از عراق تا عمان، آینده مال زنان است
منبع: ابزرور، ۲۳ آوریل ۲۰۰۶
هلنا اسمیت
در جهان عرب، مشارکت زنان در فعالیتهای بازرگانی و تجاری، روز به روز در حال افزایش است.
چندی پیش، در عمارت اعیانی شهردار لندن مهمانی‌ای از نوع متفاوت برپا بود. شیخه لبنی القاسمی، اولین زن وزیر اقتصاد دنیای عرب، به همراه سیصد زن عرب دیگر، به ضیافت شام مهمان شهردار بودند. حضور آنها در این مراسم، هر چند به منظور تحکیم ارتباط‌های تجاری و بازرگانی با مقامات کلیدی تجارت بریتانیا صورت گرفته بود، اما پیامی مهم‌تر نیز در بر داشت، و آن این که زنان تاجر، از مراکش گرفته تا عمان، در حال در دست گرفتن سرنخ‌های اقتصادی کشورهایشان هستند.
القاسمی که بالاترین مقام کابینه وزرای امارات متحده عربی را داراست، می گوید: «اگر به تاریخ اسلام نگاه کنید، می‌بینید که پیغمبر ما با یک زن تاجر ازدواج کرد. اسم او خدیجه بود. او حضرت محمد را استخدام کرد تا با او کار کند.» و هنگام ادای این حرف لبخند می زند. سپس در حالی که روسری اش را درست می‌کند ادامه می دهد: «غرب همیشه به حجاب به عنوان یک نشانه خفت زنان نگاه می‌کند، به نظر من این یک مشکل اساسی است. آنها فکر می‌کنند که اگر زنی خودش را بپوشاند، از نقش‌های مهم و کلیدی جا می‌ماند، در حالی که این تفکر صحیح نیست. در امارات پیشرفت زنان چشمگیر است. آنها به سرعت مشاغل تجاری و بازرگانی را از آن خود می‌کنند.”
القاسمی در کالیفرنیا تحصیل کرده، و نمونه کامل زنی است که بسیاری از خیالات و توهمات راجع به زن مسلمان را از ذهن غربی می‌زداید. از سال ۲۰۰۴ که او به وزارت رسیده، اقتصاد امارات با شکوفایی چشمگیری همراه شده است. دوبی، اکنون به مانهاتانِ خاورمیانه معروف شده و به یکی از مهم‌ترین مراکز تفریح و گردشگری دنیا تبدیل شده است.
القاسمی از این نظر تنها نیست. در واقع تصمیم شهردار لندن، دیوید بوور، برای ترتیب دادن ضیافت شام به مناسبت پنجمین سالگرد تشکیل “تریبون بین‌المللی زنان عرب”، بود و از نقش محوری‌ای که زنان در بازرگانی و اقتصادِ ۲۲ کشور دنیای عرب، بر عهده گرفته اند، حکایت داشت.
برآوردها نشان می‌دهد که در عربستان، با وجود محدودیت‌هایی که برای حضور زنان در عرصه اجتماعی وجود دارد، ۴۰ درصد ثروت ملی در اختیار زنان است. در ماه دسامبر ماه گذشته، یک زن به عنوان رئیس اتاق بازرگانی عربستان انتخاب شد_ چیزی که ۵ سال پیش کاملا از تصور به دور بود.
الهام حسن، عضو ارشد یک شرکت حسابداری بین‌المللی، می‌گوید: «در غرب کلیشه‌های بسیاری در مورد زنان وجود دارد. اما اگر به کشور من بحرین بیایید، تغییر و تحول را در همه شاخه‌های بازرگانی مشاهده خواهید کرد. این تحول هم‌اکنون در کشورهای مختلف در حال وقوع است، هر چند سرعتش فرق می‌کند، و با روند پیشرفت‌های آموزشی بسیار در ارتباط است.»
منطقه خاورمیانه و دنیای عرب، یکی از پرچالش‌ترین مناطق دنیای کنونی را تشکیل می‌دهد. توسعه اقتصادی بزرگترین مانع در مقابل صلح و امنیت این منطقه درگیر در جنگ محسوب می‌شود. هم‌چنین برآورد می‌شود که برای جبران نرخ روزافزون بیکاری در اثر رشد جمعیت، تا سال ۲۰۲۰ به ۸۰ میلیون شغل جدید نیاز خواهد بود. لازمه ایجاد این شغل‌های جدید، رشد اقتصادی سالیانه ۷ درصدی است. این واقعیت، و نیز تحمیل‌های جهانی شدن، به درک این واقعیت انجامیده که به حاشیه راندن نیمی از نیروی کار، دیگر نمی‌تواند گزینه مناسبی قلمداد شود (در عراق، به دنبال سالهای سال درگیری و جنگ، جمعیت زنان ۶۰ درصد کل جمعیت کشور را تشکیل می‌دهد).
