از حصر و زندان تا مقاومت و امید در جنبش زنان ایران

کانون زنان ایرانی- فریده غائب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌: می گوید حصر و زندانی کردن زنان در سال های اخیر نشانه مقاومت است و این یعنی ما هستیم. مینو مرتاضی لنگرودی ،فعال جنبش زنان امیدوارانه به جنبش زنان ایران نگاه می کند و محدودیت های سال های اخیر را چون شمشیری دولبه می داند:” محدودیت ها بیش از آنکه جنبش زنان را از حرکت باز دارد ؛ جنبش عدالت خواهانه زنان را در جامعه گسترش و تعمیق داده است. ”

او در این گفتگو از نقش زهرا رهنورد در حصر و زنان دربند حرف می زند . از مریم بهروزی که به عنوان یک زن اصولگرا برای افزایش تعداد زنان نماینده در مجلس تلاش کرد. از هاله سحابی دوست دیرینش یاد می کند . هاله ای که مینو مرتاضی او را فعال جنبش زنان خطاب نمی کند.


آیا محدودیت ها و فضای امنیتی حاکم بر جامعه و جنبش زنان به اضافه مهاجرت برخی از کنشگران سر شناس جنبش زنان، باعث انفعال و رکود جنبش زنان شده است؟

البته نمی توان منکر تاثیرات منفی محدودیت های داخلی و مهاجرت های خارجی بر جنبش زنان شد .اما جنبش زنان به مثابه موجود زنده توانست خود را ترمیم و بازسازی کند .این ترمیم و بازسازی با استفاده از تجارب تاریخی و درک و تحلیل درست از شرایط ؛ جنبش زنان را در چارچوب جنبش های نوین و پسا ساختارگرای اجتماعی قرار داده است .در جریان جنبش فراگیر مدنی زنان بیشماری با مقاومت های خلاق خود نقش آفرینی کردند وبا سخت تر شدن شرایط فعالیت و مبارزه آگاهانه به سمت جنبش برابری خواهی زنان گرایش و تمایل پیدا کردند .از این رو می توانم بگویم محدودیت ها چون شمشیر دولبه عمل کرده اند و به مصداق درد از او و درمان نیز هم . محدودیت ها بیش از آنکه جنبش زنان را از حرکت باز دارد ؛ جنبش عدالت خواهانه زنان را در جامعه گسترش و تعمیق داده است.

در یک سال گذشته جنبش زنان ایران شاهد کدام کنش فعال و چشم گیری در جهت مطالبات خود بوده است؟ و با چنین ادعایی که می گوید جنبش زنان مرده است؛ چقدر موافق و یا مخالفید؟

جنبش زنان بعد از انقلاب با نقش آفرینی آوانگارد و پیشتازانه تعداد معدودی از نخبگان خود توانست مطالبات برابری خواهانه و ضد تبعیض حقوفی و مدنی زنان ، مثل حق طلاق وحضانت وتحصیل و اشتغال و مسکن و غیره را پی گیری کند. جنبش زنان ایران توسط کنشگران محدود توانست در چارچوب جنبش کلاسیک به گونه ای فضاآفرینی کند که زنان خودشان را باور کنند. شعور سیاسی و آگاهی های جنسیتی شان ارتقا پیدا کند. در جنبش زنان ایران تک عناصری می درخشند و همواره ستاره هایی را در حیات اجتماعی خود می بینیم. اما هرگز این طور نیست که اگر این نقش آوانگارد را ازجنبش زنان بگیریم دیگر جنبش زنان می میرد.

