هما سعید فعال مدنی افغانستان:رسانه‌ها شجاعت زنان افغانستان را ببینند
سپیده اشرفی
کانون زنان ایرانی
هما سعید فعال مدنی افغانستانی، در طول سال‌های قبل عضو هیات رهبری سازمان حقوق بشر و دموکراسی افغانستان بود. حالا اما تمرکز فعالیت‌ها و پژوهش‌هایش، مساله قربانیان جنگ است. در این مصاحبه و در تحلیل تحولات اخیر افغانستان، احتمال تغییر طالبان را مطرح می‌کند و معتقد است که زنان مسیر خود را پیدا می‌کنند چه رسانه‌ها آن را ببیند و چه صدای زنان نباشند.
مساله‌ای که موافقان و مخالفان طالبان این روزها بسیار مطرح می‌کنند، بحث بر سر این است که آیا طالبان واقعاً در طول این سال‌ها تغییر کرده‌اند و باید در انتظار مشخص شدن چهره جدیدی از آنها باشیم؟ به نظر شما طالبان تغییر کرده‌اند یا صرفاً این تلاشی برای مثبت نشان دادن چهره آنهاست؟
آنچه ما می‌بینیم همین مساله است که در نشست طالبان هم مطرح شدکه زنان می‌توانند بر اساس قوانین شریعت امکان تحصیل و کار و خروج از منزل را داشته باشند. اما این را هم می‌دانیم که در برخی ولایت‌هایی که از قبل در دست طالبان، به گونه دیگری رفتار شده است. هرچند که در آن زمان به شکل فعلی در قدرت نبودند و الان مردم منتظر چهره واقعی طالبان هستند.
یعنی شما معتقد هستید که حرف و عمل طالبان با هم یکی نیست؟
قضیه از این پیچیده‌تر است و این را باید دید. یکی آن چیزی است که رهبری طالبان می‌گوید و دیگری عمل‌شان است. طالبان امروز هم به گروه‌ها و شاخه‌های مختلف تقیسم شده‌اند که حتی شاید بین خودشان هم افکار و رفتار متفاوت وجود داشته باشد. چیزهایی که به گوش می‌رسد متفاوت است. دیده‌بان حقوق بشر دربرخی مناطقی که تا قبل از این هم طالبان حضور داشتند، از یک طرف از عدم دسترسی دختران به تحصیل بعد از صنف ششم صحبت کرده و از طرف دیگر، گزارش این را دریافته است که مردم ترجیح می‌دادند برای حل مساله به سراغ این گروه بروند تا اینکه مجبور باشند دعاوی خود را به محاکم فاسد و ناکارآمد دولت قبل ببرند.
در اینکه فساد قضایی در دولت قبل بوده و برخی از مردم برای حل مسائل قضایی خود به سراغ طالبان می‌رفتند شکی نیست اما مساله در مورد حقوق زنان به چه صورت است؟ حتی سخنگوی طالبان در نشست خبری خود به صورت دقیق این مساله را مطرح نکرد که زنان تحت چه شرایطی امکان حضور در دانشگاه یا کار را دارند. صرفاً گفته می‌شد که می‌توانند طبق شریعت، فعالیت کنند. پیش‌بینی شما در این باره چیست؟ به نظرتان وضعیت زنان در دوران طالبان وخیم‌تر نخواهد شد؟
امکان دارد که طالبان بخواهند چهره مثبت از خودشان نشان بدهند، چون در صدد این هستند که در دنیا مورد تأیید قرار بگیرند و مشروع باشند. نه مثل ۲۰ سال قبل که دنیا آنها را به رسمیت نشناخته بود. این را خوب می‌دانند و گفته‌اند که نیاز به حمایت دنیا دارند. این را هم خوب می‌دانند که اگر قرار باشد مثل ۲۰ سال قبل فعالیت کنند، دنیا به آنها کمک نمی‌کند. شاید به همین خاطر هم شده رفتار خود را تغییر دهند.
از طرفی تحقیقات نشان می‌دهد که تغییرات در ساختار، رهبری و حتی طرز تفکرشان دیده می‌شود. مثلاً یک محقق ایتالیایی روی جنبش طالبان تحقیقات زیادی انجام داده است. او معتقد است که طالبان تغییر کرده‌اند و شاید در تلاش هستند رژیمی مثل رژیم ایران را روی کار بیاورند.
اما مهم‌ترین چیزی که می‌خواهم به آن اشاره کنم این است که تغییر در خود مردم ایجاد شده است. مردم افغانستان دیگر مثل ۲۰ سال قبل نیستند و زنان افغانستان هم دیگر مثل آن روزها نیستند. مردم حکومت‌های مختلف را تجربه کرده‌اند و آگاه‌تر شده‌اند.