در دنیای عرب، بالاخره این آگاهی به وجود آمده است که زنان منابع بکر و دست نخورده‌ای هستند که می‌توان در گرداندن چرخ‌های اقتصادی کشور و ایجاد تحول اجتماعی از آنها استفاده کرد. در کشور اردن، که تعداد دختران با مراتب بالای تحصیلی به سرعت زیاد شده است، تلاش‌هایی در جریان است تا زنان به پست‌های کارآفرینی و مدیریتی برسند.
سلیمان الحتلان، سردبیر یک نشریه در عربستان سعودی می‌گوید: «مردم از سیاستمداران مرد خسته شده‌اند. آنها می‌بینند که هیچ تلاش واقعی برای حل مشکلات و هیچ توسعه جدی در منطقه رخ نمی‌دهد. همین موجب شده است که مردم به زنان بیشتر اعتماد کنند.»
بخش نفت نیز به تحول اوضاع به نفع زنان کمک کرده است. چندی پیش کمپانی شل در لندن اعلام کرد که قصد دارد تعداد بیشتری از کارمندان خود را از میان زنان، به خصوص زنان خاورمیانه انتخاب کند. دلیل این تصمیم‌گیری از یک سو کاهش ذخایر نفتی و دشوارتر شدن استخراج نفت، بود و از سوی دیگر، کاهش تعداد مهندسان مرد در سراسر جهان. رکسانا دک، یکی از مدیران کمپانی شل می‌گوید: «ما در صنایع نفتی، استعدادهای درخشان کم داریم. به همین دلیل است که در پیدا کردن آنها دچار مشکل شده‌ایم و اکنون قصد کرده‌ایم در میان ساکنان خاورمیانه و آسیا و به خصوص زنان به جستجوهای خود ادامه دهیم.»
با شنیدن این خبر، گروهی از زنان عراق بلافاصله داوطلب شدند، از جمله رجا خزاع، عضو سابق شورای دولت موقت عراق که در نوشتن قانون اساسی آن کشور دست داشت. وی می‌گوید: «نسل جوان زنان عراقی می‌خواهد در امور اقتصادی کشورش مشارکت کند، اما نیاز به حمایت و آموزش دارد. من سه سال است که دارم به کمپانی شل نامه می‌نویسم که کاری را که حالا تصمیم گرفته‌اند، انجام دهند.»
تعدادی از دولت‌های عربی تلاش می‌کنند از وابستگی خود به درآمدهای نفتی بکاهند. عربستان سعودی، بزرگترین تولید کننده نفت جهان قصد دارد طی ده سال آینده ۶۲۴ میلیارد دلار در بخش حفاری معدن، احداث کارخانه‌های شیمیایی، تولید محصولات نفتی، بهبود تأسیسات زیربنایی و صنعت توریسم سرمایه‌گذاری کند.
کشورهای دیگر نیز به آزاد کردن و تنوع بخشیدن به اقتصاد تمایل نشان داده‌اند- امارات و بحرین بهترین نمونه‌های این حرکت هستند. دکتر محمد صمدی، دبیر کل اتاق بازرگانی عربی_انگلیسی می‌گوید: «کشورهای عرب تولید کننده نفت این واقعیت را دریافته‌اند که نفت محصولی تمام‌شدنی است و ممکن است ۱۰۰ سال آینده اصلا وجود نداشته باشد. به همین دلیل آنها به فکر تنوع بخشیدن به اقتصاد خود افتاده‌اند، و این به آن معنی است که برای شرکت‌های انگلیسی موجود در این کشورها فرصت‌های شغلی بیشتری فراهم خواهد شد. هم‌اکنون حدود دویست هزار انگلیسی در کشورهای حاشیه خلیج فارس زندگی می‌کنند.
حیفه الکیلانی، سرپرست تریبون بین‌المللی زنان عرب می‌گوید: «پیشرفت آینده منطقه در گروی استفاده بهتر از منابع است- هم منابع انسانی و هم منابع طبیعی.»
مردم خاورمیانه امید دارند که اصلاحات اقتصادی به اصلاحات سیاسی بینجامد و در مقیاس وسیع‌تر، تاثیرات ژئوپلیتیک خود را نشان دهد. (هر چند از زمان حمله تحت رهبری امریکا به عراق، اصلاحات سیاسی عموما در منطقه متوقف شده است.)
زنان در پیشرفت منطقه نقش محوری دارند. پروفسور آسیه علایی، سفیر سیار کشور پادشاهی مراکش، می‌گوید: «اگر زنان مرکز توجه قرار بگیرند، این کار اثرات خیره‌کننده‌ای خواهد داشت. همه ما می‌دانیم که نیاز به اصلاحات داریم، اما اصلاحات واقعی تنها زمانی صورت می‌گیرد که ذهنیات ما و جامعه در مقیاسی وسیع‌تر، اصلاح شود. اصلاحات را نمی‌توان به مردم فروخت_ به همین دلیل است که از یک دیدگاه نمادین، زنان این قدر حائز اهمیت هستند.»