وقتی محدودیت های امنیتی پیش آمد بخشی از فعالان جنبش زنان مجبور به مهاجرت شدند و وقفه ای کوتاه در روند فعالیت های برابری خواهانه زنان ایجاد شد و به نظر آمد از خلاقیت های زنان در پیشبرد اهداف حقوق مدنی کاسته شده است.در حالی که در واقعیت ، فضا سازی های سال های قبل و بذری که نخبگان کاشته بودند محصول داد و به بار نشست.جنبش زنان در ایران با چرخش آگاهانه به سمت جنبش های جدید اجتماعی، ماندگاری خود را تضمین کرد. بسیاری از زنانی که به ظاهر فعال جنبش زنان نبودند در جریان جنبش سبز بدون اینکه بر چسب فعال جنبش زنان را داشته باشند به خاطر مبارزات حق طلبانه شان مطرح شدند. هر کدام از این زنان که در جنبش های دیگری چون دانشجویی وجنبش کارگری و سبزفعال بوده اند بدون این که تاثیرات جنبش زنان بر تمایل آنها به سمت خواست دموکراسی و عدالت را کتمان کنند به صورت طبیعی در موقع لزوم کنار خواهران شان برای گرفتن حقوق برابر و به رسمیت شناختن و مریی شدن هویت زنانه قرار می گیرند.

از مولفه های جنبش های نوین اجتماعی یکی هم این است که سلسله مراتب تشکیلاتی ندارد. ممکن است یک فرد عملی کند که تاثیرش بیشتر از یک حزب نشان داده بشود. از طرفی انعطاف پذیر است و هر آنکه عملی به نفع مصالح زنان انجام می دهد می تواند خود را فعال جنبش زنان بداند.مثل خانم بهروزی که طرح قانونی افزایش سی در صدی زنان نماینده را می دهد یا خانم های جوان و کمتر شناخته شده ای که کمپین حمایت از قربانیان اسید پاشی را راه انداخته اند . در واقع حرف من این است که هر چند نقش آوانگارد زنان نخبه کمتر شده اما در بدنه و متن اجتماع زن باوری به مدد زنان کنشگر جنبش زنان در دیگر خرده جنبش های اجتماعی نهادینه تر شده است .


در صحبت هایتان گفتید در جنبش زنان ایران تک عناصری همواره می درخشند. به یاد خانم زهرا رهنورد افتادم که بیش از یک سال است به حصر کشیده شده است. می خواهم بدانم آیا با حصر زهرا رهنورد،نقش اجتماعی شان هم به حصر کشیده شد؟

سابقه آشنایی من با خانم رهنورد به سالهای قبل از انقلاب و هم کلاسی بودن در کلاس های دکتر شریعتی در حسینیه ارشاد بر می گردد . او زنی است از زنان نسل انقلاب . او زن بسیار شجاعی است .جزو معدود زنان نخبه مسلمان است که مرام و ایدئولوژی اش را آگاهانه و ارادی بر پایه تفکر وعقلانیت خود انتخاب کرده است . ایدئولوژی اوشناسنامه ای و از پیش تعیین شده و مادرزادی نیست . شخصیت هایی که تن به عادات و رفتار های آبا و اجدادی نمی دهند خلاقیت خاصی در نوسازی انسانی خویش دارند .

خانم رهنورد یکی از موثرترین افراد در فرایند شکل گیری جنبش سبز بودند . حضور خانم رهنورد در حالیکه دست در دست آقای میر حسین موسوی دارد و از آزادی و برابری و عدالت در جامعه سخن می گوید ،نماد نوعی برابری ، همکاری و همدستی فرا جنسیتی در پیشبرد و تغییر جامعه از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب بین زن و مرد است . در جایی خانم رهنورد از ماشین پیاده می شود و سپس دست میر حسین موسوی را می گیرد ودر پیاده شدن کمک اش می کند. از نظر نشانه شناسی تصویری ، این تصویر بسیار معنادار است. . یکی دیگر از مولفه های جنبش های نوین اجتماعی این است که روابط در آن غیر رسمی است. سلسه مراتبی هم نیست. اگر در گذشته زنان پشت مردان رهبر راه می رفتند اما امروز در کنار آنان و اگر لازم شد پیشاپیش آنان حرکت خواهند کرد بدون این که مدعی رهبری باشند .

