میکروفمینیسم،ایستادگی حتی در مقیاس کوچک

۱۹ اسفند ۱۴۰۳۱۹ اسفند ۱۴۰۳ بدون نقد و نظر حقوق برابر, فمینیسم و جنبش های زنان

تالیف و ترجمه: هلیا عسگری

کانون زنان ایرانی

سالهاست زنان برای دستیابی به برابری جنسیتی قدم برمی‌دارند؛ از تلاش برای داشتن حق رای گرفته تا برابری دستمزد وحق تحصیل و کار و انتخاب پوشش. همین تلاش برای رسیدن به حقوق برابر در تمام زمینه‌ها اعم از اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، ادبی و حتی در زندگی مشترک، فمینیسمی است که برای بسیاری از افراد همچنان تلاش زنان برای برتری بر مردان تعریف می‌شود. این رویکرد نسبت به فمینیسم در تمام کشورها وجود دارد. همچنین گرایش‌های پدرسالارانه در بسیاری از کشورها و حتی دولت‌های مدرن دیده می‌شود. تنها این نکته وجود دارد که در کشورهایی که محافظه‌کاری مذهبی حاکم است، پدرسالاری چهره‌ی عریان‌تری دارد و زنان شهروندان درجه‌ی دوم محسوب می‌شوند. همین موضوع دغدغه‌ی اصلی فعالان حقوق زن است که نمی‌دانند در چنین کشورهایی که حقوق شهروندی ندارند چگونه باید برای برابری مبارزه کنند؟ در کشورهای دموکراتیک راهبرد اساسی برای رسیدن به برابری، شکل‌دهی به جنبش‌های اجتماعی و طرح مطالبات از طرف گروه‌های حقوق زنان است و آنها می‌توانند به‌طور جمعی برای رسیدن به حقوق برابر مبارزه کنند. اما در کشورهای اقتدارگرای مذهبی این کار برای زنان راحت، شدنی نیست، زیرا در کنار نهادهای امنیتی که هرگونه فعالیت زنان را سرکوب می‌کنند، جامعه‌ی سنتی هم خود مانعی برای رسیدن به مطالبات زنان است. اینجاست که مقاومت‌های روزمره برای زنان معنا پیدا می‌کند و میکروفمینیسم تعریف می‌شود؛ اقداماتی کوچک اما معنادار در فضاهایی که مردان یا نظام سیاسی مذهبی بر آن‌ها غالب‌اند.

با سکسیم روزمره چه کنیم

یکشنبه‌شب، بیست و پنجم ماه مارس، اشلی چاینی، مجری و تهیه‌کننده ۳۸ ساله، آماده شده بود تا فردا صبح مجدد سر کار برود. در رختخواب غلت زد و دوربین خود را روشن کرد تا چیزی که در ذهنش بود را بالاخره بگوید: «وقتی ایمیلی به یک مدیرعامل می‌فرستم و باید دستیارش را هم برای هماهنگ کردن کارها در جریان قرار دهم، اگر دستیار زن باشد، همیشه در قسمت گیرنده اول آدرس ایمیل دستیار و بعد از آن آدرس ایمیل مدیرعامل را وارد می‌کنم. این شکل مورد علاقه‌ی من از میکروفمینیسم است. شکل مورد علاقه شما چیست؟» و بعد این ویدیو را با هشتگ #microfeminism در تیک‌تاک منتشر کرد.

این ویدیو و موضوع آن به خاطر رویکردش در جهت کاهش شکاف‌های جنسیتی، به‌ویژه در محیط‌های حرفه‌ای، مورد توجه قرار گرفت و بیش از سه میلیون بار دیده شد و ۵۸۴۳ نظر دریافت کرد و توانست یک بحث بین کاربران درباره‌ی پاسخ‌های کوچک اما قاطع خود به سکسیم روزمره راه اندازد. ترندی که تاکنون بیش از ۱۰ میلیون بازدید درتیک‌تاک داشته است و باعث شد کاربران تجربیات خود را از سکسیسم، چه آنلاین و چه آفلاین، به اشتراک بگذارند و در عین حال تلاش کنند تا با تشویق افراد به انجام اقدامات کوچک و روزمره، از تبعیض‌های جنسیتی ریشه‌داری که به زنان در حرفه‌‌اشان آسیب می‌زنند، کم کنند.

