حکومت یک روزه زنان در روستای اسک، دکتر مرتضی فرهادی

مراسم حکومت زنان در سه روستای ” اسک” ‘ “افوس” و “توچه غار” در ایران گزارش شده است. در گذشته این مراسم دارای کارکردهای اقتصادی‘ اجتماعی ‘ سیاسی و حتی نظامی بوده است ولی امروزه بیشتر کارکرد اجتماعی آن به چشم می خورد. حکومت زنان در روستا‘ روزی اواسط بهاراتفاق می افتد که همه مردان برای جمع کردن برف و مراسم ” برفه چال” به خارج از روستا رفته و زنان زمام حکومت را در دست می گیرند. زنی با صفات تسلط در رهبری‘ جدیت در مدیریت و کاردانی انتخاب می شود. در ساختار حکومتی تعدادی وزیر منصوب می شود. مردان حق حضور در روستا را ندارند و تعدادی از زنان نگهبان داوطلبانه از روستا پالداری می کنند. حکومت یک روزه زنان بعدازظهر با ورود مردان به روستا پایان می یابد. اما رسمی که تنها در اسک اتفاق می افتد و به این روستا برجستگی خاصی می بخشد‘ مراسم “برفه چال‘ مردان اسک در مرتع”اسکه وش” و مراسم مادر شاهی ( حکومت زنان ) است که در همان روز به وسیله زنان در ده برپا می شود

.

– حکومت زنان (مادر شاهی)

در روز اجرای آئین برفه چال که مردان از روستا خارج می شوند- برای حفظ نظم – زنان به طور موقت زمام حکومت را در دست می گیرند. برای تحقق بخشیدن به هدف خویش‘ از میان خود‘ زنی (حاکمی) را بر می گزینند تا وی به نظام حکومتی که به طور موقت در روستا ایجاد شده سرو سامان بدهد. حکومت زنان را در قدیم “مادر شاهی” نیز می گفته اند.

– چگونگی انتخاب حاکم

حاکمی که در جهت اداره حکومت یک روزه به ایفای نقش می پردازد‘ زنی است که دارای صفاتی همچون تسلط در رهبری‘ قدرت در مدیریت‘ کم رو و خجالتی نبودن‘ پرسروزبان بودن‘ کاردانی و زیبایی‘ زنی که چنین برمسند حکومت می نشیند معمولاَ روز قبل از اجرای مراسم به مقام خود واقف می شود.

– ساختار حکومتی

زنی که برای این منظور منصوب می شود‘ جهت چرخش روال حکومت و برقراری ضوابط موجود در این مراسم‘ زنانی را به عنوان نگهبان روستا در جاهای مختلف روستا قرار می دهد. این زنان که بعضاً دختران جوان هستند به طور داوطلبانه به خود را جهت نگهبانی و پاسداری از روستا نامزد می کنند. از شرایط لازم برای احراز این منصب بنیه قوی‘ شجاعت‘ سر و زبان داشتن است. امروزه تعداد این نگهبانان به بیست یا سی نفر رسیده است. این زنان نگهبان ملبس به لباس سربازان قدیم هستند.

در زمان اجرای مراسم حکومت زنانه‘ مردان نباید در روستا باشند و همگی باید روستا را به قصد مرتع اسکه وش ترک کنند. البته در مورد مردانی که بیمار و یا مسن باشند‘ وضعیت فرق می کند و آنها می توانند در راه بمانند به شرط آنکه در خانه باشند و جلوی پنجره یا روی تراس ظاهر نشوند. مردان غریبه و حتی مردان اهل اسک به هیچ وجه حق ورود به ده را ندارند. در این روز حتی از ورود نیروهای انتظامی به داخل روستا ممانعت می شود. دستورات حاکم لازم الاجراست و هیچ کس نباید تخطی کند. این قانون در مورد زنان خاطی نیز مصداق دارد. مثلاًَ زنان متخلف را برالاغی پالان بطور برعکس نشانده و دوره می گردانند و “هو” می کنند ولی غالباً از مجازات بدنی زنان دوری می شود. بعضی زنان نیز محکوم به تهیه شیرینی و دیگر ملزومات می شوند.

فرمانروا در این روز از قدرت و تسلطی ویژه برخوردار است. با وجود وزرایی که وی برای خود انتخاب کرده – که به وزیران دست راست و دست چپ معروفند- وی احساس اعتماد به نفس بیشتری در ایفای نقش خود می کند. شاه و وزیرانش لباس مخصوص به تن می کنند؛ در گذشته لباس شاه شبیه لباس افراد سپاه دانش‘ و لباس وزرای وی همانند اونیفورم سربازان بوده است.

در ابتدای روز با رقص و پایکوبی و با سرو وضعی آراسته به در منزل شاه می روند. این زنها‘ آنقدربه نواختن و پایکوبی ادامه می دهند تا فرمانروا از خانه بیرون آمده و همراه ایشان به محل ” تکیه ” بیاید. حاکم پس از رسیدن به این نقطه‘ در قصر خیالی خویش می نشیند و وزیران خود را هم در طرفین می نشاند.

پس از جمع شدن تمامی زنان در” تکیه” مراسم شروع می شود. ابتدا به حکم حاکم نگهبانان در چهار گوشه روستا مستقر می شوند و بقیه پاسداران همراه زنان روستایی در داخل روستا می گردند تا مبادا داخل روستا پنهان شده باشد. در حین اجرای مراسم‘ نگهبانان مرتب‘ به سراغ شاه آمده و چگونگی وضعیت روستا را از حیث وجود یا عدم وجود مردان گزارش می دهند. اگر گزارش مبنی بر دیده شدن مردی در داخل روستا به گوش حاکم برسد ‘ وی کلیه زنان را به دنبال مرد مذکوررمی فرستد تا او را تنبیه کرده و مجازات های ویژه را در موردش اجرا کنند.

با نزدیک شدن ظهر‘ مراسم کم کم رو به اتمام می رود و حاکم با بیشترزنان روبوسی می کند و ایشان را برای زنده نگهداشتن این سنت قدردانی و و تشویق می کند. این روز چون روز ویژه زنان است و آنها آزادی بیشتری در غیاب مردان دارند‘ سعی می کنند از انجام دادن کارهای روزمره خودداری کنند تا بتوانند در جمع زنان مجری آئین‘ حاضر شوند. البته زنانی که عزادار هستند چندان تمایلی برای شرکت در این مراسم ندارند. در مورد زنان غریبه روستای اسک در گذشته کمتر پذیرفته می شد ولی امروزه حضور آنان در این مراسم قابل قبول است.

بعد از اتمام مراسم‘ زنان به صورت دسته جمعی غذا تهیه می کنند و بعد از صرف غذا و برچیده شدن بساط جشن و سرور در آستانه ورود مردان به ده از جانب زنان هیچ گونه استقبالی از مردان نمی شود.

پی نوشت:

– “اسک”روستایی در ۹۰ کیلومتری شمال شرقی تهران است.

– این مطلب خلاصه ای از مقاله دکتر مرتضی فرهادی‘ مردم شناس‘ در فصلنامه پژوهش زنان‘ شماره ۳ است

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.