لایحه‌ای برای زنان که دیر رسید ، ژیلا بنی‌یعقوب

قوانین مربوط به ارث، حضانت، شهادت، مجازات اسلامی، اشتغال زنان، امکان فسخ ازدواج توسط زن، تابعیت، شرایط طلاق، مهریه و نفقه ازمهم ترین مقررات تبعیض آمیزی است که مشکلات بی شماری را برای زنان ایجاد کرده، اما دولت اصلاحات تا پایان دوران هشت ساله خود نتوانست هیچ لایحه ای را برای اصلاح این قوانین به مجلس ببرد،متاسفانه مجموعه قوانینی که در هشت سال دولت خاتمی برای رفع مشکلات زنان و پاسخ به نیازهای امروز آنان به تصویب رسید، اندک است. ..

(این مطلب پیش از این در سایت “بی .بی .سی فارسی” منتشر شده است)

ژیلا بنی‌یعقوب

[email protected]

خاتمی در دوران ریاست جمهوری اش بارها درباره ی زنان سخن گفت؛ با واژه هایی که گاه زیبا و مسحور کننده به نظر می رسید. واژه هایی که با وجود آن همه لطافت و زیبایی گاه برخی از زنان بویژه فمینیست های پرشور را می رنجاند. آن هم وقت هایی که تاکید زیادی بر نقش زن در خانه می کرد:

” اگر زن در عین حال که می تواند در خارج از خانه شاغل باشد، خود در خانه ماندن را انتخاب کند و بیشتر وقت خود را صرف وظایف مهمی نظیر ایجاد یک محیط خوب برای رشد و پرورش اعضای خانواده کند، به نظر کار بزرگی کرده است.”

هر چند که اغلب اوقات هم فراموش نمی کرد که در چنین مواردی فوری اضافه کند:” در عین حال در خانه ماندن زن به معنی دور ماندن از صحنه ی اجتماعی نباشد و زنان ما مثل مردها بتوانند در عرصه های سیاسی- اجتماعی و فرهنگی حضور داشته باشند.”

چندین و چند بار هم گفت که زن مدار خانواده است اما نه به این معنا که فقط در خانه زحمت بکشد و زمینه رفاه و آسودگی مردان را فراهم آورد.”

خاتمی هرجا که سخنی درباره ی زن به میان آورده بر نقش محوری او در بنیاد خانواده اصرار زیادی کرده است:” زن در نظر ما عزیز است و دارای نقش اساسی در جامعه و نقش محوری در خانواده است. زن، مدار و محور خانواده است. یعنی مدیر خانه است، زن یعنی مادر، و مادر بودن بزرگترین امتیاز و افتخار بشری است.”

او در یک روز پائیزی در جمع نمایندگان کنگره ی اتحادیه بین المللی سازمان های غیر دولتی زنان مسلمان، بعد از اینکه با حرارت زیاد از فاجعه ای سخن گفت که زن را جنس دوم به حساب می آورد، مکثی طولانی کرد، گویی با این مکث می خواست، شنوندگان خود را بر سر اشتیاق آورد.

خاتمی پس از این سکوت گفت که قصد دارد نظرش را درباره ی مشکل بزرگی که در حوزه زنان وجود دارد بیان کند، مشکلی که به آن نام پارادکس داد: ” به نظر من امروز یک پارادکس میان رشد زن و استحکام خانواده وجود دارد. آیا بنیان خانواده باید محکم باشد؟ آیا زن باید رشد کند؟ آیا میان تحکیم بنیان خانواده و رشد زن تناقضی وجود دارد؟ آیا پذیرش نقش محوری زن در خانواده، به معنی دور بودن او از صحنه ی اجتماع و در نتیجه محروم ماندن از رشد است؟ آیا حضور او در اجتماع به معنی محروم شدن جامعه از خانواده ی سالم و مستحکم است؟

خاتمی آن روز بارها و بارها گفت که به نظرش موضوع محوری درباره ی زن همین پارادکس است. او از زنان دانشمند دعوت کرد با بحث و نقد و تامل در این باره، به این سئوال پاسخ دهند که چه کنیم که زن در عرصه اجتماع باشد و رشد کند و(در همین حال)خانه از هم نپاشد.