یعنی به نظر شما این آگاهی باعث مقاومت مردم در برابر طالبان می‌شود و ممکن است در آنها تغییر ایجاد کند؟
قطعاً همینطور است.
یعنی حتی اگر طالبان تغییر نکرده باشند، مردم دیگر آن مردم ۲۰ سال قبل نیستند؟
دقیقاً همینطور است. کما اینکه دیدیم برخی زنان در کابل پلاکارد به دست گرفتند و اعتراض کردند. زنان افغانستان بسیار با شجاعت کار کردند. البته ۲۰ سال قبل هم با شجاعت کار کردند. هیچ وقت تسلیم نشدند. این را از شما و دیگر رسانه‌ها می‌خواهم که شجاعت، ابتکار و نوآوری زنان افغانستان را به مردم نشان دهید. من تعجب می‌کنم برخی رسانه‌ها اینطور می‌گویند که زنان افغانستان به دنبال خودکشی (به دلیل وخامت شرایط موجود) هستند. نمی‌دانم این حرف از کجا آمده است؟
البته این جورحرف ها بی دلیل هم مطرح نمی‌شود، چون ما به عنوان خبرنگار با بسیاری از این زنان صحبت کردیم و در ارتباط هستیم. فشار وارد شده به زنان در داخل افغانستان به حدی زیاد است که برخی‌شان گفته‌اند اگر طالبان بخواهد وارد خانه‌شان شود، خودکشی می‌کنند و الان هم خودشان را پنهان کرده‌اند. در شجاعت زنان افغانستان شکی نیست اما به نظر شما واقعاً وضعیت فعلی زنان افغانستان جای ترس و وحشت ندارد؟
طبیعی است که در همچون شرایطی تعدادی خود را پنهان کرده و حتی در فکر خودکشی باشند. ولی اینان خیلی معدودتر از آنهایی هستند که اظهار وجود می‌کنند و طالب حقوق خود هستند و مهم‌تر از همه مقاومت و مبارزه خود را به اشکال مختلف ادامه می‌دهند. ما شاهد این نکته در دوره اول حکومت طالبان بودیم که تعداد زیادی از زنان افغان برای پنج سال مکاتب مخفی خانگی را برای دختران فعال ساخته بودند و توانستند نسلی را در سخت‌ترین شرایط آموزش دهند.
شما به نکته مهمی اشاره کردید که باید شجاعت زنان افغانستان دیده شود. این سؤال مطرح می‌شود که چرا تمرکز بیشتر روی اخبار فرار و هراس مردم است و آنطور که باید مساله مقاومت آنها در خبرها دیده نمی‌شود؟
متاسفانه رسانه‌ها در هر کجای دنیا اکثراً تمرکزشان فقط روی حوادث منفی است و کمتر جوانب مثبت از مقاومت و زندگی روزمرگی را نشان می‌دهند. در طول دهه‌ها و سال‌ها در مورد افغانستان مطلقاً چنین بوده است. مطمینم که به جز کابل، در شهرهای دیگری هم این مقاومت انجام می‌شود اما آنطور که باید انعکاس پیدا نمی‌کنند.
در این صورت چه باید کرد که تمرکز رسانه‌ها از شهرهای بزرگ به سمت تمام نقاط افغانستان برود؟
من نمی‌توانم تجویزی برای رسانه هاداشته باشم. چون نمی‌توانم نماینده آنها باشم. اما این را به خاطر داشته باشیم که وقتی در ۲۰ سال قبل زنان توانستند مکاتب (مدارس) خانگی داشته باشند، این شجاعت را دارند که در زمان‌های دیگر هم این کار و بسیاری کارهای دیگر را انجام دهند. چه دنیا درباره آن صحبت کند چه هیچ خبری از آن در رسانه‌ها نباشد.
یعنی زنان و فعالان مسیرشان را خودشان پیدا می‌کنند؟
صد درصد. کما اینکه همیشه اینطور بوده است.
خانم سعید، به نظر شما این انعکاس صدای زنان افغانستان در رسانه‌ها، نمی‌تواند تاثیری در شنیده شدن صدای آنها داشته باشد؟
شاید تأثیر داشته باشد و من منکر آن نیستم. اما زنان افغانستان می‌دانند که به چه شکل راه خود را پیدا کنند. بسیاری‌شان معتقدند که گاهی منعکس کردن فعالیت آنها، ممکن است باعث خطرشان شود. به همین خاطر است که می‌گویم در جایگاهی نیستم که برای آنها تجویزی داشته باشم. یقین دارم که زنان افغانستان راه خود را پیدا می‌کنند.
