خالی کردن تفکر و آنچه در وجود فرد است، این گونه حرف زدن نه در میان خانواده و نه در میان جامعه دیده نمی‌شود.
حرف زدن در جامعه ما گناهی کبیره محسوب می‌شود و اگر حرف دل افراد مطرح نشود، ماتنها می‌توانیم درباره لایه‌های سطحی مسایل به‌طرح بحث‌های روشنفکرانه بپردازیم.
کارگردان فیلم دوزن گفت: درد جامعه ما دردی ریشه‌ای است و حتی با ۸سال دوران ریاست جمهوری خاتمی درمان نشد در واقع با توجه به تاکید ایشان بر گفتمان این مساله هرگز اتفاق نیفتاد برای اینکه کسانی که باید در این امر مشارکت می‌کردند، کنار کشیدند.
فردگرایی حاصل یک دوره تاریخی و رشد فکری و گذران مراحل است و مراحل گذار به این سمت در جامعه ما طی نشده است، ارایه فکر در جامعه ممکن است برای فرد خطرناک باشد و این راه را بر فردیت می‌بندد.
فرد گرایی فلسفی عمیق نیاز به ریشه‌های اجتماعی دارد، وقتی که شما قادر به ایجاد دیالوگ نیستید سوء تفاهم بوجود می‌آید، عدم درک درست متقابل و درک فردی از حقایق در روابط ما به وفور دیده می‌شود.
بنابراین هرکسی درک خود از طرف مقابل مطرح می‌کند، نه واقعیت را.
میلانی می‌گوید: زنی که امروز نیمی از جامعه است زن دیروز که در خیابان بن بست زندگی می‌کرد نیست بلکه موجودی است که در شاهراه‌های بزرگ ارتباطی زندگی می‌کند و همه اطلاعات را دارد.
محدود کردن و نگاه سنتی به زنان آفت جامعه ایران است و این مساله تناقض زا است، مردان ما مثل مادر بزرگ‌ها با زنان رفتار می‌کنند و اجازه می‌دهند برای آنها تصمیم بگیرند. “هرچند که پدیده چند همسری یک توهین آشکار به‌شخصیت زنان است و مردان این مساله را حق خود می‌دانند.” “آگاهی زنان باعث اعتراض به دیدگاه‌های سنتی مردان شده است، جامعه باید برای شنیدن حقایق به‌مرور آماده شود و خود سانسوری هنرمند برای ایجاد شرایط است، اگر واقعیت‌ها بصورت عریان بیان شود، ناامیدی و یاس حاصل می‌شود.”
میلانی می‌گوید که هیچ وقت فیلم مورد علاقه‌اش را نساخته و آنچه مد نظرم بوده بطور کامل تصویر نشده است. در شرایط دموکراتیک و اختناق رشد خلاقیت وجود دارد، اما به نظر من خلاقیت خیلی تعریف مشخص و ویژه‌ای ندارد، هرکسی به نوعی واکنش نشان می‌دهد، چه بسا در محیط دموکراتیک و یا محیط اختناق بسیاری از استعدادها حذف شده باشند و محرک‌های نیروزا از بین رفته باشد.
کارگردان فیلم‌های “واکنش پنجم” و ” دو زن” تاکید دارد: برای خلاقیت نمی‌توان قانون صادر کرد، در محیط بسته باید درباره مسایل بصورت نمادین صحبت کرد و برخی از افراد برداشتی اشتباه از نمادها دارند.
“من فیلم جنسیتی نمی‌سازم، فیلم را برای بوجود آوردن اجتماعی سالم می‌سازم”،نگاه فیلم‌های من انسانی واجتماعی است و موضوع آن روی زنان متمرکز است.
میلانی بر این باور است که”هیچ کس فیلمی بصورت مشخص در رابطه با مسایل زنان و خود آنها نمی‌سازد.”
کارگردان فیلم زن زیادی از عدم انتشار کتاب این فیلم که قراربود همزمان با نمایش آن منتشر شود، انتقاد کرد و گفت: فیلم دوزن هفته‌ها درحال نمایش است اما کتاب همین فیلم برای انتشار ۱۸مورد اصلاحی خورده است، چگونه ممکن است فیلم‌نامه فیلمی که مجوز اکران گرفته مورد اصلاح قرار گیرد.
وی همچنین درباره کتاب دیگر خود باعنوان “هتل کالیفرنیا” گفت : این کتاب که‌ازاواخر سال گذشته در نوبت بررسی قرار دارد و مسوولان ذی ربط هنوز پاسخی ندادند و وضع چاپ و انتشار آن مشخص نیست .
منبع:ایرنا