سئوالی که خاتمی باآن همه ‌اصرار در نخستین سال از ریاست جمهوری اش در سال ۷۶بیان کرد، بعدها نه از سوی خودش پیگیری شد و نه از سوی گروهها و سازمان هایی که به تامل و ارائه راهکار در این باره فراخوانده شده بودند.

شاید خاتمی این سئوال را خیلی زود فراموش کرد و یا شاید هم زنانی که مورد خطاب او بودند، هرگز چنین پارادکسی برای شان مطرح نبوده است.

آیا واقعاً مشکل اساسی زنان امروز ایران همین پارادکسی بود که خاتمی در آن روز پایبزی از آن سخن گفت و زنان را به کار جدی درباره اش فراخواند. آیا انچه خاتمی مطرح کرد پارادکس و دغدغه ی جدی خودش بود یا پارادکس زنان؟

قوانین تبعیض آمیز

یکی از مسائل مهم زنان در همه این هشت سال و شاید همه سالهای پیش از آن، قوانین و مقررات مدنی و جزایی است که زمینه را برای نقض حقوق زنان فراهم می کند. بر اساس نتایج پژوهش ملی مر کز امور زنان که در سال ۱۳۸۱انجام شد یکی از مطالبات زنان امروز جامعه ایران اصلاح همین قوانین و مقررات است.

مجموعه قوانینی که در هشت سال دولت خاتمی برای رفع مشکلات زنان و پاسخ به نیازهای امروز آنان به تصویب رسید، اندک است.

اصلاح قوانین مربوط به سن ازدواج، تعیین مصادیق عسر و حرج و حضانت فرزند( که اولویت را تا هفت سالگی به مادر داد) از مهم ترین فعالیت های حقوقی دولت خاتمی است.

تعیین موارد عسر و حرج شاید مهم ترین این قوانین باشد. الهه کولایی، نماینده مردم در مجلس ششم پیش از تصویب آن گفته بود:” برخی زنان تا حد مرگ کتک می خورند، این اتفاق از مصادیق عسر و حرج برای طلاق شمرده نمی شود، مگر اینکه جنازه زن از آن خارج شود.”

قانون دیگری که در زمان دولت اصلاحات به تصویب رسید” لغو ممنوعیت اعزام دانشجویان دختر به خارج از کشور” بود که با بحث و جدل بسیار همراه شد.

گرچه کم نبودند کسانی که تصویب این قانون را دستاورد مهمی برای زنان ارزیابی کردند اما کسانی هم در اردوی اصلاح طلبان بر این عقیده بودند که تصویب قانونی که فراگیری اش در هر سال از ۲۰تا۳۰نفر بیشتر نیست، چقدر اولویت داشت که این همه وقت، انرژی و هزینه صرف آن شود. کسانی هم این پرسش را مطرح کردند که آیا بهتر نبود این تلاش صرف اصلاح قوانین مهم تری همچون قوانین مربوط به اشتغال و طلاق می شد.

لایحه ای که به موقع نرسید

قوانین مربوط به ارث، حضانت، شهادت، مجازات اسلامی، اشتغال زنان، امکان فسخ ازدواج توسط زن، تابعیت، شرایط طلاق، مهریه و نفقه ازمهم ترین مقررات تبعیض آمیزی است که مشکلات بی شماری را برای زنان ایجاد کرده، اما دولت اصلاحات تا پایان دوران هشت ساله خود نتوانست هیچ لایحه ای را برای اصلاح این قوانین به مجلس ببرد.

یکی از کارهای دولت خاتمی برای کاهش مشکلات حقوقی زنان و رفع تبعیض های قانونی، تشکیل یک کمیته حقوقی در مرکز امور مشارکت زنان بود که پیشنهادهایی را برای اصلاح قوانین و مقررات مربوط به زنان ارائه کرد.

از گفته های زهرا شجاعی، ریاست این مرکز اینطور بر می آید که مهم ترین فعالیت این کمیته، انتشار دو جلد کتاب نظام جامع حقوقی و قضایی زنان است. این کتاب حاصل یک طرح مهم تحقیقاتی است که با تصمیم هیئت وزیران و به طور مشترک توسط مر کز مشارکت زنان و دانشگاه مفید انجام شد تا در آن تمام قوانین مربوط به زنان و تبعیض های قانونی مورد بررسی دقیق قرار گیرد و پیشنهاد های مناسب برای اصلاح آن قوانین آماده شود.