به همین دلیل خانم رهنورد را باید در دو نقش تاثیر گذار بررسی کرد . یکی نقش آوانگاردش در جریان شکل گیری جنبش سبز . دوم به عنوان یک رهبر مقاوم در حصر. حبس هم شکلی ازاشکال مبارزه یعنی مقاومت است. انسان تا وقتی که مقاومت می کند؛یعنی هست. خانم رهنورد،خانم کروبی و زنانی که بواسطه مبارزات مدنی و بی خشونت شان در زندان هستند با مقاومت شان بیش از کسانی که به ظاهر آزاد هستند اما همواره تخم یاس و نا امیدی می پاشند؛ کار می کنند و در خدمت جنبش هایی هستند که بدان علاقه و ارادت دارند.

مهم ترین رویدادی که در یک سال گذشته بر زنان ایران گذشته چه بوده است؟

من به این سوال نمی توانم پاسخ درستی بدهم . چون فکر می کنم هرگاه از روزمرگی هایمان به تنگ می آییم و می خواهیم روزمرگی مان را با تغیرات اندکی تبدیل به زندگی کنیم ؛ الاهم و فی الاهم می کنیم و می گوییم این مسئله اهمیت داشت وآن دیگری اهمیت نداشت.در حالیکه وقایع متکثر و در کنار هم معنا پیدا می کنند و اهمیت می یابند. مثلا اینکه زنان اصول گرا برای وارد کردن تفکر زنانه به مجلس به منظور افزایش تعداد زنان به مجلس تلاش می کنند چیزی است که ما حتی در مجلس ششم هم ندیدیم. قاعدتا باید برای فعالان جنبش زنان مهم باشد .و یا این که زنان بیوه ای که ازدواج کنند می توانند از مستمری شوهر در گذشته شان استفاده کنند .باید برای جنبش زنان مهم باشد .ولی می بینیم که این ها در برابر مسئله انتخابات و مسایل پیرامونی آن کمرنگ و بی اهمیت جلوه می کند . فکر می کنم هنوز عادت هورا کشیدن برای این و آن از سرمان نیفتاده .

اما واقعه بردن جایزه اسکار فیلم جدایی نادر از سیمین به نظرم رویداد مهمی بود .چون اتفاقی کمیاب است . این فیلم مبتنی بر نقش هایی است که زنان ایرانی روزانه در بطن و متن جامعه ایران ایفا می کنند . برای من خوشایند است که سراسر جهان فیلنامه ای را تحسین می کند که نقش آفرینی معصومانه زنان در آن بسیار پررنگ است. این نادر است که کم آورده و می خواهد از سیمین جدا شود و این سیمن است که دروغ نمی گوید و این ترمه است که دروغ را از پدر می آموزد.این شوهر راضیه است که ایمانش را به پول می فروشد و همه جهان این معصومیت زنانه را باور می کند و به آن احترام می گذارد و در عین حال معتقدم مهم ترین رویداد امسال زنان ایران این بود که مثل پارسال و سال های قبل تر هم چنان مصمم و مقاوم در جهت تحقق مطالبات شان بدون هیچ ادعای بلند پروازانه ایستاده اند و تلاش می کنند .


گفتید رسوخ تفکر زن باورانه به سیاست ما را به صلح نزدیک می کند. سازمان ملل هم آماری اعلام کرده که بر اساس آن از هر ۱۱ فعال صلح هشت نفر زن هستند و از هر بیانیه صلح که امضا می شود بیشترین امضا متعلق به زنان است.چرا زنان با صلح نسبت نزدیک تری دارند؟

مهم ترین عاملش قدرت است. جنبش های صلح خواهی به عنوان جنبشی مدرن ، پیشتاز دیگر جنبش های نوین اجتماعی هستند و راه را برای دیگران باز می کند. جنبش های صلح خواهی بر این باورند که همه انسان ها برابر و یکی هستند. اگر در جنبش های کلاسیک کارخانه دار و یا کشیش، قدرت و اقتدار بیشتری داشت ؛ در جنبش های جدید هیچ قدرتی مقدس نیست. جنبش های صلح به جنبش های مذهبی نزدیک است که می گویند همه ما بنده خداوند و دارای جایگاه انسانی برابر در پیشگاه او هستیم. جنبش های صلح خواهانه راه گشای جنبش زنان بوده است.