اصطلاح میکروفمینیسم از دهه‌ها پیش در مقالات آکادمیک وجود داشته، اما هرازگاهی در فرهنگ عامه مطرح می‌شود، مانند زمانی که کامالا هریس در مناظره معاونت ریاست‌جمهوری در سال ۲۰۲۰، مایک پنس را به دلیل قطع مکرر صحبت‌هایش سرزنش کرد و گفت: « معاون رئیس‌جمهور، من دارم صحبت می‌کنم». با وجود اینکه چاینی این اصطلاح را اختراع نکرده، اما با ویدئوی‌اش که هزاران کامنت گرفت و ویدئوهای مشابهی که با همان هشتگ در شبکه‌های اجتماعی آپلود شد، این اصطلاح را به مخاطبان جدیدی معرفی کرد. نه موضوع تبعیض جنسیتی در محیط کار جدید بود و نه تلاش زنان برای مقابله با آن، اما زنان به نوع دیگری از مقابله و پاسخ به سکسیسم توجه نشان دادند که به آن «میکروفمینیسم» می‌گویند. اقداماتی که نیازی به راهپیمایی یا کارهای پرهزینه ندارد، می‌توان انجام داد تا تغییراتی هرچند کوچک ایجاد کرد.

اگرچه بسیاری از نظرات برای پست چاینی مثبت بودند، اما نظرات منفی هم کم نبود: « برخی گفتند که من مردستیز هستم و دارم جادوگری می‌کنم. اولین چیزی هم که مورد حمله قرار می‌گیرد ظاهر فیزیکی شماست. بنابراین هر چیزی از چاق، زشت، پیر گرفته تا کودن و زن احمق به من گفته شد. صادقانه بگویم، خیلی ترسیدم.اما این ماجرا باعث شد با صدای بلندتر و عمومی‌تر خودم را به‌عنوان یک فمینیست معرفی کنم. تمام پلتفرم من به فمینیسم اختصاص ندارد، اما حالا درباره آن بلندتر صحبت می‌کنم.»

گابریلا لوگرن، که در صنعت بازی‌های کامپیوتری در استرالیا کار می‌کند، به بحثی که چاینی راه انداخته بود پیوست و گفت « وقتی مردی حرفم را قطع می‌کند، آن‌قدر به صحبت ادامه می‌دهم تا مرد ناراحت شود و عقب‌نشینی کند».