می‌خواهم اینجا سوالی هم در باره نگرانی شدیدی که این روزها در باره اقلیت‌های قومی و مذهبی افغانستان از جمله هزاره‌کشی و شیعه‌کشی وجود دارد، مطرح کنم. مساله‌ای که در ۲۰ سال قبل هم وجود داشت. شما گفتید احتمال تغییر طالبان و مردم وجود دارد. این نگرانی به نظرتان چقدر جدی است؟
این نکته مهمی است. با توجه به تجربه‌ای که قبلاً داشتیم باید به آن توجه کرد. اما خود طالبان مدعی تغییر هستند و مهم‌تر از آن جامعه هزاره افغانستان هم در این مدت خیلی تغییر کرده که در دستاوردهای ۲۰ سال اخیر مردم هزاره افغانستان به وضوح دیده می‌شود. به نظرم مشکلات مثل سال‌های دور نخواهد بود و جامعه جهانی هم اجازه این اتفاق را نخواهد داد. هرچند که مشخص نیست و ممکن است هر اتفاقی بیافتد.
خانم سعید! به نظر شما مهم‌ترین انتظار مردم افغانستان – چه در داخل و چه خارج این کشور – از جامعه جهانی و مردم کشورهای دیگر چیست و چه کمکی به مردم و به خصوص زنان می‌توان کرد؟
خیلی کارها می‌توان کرد. در قدم اول، دنیا نباید فراموش کند که مردم و زنان افغانستان با قبول خطرات بسیار، در طول ۲۰ سال گذشته بسیار تغییر کرده‌اند. اما در عین حال نباید این مردم را رها کنند. از آنها به خصوص زنان و فعالان مدنی که جان‌شان در خطر است، حمایت کنند. من این حس را دارم که دنیا به این مساله توجه می‌کند و به برخی از این فعالین کمک کرده که به جای امن منتقل شوند. مساله دیگر بحران حقوق بشری و انسانی در افغانستان است که باید به آن توجه شود. بسیاری سرپناه و امکانات اساسی و ابتدایی ندارند. مردم افغانستان خسته شده‌اند. مهم است که به این وضعیت نمانند. ما از حداقل چهار میلیون آواره داخلی صحبت می‌کنیم که باید به آنها کمک شود. در درجه بعد، در سطح سیاسی و اقتصادی مشکلاتی مثل انتقال پول از طریق بانک جهانی است که فعلاً مسدود شده است و می‌تواند وضعیت را سخت‌تر کند و مردم عادی آسیب ببینند. البته همه چیز به این بستگی دارد که در آینده چه اتفاقی بیافتد و چه دولتی بر سر کار بیاید یا طالبان چقدر به رسمیت شناخته شوند.
با بسیاری از افراد که این روزها صحبت می‌کنیم، خواستار تسهیل خروج بسیاری از مردم و فعالین مدنی از افغانستان هستند. سؤالی که مطرح می‌شود این است که اگر همه قرار باشد خارج شوند، پس چه کسی قرار است مقاومت کند؟ حتی صدای زنانی که با همان حجاب ساده پلاکارد دست گرفته و در کابل اعتراض کردند، آنطور که باید شنیده نشد. به نظر شما دلیل این اتفاق چیست که این صداها اندک است یا صحبت‌های جدی درباره مقاومت نمی‌شود؟
دلیل واضح آن ترس است. تعداد بسیار زیادی از فعالین زن و خبرنگاران ظرف یک تا دو سال اخیر کشته شده‌اند. حتی قبل از تسلط طالبان، خبرنگاران زن از کار دست کشیده بودند. اما در عین حال خبرنگاران شجاع بسیاری داریم که با این شرایط کماکان کار می‌کنند. به نظرم هنوز کسانی هستند که اعتقاد دارند وضعیت بهتر می‌شود. یکی از همین تغییرات این است که مردم به نقش خود در تغییر جامعه اهمیت می‌دهند و معتقد به مبارزه‌اند.
زنان افغانستان قربانی بسیاری داده‌اند و همیشه مقاوم بوده‌اند. در شرایطی که شاید بسیاری نتوانند تحمل کنند، زندگی کرده‌اند و فرزندانشان را بزرگ کرده‌اند. نباید در هیچ حالتی قربانیان جنگ را فراموش کنیم. خواسته‌های زنانی که قربانیان جنگ هستند و حتی آنهایی که در افغانستان می‌مانند، باید به شکل مشخص موردتوجه قرار گیرد.