این طرح آماده شد اما دیرتر از آن که دولت اصلاحات بتواند آن را به عنوان یک لایحه به مجلس ارائه بدهد.

زهرا شجاعی در آخرین روزهای دولت اصلاحات به خبر نگاران گفت:” نتیجه طرح نظام جامع حقوقی و قضایی به لایحه اصلاح پاره ای از قوانین و مقررات مربوط به زنان (شامل۶۷ماده قانونی) تبدیل شده است، لایحه ای که مراحل پایانی اش را طی می کند.”

حالا باید منتظر ماند و دید دولت تازه با این لایحه که تدوین آن چند سال زمان برده، چه خواهد کرد؟

سهم اندک زنان در رشته های مهندسی

در این سال ها بسیار درباره افزایش تعداد دانشجویان دختر در زمان تصدی دولت اصلاحات سخن گفته شد و به حق هم دستاورد مهم و مثبتی برای جامعه زنان توصیف شد. اما کمتر کسی به این نکته توجه نشان داد که نوع برنامه ریزی های انجام شده در تعیین رشته ها در آموزش متوسطه بر افزایش سهم دختران در آموزش عالی موثر بوده است. آمارهای مراکز فنی و حرفه ای نشان می دهد که پسران سهم بیشتری را در رشته های ” فنی- حرفه ای” و “کار- دانش” در مقطع دبیرستان به خود اختصاص می دهند، در صورتی که این امکان برای دختران ضعیف تر است. یعنی دختران همچنان حق تحصیل در بسیاری از رشته های فنی و حرفه ای را در دوران دبیرستان ندارند.

علاوه بر این، آمارها بیانگر این است که سهم دختران هنوز در رشته های “فنی و مهندسی” کمتر از پسران است و در رشته هایی که معمولاً پسران کمتر طالب هستند، سهم دختران افزایش یافته است.

رشد چشمگیر تحصیلات زنان فقط به آموزش عالی محدود نمی شود. در حالی که نرخ رشد باسوادی مردان در گروه سنی ۱۵ساله و بالاتر در سال های ۷۶تا۸۲برابر با ۸درصد بوده، نرخ رشد باسوادی زنان در این گروه ۱۴درصد است. اگر چه با سوادی زنان در این دوره از یک روند صعودی برخوردار بوده ولی همواره در سطحی پائین تر از مردان قرار داشته است.

مشارکت پائین اقتصادی

بررسی آمارهای مربوط به مشارکت اقتصادی زنان در سال های ۷۶تا ۸۳ نشان می دهد که نرخ فعالیت اقتصادی زنان همواره سهم اندکی را به خود اختصاص داده است.

پائین بودن میزان مشارکت اقتصادی زنان و در نتیجه پائین بودن سطح درآمد آنان میزان آسیب پذیری زنان را در برابر مشکلات اقتصادی بیشتر کرده است.

اگر چه نرخ رشد مشارکت زنان در سال های اخیر در بخش صنعت۳۴درصد کاهش داشته، در بخش خدمات ۱۴درصد افزایش را نشان می دهد که این نرخ رشد برای مردان در همین دوره ۸ درصد بوده است.

آمارهای مربوط به مشارکت فرهنگی و هنری زنان در زمان دولت اصلاحات همچون آمارهای مشارکت اقتصادی آنان نه فقط ناامید کننده نیست که رشد شگفت آوری را نشان می دهد.

نرخ رشد تعداد زنان ناشر در سال های ۷۶تا۷۹ بیش از ۵۶درصد و نرخ رشد تعداد زنان نویسنده بیش از ۳۰۰درصد بوده است.

منابع:

۱- گزارش تحول وضعیت زنان، چاپ اول، ۱۳۸۴، انتشارات سوره مهر

۲- سالنامه آماری کشور(۶جلد مربوط به سال های ۱۳۷۶تا ۱۳۸۱)، مرکز آمار ایران

۳- گزارش فرهنگی کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰

۴- زنان و جوانان، سید محمد خاتمی،۱۳۷۹، انتشارات گام نو

۵- مجله زنان، شماره های ۸۷ و ۱۲۱

گزارش اجرای ماده ۱۵۸قانون برنامه سوم توسعه، ۱۳۸۴، انتشارات روز نو

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.