کاربران یکی بعد از دیگری نظر خود را نوشتند : « من در سمت خودم از پیاده‌رو راه می‌روم و برای مردانی که از روبه‌رو می‌آیند، کنار نمی‌روم. هر بار که تقریباً با کسی برخورد می‌کنم یا مجبور می‌شوند مسیرشان را به شکلی چشمگیر تغییر دهند. خنده‌دار اینجاست که زنان همیشه از فاصله دور متوجه می‌شوند و زودتر کنار می‌روند.» ؛ «وقتی پریود هستم و کسی دلیل بی‌حالی‌ام را می‌پرسد، به‌صراحت می‌گویم که پریود هستم. دیگر نیازی به پنهان شدن پشت بهانه‌های دیگر نمی‌بینم.»؛ «در محل کارم، وقتی مالکیت یک ملک به زوجی منتقل می‌شود، نام زن را ابتدا در پایگاه داده وارد می‌کنم. به این ترتیب، هر نامه‌ای که از طرف ما دریافت می‌کنند، ابتدا نام او دیده می‌شود«؛ «در مکان‌های عمومی، اگر کنار مردانی که پایشان را باز گذاشته‌اند می‌نشینم، تذکر می‌دهم و مطمئن می‌شوم که پایشان را جمع کنند»؛ « هر وقت کسی خدا را “او” (He) خطاب می‌کند، آن را به “او” (She) تصحیح می‌کنم، حتی با اینکه آتئیست هستم.»؛ «بی‌دلیل عذرخواهی نمی‌کنم و به جای ببخشید از اجازه دهید، استفاده می‌کنم، مگر اینکه واقعاً لازم باشد. شما هم وقتی ایمیل یا مکالمه‌ای را با جمله «ببخشید» شروع می‌کنید، ابتدا از خود بپرسید: آیا واقعاً نیاز به عذرخواهی هست؟»؛ «وقتی ازدواج کردم، نام خانوادگی‌ام را عوض نکردم و همه باید من را با نام خانوادگی خودم صدا کنند»؛ « وقتی درباره خشونت صحبت می‌کنم، نمی‌گویم «او مورد حمله قرار گرفت» بلکه می‌گویم «یک مرد به او حمله کرد.» زبان ما باید حقیقت خشونت سیستماتیک علیه زنان را نشان دهد»؛ «در شهر ما پله‌های زیادی در مترو وجود دارد. وقتی کسی چمدان سنگینی دارد، از او می‌پرسم آیا کمک لازم دارد یا نه. واکنش مردان وقتی این سؤال را از آن‌ها می‌پرسم، جالب است»؛ «وقتی بچه‌هایم کوچک بودند، شخصیت‌های حیوانی مرد در کتاب‌هایشان را به زن تغییر می‌دادم، چون که ۹۸ درصد شخصیت‌های داستانی حتی در کتاب‌های کودکان به طور پیش‌فرض مرد هستند»؛ «وقتی مردی پرخاشگر می‌شود، می‌گویم: احساساتی برخورد نکن. بذار کمی آرام شوی تا بتوانی منطقی‌تر برخورد کنی. معتقدم که مردان هم مانند زنان می‌توانند احساساتی شوند و هیچ مشکلی هم ندارد»؛ « دستیارهای هوش مصنوعی خانه‌ام را به صداهای مردانه تغییر داده‌ام. خسته شدم از اینکه همه دستیارها به طور پیش‌فرض زن هستند.»؛ «تلاش می‌کنم از شوخی‌ها و اظهارات خودتحقیری به ویژه درباره وزن یا ظاهر اجتناب کنم.»؛ «وقتی می‌شنوم می‌گویند تو زن هستی و خرج خانه نمی‌دهی با آنها بحث می‌کنم.»؛ «وقتی با جوک‌ها یا اظهارات جنسیتی مواجه می‌شوم، سکوت نمی‌کنم و با پاسخ‌هایی مثل «خنده‌دار نیست» به این رفتار واکنش نشان میدهم.»؛ «برای شکستن نقش‌های سنتی جنسیتی، کارهای خانه و محل کار را به طور برابر بین خودم و شوهرم تقسیم می‌کنم.»؛ «در جلسات یا مکالمات کاری، اگر مردی سعی کند اعتبار ایده‌ای را که همکار زن داده به نام خود ثبت کند، به دیگران یادآوری می‌کنم که ایده در اصل از همکار زن مجموعه است.»؛ «نام مادرم را در فرم‌های اداری که حتی جایی برای نام مادر نیست، می‌نویسم»؛ « از آرایش کردن لذت نمی‌برم، نیازی به انجام هم ندارم. این کار به چالش کشیدن انتظارات جنسیتی کمک می‌کند.»؛« به همه می‌گویم که هنگام راه رفتن، احساس نکنید که موظف هستید برای مردان جا باز کنید. این کار حق برابری زنان در فضاهای عمومی را تقویت می‌کند.»

