زنان: خانه و بازار، خانه یا بازار؟

www.AssadiOnline.com

زن بیش از هر چیز باید در خانه مادر خوبی برای فرزندان باشد. این یکی از رایج ترین دلایلی است که برای بازداشتن زنان از فعالیت های اقتصادی در بازار، به ویژه در رده های بالا مطرح می شود. این سخن عاری از حقیقت نیست، اما در عین حال می تواند گمراه کننده و بلکه نادرست باشد.

این سخن درست که مادر خوب بودن از مهم ترین وظایف زنان است. کسی که تصمیم به بچه دار شدن می گیرد، نمی تواند مسئولیت خود را در مورد نوزاد بی اختیار به دنیا آمده و ناتوان از نگهداشت و حیات خود نادیده گیرد. اما این نکته در مورد پدر هم صادق است.

اگر کار خارج از خانه مخالف سرپرستی بهینه کودکان است، در این صورت همه پدران شاغل در باره فرزندان خود کوتاهی می کنند. اما اگر این دو کار، یعنی سرپرستی بهینه از فرزندان و کار خارج از خانه متضاد نیستند و بلکه لازم و ملزوم یکدیگرند، به طوری که برای انجام اولی چاره ای جز پرداختن به دومی نیست، در این صورت چرا باید کار برون در انحصار مردان باشد و به کار در خانه کم بها داده شود و در مقابل تولید ارزش و ثروت، زن هیچ دستمزدی دریافت نکند؟ نوشته حاضر بحثی درباره همین پرسش هاست.

آمار های رسمی تنها کاری را در فعالیت اقتصادی می دانند که در برابر آن مزد دریافت شود و چون زنان برای کارهای مربوط به خانه مزدی دریافت نمی دارند، کار ایشان هم به اشتباه فعالیت اقتصادی محسوب نمی شود. مثلا بنابر مرکز آمار ایران، خانه دار کسی است که شاغل، بیکار، جویای کار و محصل نیست و بدین ترتیب، جزو افراد غیرفعال جامعه است.

از همین رو، در ایران، همچون بسیاری از دیگر نقاط جهان، زنان خانه دار با وجود مشارکتی فعال در تولید ثروت ملی، هرگز جای بسزای خود را در اقتصاد باز نیافته اند. مثلا رسیدگی به امور خانه و پرورش فرزندان که هر دو از جمله وظایف سنتی زنان در کلیه جوامع به حساب می آیند، هرگز به عنوان فعالیت اقتصادی بازشناخته نشدند و به لحاظ مالی جبران نشدند و دستمزد دریافت نکردند.

در حال حاضر ترکیب جمعیت فعال کشور بسیار نامتعادل است : ۸۵ درصد مرد و تنها ۱۵ درصد زن. یعنی ۸۵ درصد زنان خانه دار محسوب می شوند. در حالی که در برخی از کشورهای توسعه یافته نسبت جمعیت فعال ۵۰ -۵۰ است بین زن و مرد. در کشورهای نوظهور آسیای شرقی در برابر هر ۱۰۰ مرد، ۸۳ زن کار می کنند و حتی در صنایع صادراتی این کشورها چون منسوجات، زنان ۶۰ تا ۸۰ درصد مشاغل را به عهده دارند.

برگردیم به سراغ کشور. بر اساس ۸۵ درصد مرد فعال در برابر ۱۵ درصد زن فعال، سهم مردان شاغل در کل تولید ملی ۴/۹۲ درصد و سهم زنان تنها ۶/۷ است. اما حقیقت این است که کاردر خانه تولید درآمد می کند، ولی درآمدی پنهان و نه به شکل پرداخت مستقیم پول. کمااینکه اگر خدمات خانه داری توسط بنگاهی خصوصی انجام می شد، هزینه بالایی را برای خانواده در بر می داشت. بدین ترتیب درآمد پنهان یعنی ارزشی که ناشی از زحمات بی دستمزد زن خانه دار، پس انداز و سپس برای رفاه همه افراد خانواده خرج می شود. جای تاسف است که تولید زنان خانه دار به عنوان نوعی ازتولید ارزش در محاسبات ملی هیچ کشوری در نظر گرفته نمی شود. در صورتی که با محاسبه ارزش پولی آن، به ویژه در جوامع سنتی به سهم قابل توجه این نوع کار در ثروت واقعا موجود ملی پی می بریم. به اعتباری کار زنان خانه دار ارزشی در حدود ۴۷ درصد محصول ناخالص ملی می کند. از آن گذشته، اشتغال غیررسمی زنان نیز بی شک از مهم ترین دلا‌یل پایین بودن آمار سهم ایشان در تولید ملی است. چنانچه مدت زمان کار در خانه محاسبه شود، سهم زنان در تولید ثروت ملی بسیار بالاتر از آماری است که هم اکنون منتشر می شود.

اما گذشته از خانه داری، کار زن فعالیت های دیگری نظیر کشاورزی و مشارکت درتولید و تجارت همسر را نیز در بر می گیرد. بدون دریافت هیچ دستمزدی. ازین رو اندازه گیری کار زن و آن چه به طور کلی برای خانواده انجام می دهد، بسیار مشکل است. اما این نباید به نادیده انگاشتن نقش بسزای زنان خانه دار در اقتصاد بیانجامد.

در چنین حال و هوایی، به رسمیت شناختن نقش زنان و نیز افزایش مشارکت ایشان در اقتصاد کشور بیش از پیش ضروری شده است. به ویژه آن که در ایران امروز، شمار زنانی که به تنهایی سرپرست خانوار خویشند و به همین لحاظ در خارج از خانه مشغول به کارند به طور مرتب رو به افزایش است.

برای رفع تبعیض علیه زنان که شوربختانه در تمام حوزه های زندگی اجتماعی وجود دارد، باید سرچشمه قانونی آن، یعنی قانون اساسی و قانون مدنی کشور، با نگاه حقوق بشری و برابری جنسیتی بازنگری و باز نوشته شوند. دست کم قانون می بایستی مرد و زن را برابر و به چشم انسان بنگرد. افسوس که هنوز نظام جمهوری اسلامی و تاثیرپذیری اش از تحول نایافته ترین برداشت های فقهی در همین مرحله در جا می زند.

دولت می بایستی با ندوین قوانینی نو، کار را برای زنان و کارفرمایان آسان گرداند و مثلا برای بنگاه هایی که شمار قابل ملاحظه ای کارکن زن دارند، دست کم ۳۰ درصد، معافیت یا تخفیف مالیاتی در نظر گیرد. ایجاد تسهیلاتی چون مهدهای کودک در کنار محل کار و ایجاد مراکز کسب مهارت از دیگر ابتکاراتی است که دولت می بایستی برای برکشیدن زنان در اقتصاد کشور انجام دهد.

پیآمدهای مبارک برآمدن زنان در اقتصاد، نه فقط برای زنان، بلکه برای تمامی جامعه بسیارند: بالا رفتن درآمد و بهبود خانواده، کاهش فشار اقتصادی بر دوش مردان و آزادی وقت برای پرداختن به وظایف پدر و همسر، کاهش سطح دستمزدها در گام نخست ناشی از عرضه نیروی کار توسط زنان و دررفت از رکود تورمی اقتصاد ایران، فعال کردن توان رقابتی بنگاه های کشور در بازار جهانی و نیز همافزایی (Synergy) توانایی های زن و مرد در اجتماع.

همه این ها و بلکه بسیاری دیگر از پیآمدهای نیک برآمدن زنان در اقتصاد به جای خود. اما در مورد کار زنان خانه دار چه؟ سزاوار است که به کار زنان در خانه، همچون کار در بازار پر بها داده شود. می توان به قانونی اندیشید که زنان را خود به خود شریک ثروت ایجاد شده در خانواده پس از ازدواج کند. حتی اگر مرد تنها دستمزد بگیر خانواده در بازار باشد.

در عین حال می توان به قانونی اندیشید ـقانونی که نگارنده بدان با عقل و عاطفه می نگردـ که کار زنان در خانه را ارزشیابی می کند و مثلا دولت را متعهد می کند که به زنان ـیا حتی مردان خانه دارـ در ازای آموزش و پرورش بهینه فرزندان حقوق دهد. حقوقی که با کیفیت و رتبه تربیت فرزندان کم و زیاد خواهد شد.

پرداخت حقوق به زنانی که جوانان دانش آموخته و کارآموخته تربیت و بدین ترتیب آینده جامعه را تضمین می کنند، به مراتب کمتر از هزینه مقابله با تبهکاری و بی سوادی است. به ویژه در کشوری که بیشتز شهروندانش جوانند. اما از مجلسی هشتمی که به پیشنهاد طرح چند همسری مردان از سوی رئیس جمهور محمود احمدی نژاد روی خوش نشان داد، می توان چنین انتظاری داشت (۱)؟

پانوشت:
۱. به علت تعطیلات سال نوی مسیحی و سفر دو هفته ای به ایالات متحده آمریکا (کالیفرنیا)، نوشته بعدی نگارنده در سایت گویا در هفته نخست ژانویه ۲۰۰۹ منتشر خواهد شد. سال نوی مسیحی بر همه خوش و مبارک باد.

جمشید اسدی

۱۴ دسامبر ۲۰۰۸، پاریس

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.