بعد از جنگ جهانی دوم جنبشی شکل گرفت که در آن خانم روزولت توانست زنان مارکسیست،زنان فاشیست و لیبرال را حول محور صلح جمع کند در حالی که امکان نداشت مردان اینگونه کنار هم بنشینند. زنان به دلیل دور بودن از قدرت و ثروت ،صلح خواه تر مانده اند .


با این وجود، در سطح سیاست بین المللی شاهدیم همواره مردانی چون گاندی و مارتین لوترکینگ و ماندلا به عنوان پدران صلح خواهی مطرح می شوند.

بله. و از مادران صلح مثل شهرزاد قصه گو ،خانم عبادی و یا خانم آنگ سان سوچی کمتر یاد می شود. چون جهان عمیقا مردانه تعریف شده است.ویژگی جنسیت بخشیدن به قدرت تا وقتی وجود دارد زنان فرودست اند و شاید یکی از اهداف مهم کنشگران این باشد که مفاهیم را فراجنسیتی بکنند و حتی زنانه هم نکنند. در حال حاضر دو رویکرد در جنبش زنان ایران وجود دارد. یکی بر جنسیتی کردن مفاهیم تاکید می کند و دیگری فرایندی است که واقعیت اجتماعی را می بیند و برای فراجنسیتی کردن مفاهیم تلاش می کند.

یکی از اتفاقات ناگوار در سالی که گذشت ؛ مرگ هاله سحابی بود .شما دوست دیرین خانم هاله سحابی بوده اید .می خواهم بدانم آیا هاله را می توان کنشگر جنبش زنان محسوب کرد؟

هاله هرگز خود را فعال و کنشگر جنبش زنان نمی دانست و هیچگاه چنین ادعایی نکرد . او بواسطه ایمان قلبی محکمی که به قران وتعالیم انبیا داشت ؛ معتقد بود که نباید بین زن و مرد و مسایل انها بر تفکیک و تفاوت ها تکیه کرد .بلکه او می گفت باید به اشتراکات انسانی بین زن و مرد که به تعبیر قران از نفس واحدند تکیه کرد .او گهگاه به من و دوستانم در جنبش زنان ایراد می گرفت که چرا نگاه تضادی بر تفاوتهای طبیعی بین زن و مرد داریم .و من به او پاسخ می دادم هاله عزیزم قربانت گردم ما این تفکیک ها و تبعیض های تضادی را بنا نگذاشته ایم .بلکه با بیان این تبعیض ها و تضادها سعی در رفع اش داریم . هاله به عنوان یک پژوهشگر صالح و امین قران در جستجوی ایاتی بود که به همگان ثابت کند زن و مرد فارغ از جنسیت شان به شرط ایمان داشتن نزد خداوند عزیز و محترم خواهند بود .اما وقتی بخواهم از عظمت روحی و شخصیت هاله سخن بگویم بیانم اسطوره ای می شود. زبان اسطوره زبانی شفاهی و شهود ی است . این زن مثل ایزد بانوی آرامش و عشق بود و باهمه رفتار آرامش بخش و محبت آمیز داشت . آقای مهندس سحابی او را سخت دوست می داشت .زری خانم همیشه می گفتند اگر غم دنیا بر دوش عزت بود و یا اگر از چیزی خشمگین و ناراحت بود از هاله خواهش می کردم نزد پدرش بیاید و مهندس سحابی همیشه با دیدن هاله، گویی که دنیایی از شادی و آرامش را به او داده باشند ارام و بانشاط می شد . یادشان گرامی و نام نیک شان پر دوام باد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.