میکروفمینیسم، ایستادگی حتی در مقیاس کوچک

اگرتا به حال در یک جلسه‌ی کاری، ابتدا همکاران زن را مخاطب قرار داده‌اید؛ به مردی که در مترو یا تاکسی پاهایش را باز کرده است و بیش از حد جا گرفته است تذکر داده‌اید؛ به کسی که در انتخاب پوشش شما دخالت کرده گفته‌اید که اجازه ورود به حریم شخصی شما را ندارد؛ به جملاتی مانند «این کار زنانه است یا مردانه» اعتراض کرده‌اید؛ از زبان جنسیت‌زده استفاده نکرده‌اید؛ از حضور زنان در حوزه‌های علوم و فناوری حمایت کرده‌اید؛ با آزار و اذیت و زن‌ستیزی مقابله کرده‌اید؛ به کسانیکه فکر می‌کنند مردان وظیفه دارند خرج زنان را بدهند اعتراض کرده‌اید و استقلال مالی زنان را مدنظر قرار داده‌اید و …. در حال تمرین میکروفمینیسم بوده‌اید؛ اقداماتی کوچک اما معنادار برای حمایت از حق خود به عنوان یک زن در فضاهایی که مردان بر آن‌ها غالب‌اند و یا در جامعه‌ای که نظام‌های سیاسی در آن حق زنان نادیده گرفته و آن‌ها را سرکوب می‌کنند.

میکروفمینیسم، یک جنبش نوظهور است که افراد را به انجام اقدامات جزئی اما تأثیرگذار برای مبارزه با نابرابری جنسیتی تشویق می‌کند. در واقع میکروفمینیسم به اقدامات و رفتارهای کوچک و روزمره‌ای اشاره دارد که نابرابری جنسیتی را در ساختارهای خانوادگی، روابط بین‌فردی و جوامع به چالش می‌کشد و بر تغییر در محیط‌هایی که روزانه با آن در ارتباط هستیم مانند محل کار، مدارس یا جمع‌های اجتماعی تأکید دارد. فعالیت‌هایی که شاید همیشه انجام داده می‌شد، اما آگاهانه انتخاب کردن و در نظر گرفتن این نابرابری بحث اصلی در یکروفمینیسم است. برخلاف فعالیت‌های سنتی فمینیستی که ممکن است به سازماندهی اعتراض‌ها یا تدوین سیاست‌ها نیاز داشته باشد، ریزفمینیسم به زندگی کردن با ارزش‌های فمینیستی در تعاملات روزمره می‌پردازد و به‌عنوان راهی برای ایجاد تغییرات تدریجی در راستای دستیابی به برابری جنسیتی در نظر گرفته می‌شود.

با وجود اینکه در ابتدا مسائلی که در تیک‌تاک مطرح شد در ارتباط با محیط کار بود، اما میکروفمینیسم تنها محدود به تلاش‌های آگاهانه برای تغییر رفتار و ایجاد محیطی عادلانه‌تر برای زنان در محیط کار نیست، بلکه شناسایی و مقابله با ریزپرخاشگری (Microaggression) – توهین‌های گفتاری، رفتاری و محیطی خودخواسته یا ناخواسته‌ای است که در برخوردهای کوتاه روزمره رخ می‌دهد- روزمره‌ای است که به شکاف‌های جنسیتی دامن می‌زنند. رویکردی عملی که به همه افراد، در هر سطحی، این امکان را می‌دهد تا در ترویج برابری جنسیتی مشارکت کنند. این جنبش در کنار ماکروفمینیسم، که بر مسائل سیستماتیک بزرگ‌تری مانند دسترسی به آموزش و تبعیض جنسیتی ساختاری تمرکز دارد، عمل می‌کند. اما در میکروفمینیسم این اقدامات کوچک می‌توانند به‌طور جمعی تأثیر قابل‌توجهی ایجاد کنند و محیطی برابرتر و عادلانه‌تر را رقم بزنند.در واقع برای تاثیرگذاری فمینیستی نیازی نیست در اعتراضات شرکت کنید یا برای تصدی مقامات سیاسی رقابت کنید. اقداماتی کوچک، مانند ایستادگی هنگام عبور از خیابان یا تغییر جای اسباب‌بازی‌ها در فروشگاه برای به چالش کشیدن کلیشه‌های جنسیتی، می‌تواند تعادل را به نفع برابری جنسیتی تغییر دهد.

همه‌ی ما باید میکروفمینیست باشیم

ایجاد تغییر نیازمند قدم برداشتن است، اما از طرفی دیگر هم نیازی به اقدامات بزرگ نیست؛ بسیاری از زنان می‌خواهند دنیا را برای تمام زنان بهتر کنند، اما احساس ناتوانی برای انجام این کار را دارند. برخی از زنان هم نمی‌خواهند و یا نمی‌توانند در اعتراضات شرکت کنند، در شبکه‌های اجتماعی مطلب بگذارند یا رأی بدهند… بنابراین میکروفمینیسم‌ قدمی است که این افراد می‌توانند انجام دهند، حتی اگر فقط اندکی تأثیرگذار باشند. بلکه تغییر از اقدامات کوچک و آگاهانه‌ی روزمره‌ای آغاز می‌شود که حاوی پیام‌هایی از زنان و مطالبات آن‌ها باشد. در این شرایط میکروفمینیسم ممکن است نقطه شروع خوبی باشد، اما قطعا برای رسیدن به تغییرات بزرگ‌تر کافی نیست زیرا که تبعیض‌های جنسیتی در ابعاد و اشکال مختلف وجود دارد و همین مسئله نیاز به فمینیسم در سطوح مختلف را ایجاد می‌کند. میلیون‌ها زن هنوز به مراقبت‌های بهداشتی مناسب دسترسی ندارند، به خاطر حق پوشش به آنها توهین می‌شود، شکاف‌های درآمدی پابرجاست و بسیاری از زنان به دلیل قوانین سخت‌گیرانه درباره حق سقط جنین رنج می‌برند. میکروفمینیسم می‌تواند مقدمه‌ای برای بحث در مورد این مسائل باشد، اما نباید تنها راه مشارکت در فمینیسم باشد.

میکروفمینیسم فقط به زنان محدود نمی‌شود؛ بلکه از همه دعوت می‌کند تا نگرش خود نسبت به نابرابری‌های جنسیتی بازبینی کنند. چه از طریق پذیرش آشکار موضوعات تابوشده، چه حمایت از سیاست‌های منصفانه، زنان و مردان می‌توانند در تغییرات وسیع‌تر مشارکت کنند.

با وجود اینکه میکروفمینیسم اقدامات روزمره‌ای را برای پیشبرد برابری جنسیتی ترویج می‌دهد، منتقدان به کارایی و عمق آن ایراداتی وارد می‌کنند و باور دارند چنین اقدامات کوچکی پیش از ظهور تیک‌تاک هم وجود داشته‌اند و نباید میکروفمینیسم به‌عنوان مفهومی جدید مطرح شود (آصف بیات هم این شکل از مقاومت را با عنوان «ناجنبش‌های اجتماعی» پیشتر مطرح کرده بود.» میکروفمینیسم بر نقش اقدامات فردی ترویج برابری تأکید می‌کند. تغییرات تدریجی که به یک تغییر ساختاری گسترده‌تر کمک می‌کند. این رویکرد جنبش فمینیسم را تکمیل می‌کند و تضمین می‌کند که تغییر از حوزه‌های شخصی و محلی آغاز می‌شود و فمینیسم را برای همه قابل درک‌تر و در دسترس‌تر کند.

چاینی می‌گوید: «فکر می‌کنم این فوق‌العاده است که به‌نوعی ما همه یک پیمان پنهانی از این لحظات کوچک و جزئی برای حمایت از زنان ایجاد کرده‌ایم، پیمانی که حتی به‌صورت شفاهی هم بین زنان بسته و بیان نشده. شاید این فکر یا اقدام اصلاً جدید نباشد، اما احتمالاً اولین باری است که به شکلی بیان شده که همه بتوانند بگویند “آه، برایش یک اسم داریم و آن را انجام می‌دهیم.»

هلیا عسگری

دکترای رسانه از دانشگاه وین. نویسنده و پژوهشگر حوزه رسانه و جنبش‌های اجتماعی

منابع: