آینده عادلانه از نوستالژی امپراتوری‌های گذشته متولد نمی‌شود
نویسنده: سارا احسان*
اسطوره آریایی در افغانستان و ایران
احیای «اسطوره آریایی» در ایران، پدیده‌ای نگران‌کننده و خطرناک در چارچوب ایدئولوژی‌ها و جنبش‌های سیاسی ملی‌گرای افراطی و فاشیستی در دوره معاصر است که به‌ویژه در داخل ایران و میان ایرانیان خارج از کشور (دیاسپورا) دیده می‌شود. آنچه ابتدا به عنوان یک بحث آکادمیک درباره ریشه‌های فرهنگی آغاز می‌شود، در نهایت به ابزاری خطرناک برای سوءاستفاده و بهره‌برداری سیاسی بدل می‌گردد؛ ابزاری که پیوندی عمیق با تاریخ فاشیسم اروپایی دارد. این اسطوره در قرن بیستم جایگزین «پرزوفونی» — یعنی شبکه مناطق فارسی‌زبان — شد. پژوهش‌های علمی امیر تایلبر و زاهر بارت-مانزوری نشان می‌دهند که چگونه از این اسطوره برای خلق هویت‌های ملی یکدست و همگون سوءاستفاده شده است. آنچه به‌ویژه هشداردهنده است، پیوند این رویکرد با ایدئولوژی‌های نژادپرستانه و طرد و حذف گروه‌های خاصی از جامعه است. تناقض آشکارِ کسانی که امروزه به دنبال احیای این گرایش‌های آریایی‌محور هستند، کاملاً هویداست: آن‌ها خود را سکولار معرفی می‌کنند، پیروان این ایدئولوژی از یک سو از جهش مدرن‌سازی رضاخان حمایت می‌کنند؛ کسی که به فاشیسم هیتلری نزدیک بود و آلمان را در سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۹ به مهم‌ترین شریک تجاری ایران تبدیل کرد. از سوی دیگر، آن‌ها به امپراتوری‌های پیش از اسلام استناد می‌کنند که از طریق فتوحات نظامی و توسط پادشاهانی شکل گرفتند که به حمایت الهی خودخوانده از سوی اهورامزدا متکی بودند. آن‌ها خواهان یک ایران سکولار هستند، اما به پادشاهانی استناد می‌کنند که یکی از بزرگترین امپراتوری‌های جهان را با دین رسمی زرتشتی در دوران ساسانیان اعلام کردند
فهرست تناقضات این تحریف‌گری تاریخی طولانی است: پادشاهانی که در کتیبه‌های خود پنهان نمی‌کردند که چه تعداد از ملت‌ها را در جاه‌طلبی‌های امپراتوری خود در نبردهای متعدد مطیع کرده‌اند یا چه تعداد از رقبای خود را به قتل رسانده‌اند، اکنون به عنوان الگوهایی برای نوع جدیدی از حکمرانی به اسطوره تبدیل می‌شوند — و پیروان آن‌ها به نوستالژی امپراتوری‌های بزرگ پیش از اسلام مبتلا می‌گردند
ریشه‌های یک اسطوره
امیر تایلبر در مقاله خود با عنوان «از پرزوفونی تا اسطوره آریایی»[۱] که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، این دیدگاه را مطرح می‌کند که اسطوره آریایی در ایران، در جریان شکل‌گیری دولت‌ملت‌های نوین در قرن نوزدهم، جایگزین قلمرو «پرزوفونی» شد که از بنگال تا بالکان گستردگی داشت. در آن دوران، زبان فارسی به عنوان زبان مشترک و میانجی در امور اداری و فرهنگی عمل می‌کرد.اما امپریالیسم حتی در برابر زبان نیز متوقف نشد. قلمرو پرزوفونی با ورود و تحمیل زبان انگلیسی توسط کمپانی هند شرقی بریتانیا به پایان رسید. امروزه در هند، حزب ناسیونالیست و حاکم «بی‌جی‌پی»، از جایگاه و عنوان آریایی برای مرزبندی و جداسازی خود از مسلمانان هند استفاده می‌کند تا آن‌ها را به عنوان «فاتحان بیگانه» بدنام کند؛ کسانی که به زعم این حزب، همچنان یک تهدید به شمار می‌روند. بنیان‌گذاران ناسیونالیسم هندو، آثار خود را همزمان با دوران قدرت‌گیری ناسیونال‌سوسیالیسم در اروپا نوشتند و وضعیت مسلمانان را با یهودیان در آلمان مقایسه کردند. وینایاک دامودار سوارکار (۱۹۶۶-۱۸۸۳) — که از او به عنوان «پدر هندوتوا» یاد می‌شود — در سال ۱۹۳۸ در توصیف چشم‌اندازی برای آینده، درباره سرنوشت مسلمانان در هند نوشت: «یهودیان در آلمان چه کردند؟ آن‌ها چون در اقلیت بودند، از آلمان بیرون رانده شدند.»[۲]۲
اسطوره آریایی در افغانستان
پایان‌نامه دکتری پژوهشگر زاهر بارت-مانزوری، با عنوان «اسطوره آریایی در تاریخ‌نگاری افغانستان از دهه ۱۹۳۰ میلادی»[۳] که در سال ۲۰۱۲ در آلمان منتشر شد، به عنوان یک مطالعه علمی و به‌روز در رابطه با افغانستان به شمار می‌رود
اسطوره آریایی دربرگیرنده حوزه‌های جغرافیایی ایران، تاجیکستان و افغانستان است؛ پدیده‌ای که به‌ویژه پس از ظهور فاشیسم در اروپای دهه ۱۹۳۰ میلادی، در این منطقه قدرت گرفت. بارت-مانزوری در رویکرد خود، هم از دانشمندان آلمانی که مفهوم آریایی را در پیوند با تاریخ ناسیونال‌سوسیالیسم به عنوان یک تبار نژادیِ حذفی و نژادپرستانه می‌بینند، فاصله می‌گیرد و هم از دانشمندان ایرانی که این پرسش را مطرح می‌کردند که آیا افغانستانی‌ها نیز «آریایی» هستند یا خیر?
شکل‌گیری نوپای افغانستان به عنوان یک دولت_ملت پسا استعماری در قرن نوزدهم میلادی، علم و پژوهش را ملزم ساخت تا یک هویت جمعی را پایه‌ریزی کند. «اسطوره آریایی» که هدفی جز القای یک تبار و ریشه مشترک نداشت، به عنوان مبنای این کار قرار گرفت. بارت-مانزوری استدلال می‌کند که فرآیند دولت-ملت‌سازی نیازمند خلق یک مدل اجتماعی جدید بود تا همه مردم کشور را در برابر قانون یکسان قرار دهد. در این میان، ناسیونالیسم «آریایی» دو کارکرد اساسی داشت: نخست:کارکردی ایدئولوژیک که مشخص می‌کرد چه کسانی به این اسطوره تعلق دارند و چه کسانی از آن مستثنی هستند، اعضای این ملت باید چه ویژگی‌هایی داشته باشند و ملت چه «هدف والایی را دنبال می‌کند.»سطح دوم، کارکردی نمادین است؛ این سطح به ماهیت و ویژگی‌های این ملت می‌پردازد و داستان خاستگاه و ریشه آن را از طریق آداب، رسوم و سنت‌ها به عنوان یک «اسطوره» تثبیت می‌کند
جنبش «جوانان افغان« نقش بزرگی در تثبیت این اسطوره ایفا کردند. اعضای این جنبش، افغانستانی های برخاسته از طبقه اشراف بودند که در آغاز قرن بیستم برای تحصیل از خارج از کشور بازگشته بودند. آن‌ها به طبقه نخبگان تعلق داشتند و تحت تأثیر ملی‌گرایی، نژادپرستی و پوزیتیویسم غرب و همچنین جنبش همزمان ترکان جوان در امپراتوری عثمانی قرار داشتند. از دهه ۱۹۳۰ به بعد، یک لایه روشنفکر میهن‌پرست از افغانستانی های غیر اشرافی، از خانواده‌های تاجیک و پشتو شکل گرفت که ملی‌گرایی «آریایی» را پیش بردند. تثبیت یک هویت‌سازی اسلامی-ملی در افغانستان با شکست مواجه شد، برخلاف ایران که در آن اسلام شیعه دوازده‌امامی به عنوان هویت ملی تعیین‌کننده تثبیت شد. با این حال، تمایل به برابری حقوقی به یک قطب‌بندی و این پرسش منجر شد که چه کسی به تبار «آریایی» یا «غیرآریایی» تعلق دارد. در این میان، افغانستان «به عنوان خاستگاه اولیه و کهن به اصطلاح ملت «آریایی» بازنمایی شد.
از اسطوره تا آگاهی
با این حال، پیروان ملی‌گرایی «آریایی»، هزاره‌ها را از همان ابتدا از این چرخه حذف کردند. این امر با کارکرد دربرگیرنده و فراگیرِ اولیه اسطوره آریایی در تضاد است. به دلیل تاریخ‌نگاری‌هایی که پس از آن صورت گرفت، این ایدهِ منشأ و تبار «آریایی» تا به امروز به شدت در آگاهی و ذهنیت افغانستانی ها ریشه دوانده است و خود را در نام‌گذاری‌ها، برای نمونه در شرکت هواپیمایی آریانا، نشان می‌دهد. در جریان افت اعتبار منطقه ناشی از قطب‌بندی فرهنگی جهان، این اسطوره همچنین ابزاری برای ارزش‌بخشی و اعتبارافزایی به خود در مواجهه با اهریمن‌سازی منطقه توسط شمال جهانی است. این که یک اسطوره به ایدئولوژی‌سازی منجر شود، پدیده‌ای منحصربه‌فرد در فرآیند دولت-ملت‌سازی به‌شمار نمی‌رود
بارت-مانزوری استدلال می‌کند که هرچند اسطوره آریایی معمولاً ماهیتی نژادپرستانه دارد، اما در تاریخ‌نگاری افغانستان، یک ویژگی «تاریخی‌ساختارگرایانه» از خود نشان می‌دهد. با این حال، این اسطوره در توصیف معیارهای زیبایی‌شناختی، شباهت بسیار زیادی به «مفهوم نژادی» ناسیونال‌سوسیالیسم دارد. این تداوم فرضی در بازسازی تاریخ، در پی آن است تا یک هویت آریاییِ همگون و یکدست خلق کند. در افغانستان، واژه «آریایی» در درجه اول به گروهی از مردم در منطقه باکتریا اشاره دارد. ریشه این واژه به هند بازمی‌گردد؛ جایی که در زبان سانسکریت از کلمه «آریا» گرفته شده و به اعضای بالاترین طبقه اجتماعی (کاست) اطلاق می‌شد. آغاز پژوهش‌ها درباره آریایی‌ها در غرب، در حوزه‌های زبان‌شناسی، باستان‌شناسی و ژنتیک شکل گرفت. این رشته‌های علمی، جاده‌صاف‌کنِ ایدئولوژی فاشیستی شدند که در جریان اثبات یک «نژاد برتر آریایی»، جایگاهی ممتاز به خود اختصاص داد. این امر انگیزه بزرگی برای تقلید ایجاد کرد تا دیگران نیز تبار خود را به آن پیوند بزنند و خود را از گروه‌های متقابل سامی، یعنی یهودیان، سیاه‌پوستان، روماها و سینتی‌ها متمایز کنند. این ابزار برای تعریف این موضوع به کار می‌رفت که چه کسی به ملت آلمان تعلق دارد و چه کسی ندارد. بر اساس اصطلاح‌شناسی نژادیِ ناسیونال‌سوسیالیسم، یهودیان، سیاه‌پوستان و همچنین روماها و سینتی‌ها «غیراروپایی» قلمداد می‌شدند و به همین
دلیل، امکان دریافت شهروندی آلمان را نداشتند.
اسطوره آریایی در ایران
اسطوره آریایی از طریق دانشمندان ایرانی که در دهه ۱۹۲۰ در اروپا و به‌ویژه آلمان تحصیل و زندگی می‌کردند، و همچنین از طریق ترجمه کتاب‌های فرانسوی از بخش الحاقی قفقاز به ایران راه یافت. در این کتاب‌ها، یهودستیزی( علیه اعراب) و نژادپرستی ضداسلامی دامن زده می‌شد و آن‌ها به عنوان سپربلا برای عقب‌ماندگی ایران معرفی می‌شدند. در این میان، به اروپا به عنوان الگویی پیشرو نگریسته می‌شد و بازگشت به عظمت امپراتوری پیش از اسلامی‌سازی در دستور کار قرار می‌گرفت
حماسه ملی ایرانیان، یعنی «شاهنامه» فردوسی، در زمان سرایش خود (۱۰۱۰ میلادی) به عنوان اثری علیه عربی‌سازی زبان پارسی و سلطه فاتحان عرب–مسلمان عمل کرد. از این اثر همواره برای شکل‌دهی به یک هویت ملی ایرانی اقتباس و سوءاستفاده شده و این روند همچنان ادامه دارد. گروه سلطنت‌طلب، شبه‌نظامی و تبعیدی «انجمن پادشاهی ایران» که با نام «تندر» نیز شناخته می‌شود و از سال ۲۰۰۳ فعالیت دارد، از بیرق پادشاهان ساسانی برگرفته از افسانه‌ها یعنی «درفش کاویانی» استفاده می‌کند که در کتاب «شاهنامه» از آن یاد شده است. این درفش نمادی برای یک امپراتوری به اصطلاح «آریایی» از دوران پیش از اسلام در ایران است
ارتباط با مسائل روز
احیاکنندگان ایرانیِ آریایی با یک تناقض آشکار روبه‌رو هستند؛ چرا که آن‌ها نه تنها به نقد باورهای مسلمانان می‌پردازند، بلکه بیزاری و حتی نفرت شدیدی نسبت به اسلام به عنوان یک دین دارند و این حس را به زنان و مردان عرب تعمیم می‌دهند. در چنین وضعیتی، یک نقد عینیِ دین از چشم‌اندازی رهایی‌بخش صورت نمی‌گیرد، بلکه مبارزه‌ای نژادپرستانه علیه کسانی که نمایندگانِ پنداری این دین تلقی می‌شوند، به راه می‌افتد.
آن‌ها خواهان یک ایران سکولار هستند، اما به پادشاهانی استناد می‌کنند که بزرگترین امپراتوری جهان را بنا نهادند و مشروعیت حکومت خود را به اهورامزدا پیوند می‌زدند. از اهورامزدا در کتیبه‌های بیستون و بسیاری از کتیبه‌های دیگر یاد شده است؛ برای نمونه: «داریوش شاه می‌گوید: اهورامزدا این پادشاهی را به من ارزانی داشت. اهورامزدا مرا یاری کرد تا این پادشاهی را به دست آورم.»[۴] امروزه تصویری از فتوحات مسالمت‌آمیز در سرزمین‌های ایران باستان تبلیغ می‌شود، هرچند در سنگ‌نبشته‌ها به صراحت آمده است که حاکمان و سپاهیانی که به عنوان مثال تسلیم داریوش نشدند، «به سختی شکست خوردند.»
این رویکردِ پارس‌محور، متکبرانه، نظامی‌گرایانه و متکی بر پایه‌های مذهبی، امروزه توسط برخی گروه‌ها در میان ایرانیان خارج از کشور و شمار اندکی از مردم در داخل ایران به عنوان یک نقطه اتکا و الگو تبلیغ می‌شود. روی تندیس داریوش اول که احتمالاً در هلیوپولیس برپا شده و سپس به شوش منتقل شده بود، آمده است: «این است تندیس سنگی که داریوش شاه دستور داد در مصر ساخته شود تا هر کس در آینده آن را می‌بیند، دریابد که جنگجوی پارسی بر مصر فرمان می‌راند.»[۵] پس از فتح مصر توسط کمبوجیه، جانشینان او همواره با شورش‌های مداوم مصریان در این کشور روبه‌رو بودند.[۶] نه امپراتوری هخامنشی و نه شاهنشاهی ساسانی، هیچ‌کدام بر پایه عشق و صلح شکل نگرفتند. فتوحات نظامی به دستیابی به منابع جدید و یک نظام پیشاتاریخی و متمرکز برای توزیع نیروی کار بیگانه و بهره‌کشی از منابع سرزمین‌های مغلوب منجر می‌شد.[۷] تلاش برای ساخت کانالی از شاخه پلوزیاک رود نیل به دریای سرخ را می‌توان هم به عنوان یک چالش فنی غول‌آسا در دوران حکومت داریوش اول نگریست، و هم به عنوان تلاشی برای ایجاد یک زیرساخت کارآمدتر جهت انتقال کالاها و غنایم جنگی از مصر به ایران ارزیابی کرد.[۸] شاهنشاهی ساسانی نیز که یک دین رسمی را بنیان نهاد، به همین ترتیب به عنوان نمونه‌ای بارز از یک دورانِ باز و تسامح‌آمیزِ پیش از اسلام معرفی می‌شود. پارادوکس‌ها و تناقض‌های این تاریخ‌نگاریِ تجدیدنظرطلبانه را می‌توان باز هم ادامه داد. پادشاهانی که در نوشته‌های خود پنهان نمی‌کردند که چه تعداد از ملت‌ها را در راستای اهداف امپراتوری خود در نبردهای گوناگون مطیع ساخته‌اند یا چه تعداد از حاکمان و رقیبان را کشته‌اند، اکنون به عنوان الگوهایی برای یک شیوه حکمرانی نوین اسطوره‌سازی می‌شوند و پیروان‌شان به بیماریِ حسرت‌زدگی برای امپراتوری‌های بزرگ پیش از اسلام دچار می‌گردند. بی‌دلیل نبود که دونالد ترامپ پس از ربودن غیرقانونی رئیس‌جمهور ونزوئلا و همسرش، از کلاهی با شعار «ایران را دوباره بزرگ کنیم»[۹] استفاده کرد تا دقیقاً به همین رویاپردازی‌های شاهنشاهی دامن بزند و مردم را برای اهداف امپراتوری خود همراه کند
تداوم یک افسانه از رضاخان تا رضا پهلوی
از جمله سرشناس‌ترین و قدرتمندترین پیروان این تفکر، رضاخان (۱۳۲۳– ۱۲۵۷)، شاه و بنیان‌گذار سلسله پهلوی است که از سال ۱۹۲۵ تا انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ بر ایران حکومت کرد. در شخصیت او، شباهت‌های میان فاشیسم اروپایی و اسطوره آریایی به وضوح آشکار می‌شود: او دستور اخراج و کوچ اجباری هزاران خانواده را از مناطق کردنشین صادر کرد و مسئول مرگ شمار زیادی از مردم در جریان سرکوب خشونت‌آمیز قیام‌ها در خوزستان، برچیدن خشونت آمیز حکومت سوسیال‌دموکرات در تبریز و درهم‌شکستن جمهوری دموکراتیک مهاباد بود. او بی‌رحمانه اهداف خود را با روش‌های فاشیستی پیش برد و با این حال، تا به امروز ازسوی برخی به عنوان مدرن‌ساز ایران مورد ستایش قرار می‌گیرد. پسر او، محمدرضا پهلوی (۱۳۵۹– ۱۲۹۸)، در دوران پادشاهی خود در سال ۱۹۶۵ لقب «آریامهر» را بر خود نهاد تا بر میراث به اصطلاح «آریایی» ملت تأکید کند و به ایده‌آل‌سازی تاریخ پیش از اسلام بپردازد. دانشگاه و ورزشگاه تهران نیز نام آریامهر را به خود گرفتند. در ایران، ملی‌گرایی غالباً از سوی نیروهای مرتجع برای جلوگیری از جنبش‌های دموکراسی‌خواهی و عدالت اجتماعی به کار گرفته می‌شود. پسر محمدرضا پهلوی، رضا پهلوی نیز در این زمینه هیچ دست‌کمی از نیاکان خود ندارد؛ کسی که تا به امروز حاضر نشده است از جنایات پدر، پدربزرگش یا ساواک فاصله‌گیری کند
نوستالژی امپریالیستیِ بدون آینده
شناخت تناقضات تاریخ خود و حاکمان آن، پادزهری مؤثر در برابر ستایش و جلال‌بخشی به فرمانروایان گذشته، از دوران امپراتوری هخامنشی گرفته تا محمدرضا پهلوی و پسرش خواهد بود. در واقع، ما شاهد تداومی از حاکمان مستبد مختلف هستیم؛ گاه در ردای پادشاه «آریایی»-زرتشتی و گاه در لباس یک حاکم مسلمان. استناد به منشور کوروش، بدون تمایل به شناخت حتی حداقلیِ جنایات حاکمان گذشته، یقیناً آینده بهتری را برای ایرانیان رقم نخواهد زد و امنیت آنان را در برابر دیگر حاکمان مستبد تضمین نخواهد کرد. این واقعیت که ایران از زمان شاهنشاهی هخامنشی تا به امروز توسط نخبگان مذهبی — در کسوت مغان و پادشاهان زرتشتی یا روحانیون مسلمان — و حاکمانی — در لباس شاهان یا رهبران مستبد — اداره شده است که خود را فرستادگان خدا بر روی زمین می‌دانستند، باید مردم را به تفکر وادارد، نه اینکه آنان را دچار نوستالژی کند
نگاهی واقع‌بینانه، بی‌طرفانه و عینی به تاریخ، به دور از اسطوره‌سازی، رازآمیزی و عینک خوش‌بینیِ افراطی، به شدت توصیه می‌شود. اینکه آیا پنج هزار سال پیش کسی در این منطقه خود را «آریایی» نامیده یا نه، یقیناً مشکلات امروز را حل نخواهد کرد؛ هرچقدر هم که افراد بخواهند برای نجات هویت خود به این اصطلاح استناد کنند و خود را متعلق به یک «جامعه تصوری» بدانند
به عنوان نمونه، می‌توانیم از خود بپرسیم که چرا خط میخی ما تازه در سال ۱۸۲۳ توسط یک زبان‌شناس آلمانی به نام گئورگ فریدریش گروتفند و اروپاییانی مانند هنری کرس‌ویک رولینز که در سال ۱۸۳۷ کتیبه بیستون را رمزگشایی کرد، کشف شد؟ یا از خود بپرسیم چرا پیش از آن هیچ دانشمند ایرانی به آن علاقه نشان نداد، اگر این کتیبه‌ها به عنوان منبعی تا این حد حیاتی و اساسی برای وابستگی گروهی و تاریخیِ ما به یک تبار پنداری و هویت فرهنگی «آریایی» در نظر گرفته می‌شوند؟
در نهایت، یک آینده آزاد و عادلانه از دل بازنماییِ آرمانیِ امپراتوری‌های گذشته متولد نمی‌شود، بلکه از شجاعتِ به چالش کشیدن و بازنگریِ بی‌پرده در تاریخ خود شکل می‌گیرد. آیا ما آمادگی آن را داریم که سایه‌های گذشته را رها کنیم تا امروزِ خود را به دست خود بسازیم؟
*درباره نویسنده
سارا احسان در رشته‌های ایران‌شناسی، علوم ادبی و تاریخ هنر اروپا در مقطع کارشناسی ارشد و همچنین مدیریت سازمان‌های غیرانتفاعی و حکمرانی در دانشگاه هایدلبرگ تحصیل کرده است. او مقالات متعددی را در نشریات و رسانه‌های آنلاین به چاپ رسانده و صاحب چهار مجموعه شعر است. او به عنوان نویسنده، مترجم و مربی فعالیت می‌کند.
منابع
Barth-Manzoori, Zahar: „Der Ariermythos in der afghanischen Geschichtsschreibung seit den 1930er Jahren“. Würzburg, Ergon-Verlag, 2012.
بارت-مانزوری، زاهر: «اسطوره آریایی در تاریخ‌نگاری افغانستان از دهه هزار و نهصد و میلادی». وورتسبورگ، انتشارات ارگون، دوهزار و دوازده
- Theilhaber, Amir: „Von Persophonie zum Arier-Mythos – orientalistische Zugänge zu einem globalgeschichtlichen Phänomen“. In: S. Schüler-Springorum (Hrsg.): Jahrbuch für Antisemitismusforschung 29 (2020), (1. Aufl., Bd. 29, S. 207-230), Metropol, 2020.
تایلبر، امیر: «از پرزوفونی تا اسطوره آریایی – رویکردهای شرق‌شناسانه به پدیده‌ای در تاریخ جهان». در: اس. شولر-اشپرینگوروم (ویراستار): سالنامه پژوهش‌های یهودستیزی، شماره بیست و نه (دوهزار و بیست)، (چاپ اول، جلد بیست و نه، صفحات دویست و هفت تا دویست و سی)، انتشارات متروپل، دوهزار و بیست
– Ralph Norman Sharp: „The Inscriptions in old Persian cuneiform of the achaemenian emperors.“
«رالف نورمن شارپ: «فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی به خط میخی پارسی باستان
- Tulpin, Christopehr (editor): « Persian Responses: Political and Cultural Interaction with(in) the Achaemenid Empire ». Swansea, 2007.
تولپین، کریستوفر (ویراستار): «پاسخ‌های پارسی: تعاملات سیاسی و فرهنگی با و در درون امپراتوری هخامنشی». سوانسی، دوهزار و هفت
- Vasunia, Phiroze: „The gift of the Nile: Hellenizing Egypt from Aeschylos to Alexander“. University of California Press, 2001.
واسونیا، فیروز: «ارمغان نیل: یونانی‌سازی مصر از آیسخیلوس تا اسکندر». انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، دوهزار و یک
- X-Account of US-Senator Lindsey Graham: https://x.com/LindseyGrahamSC/status/2008196808678223970 (Zugriff am: 06.01.2026)
حساب کاربری ایکسِ سناتور آمریکایی لیندسی گراهام به نشانی وب‌سایت https://x.com/LindseyGrahamSC/status/2008196808678223970
(تاریخ دسترسی: ششم ژانویه دوهزار و بیست و شش)
- „Hindu Nationalist’s Historical Links to Nazism and Fascism“ by Palash R. Gosh, published in: International Business Times: https://www.ibtimes.com/hindu-nationalists-historical-links-nazism-fascism-214222 (Zugriff am: 9. Januar 2026)
پیوندهای تاریخی ناسیونالیست‌های هندو با نازیسم و فاشیسم» نوشته پالاش آر. گوش، منتشر شده در: اینترنشنال بیزینس تایمز به نشانی وب‌سایت
(https://www.ibtimes.com/hindu-nationalists-historical-links-nazism-fascism-214222
[1]Theilhaber, A. (2020): „Von Persophonie zum Arier-Mythos – orientalistische Zugänge zu einem globalgeschichtlichen Phänomen“. In: S. Schüler-Springorum (Hrsg.): Jahrbuch für Antisemitismusforschung 29 (2020), (1. Aufl., Bd. 29, S. 207-230), Metropol.
[2]„Hindu Nationalist’s Historical Links to Nazism and Fascism“ by Palash R. Gosh, published in:
International Business Times: https://www.ibtimes.com/hindu-nationalists-historical-links-nazism-fascism-214222
[3] Zahar Barth-Manzoori: „Der Ariermythos in der afghanischen Geschichtsschreibung seit den 1930er Jahren“. Würzburg, Ergon-Verlag, 2012.
[4]Ralph Norman Sharp: „The Inscriptions in old Persian cuneiform of the achaemenian emperors.“
[۵]Tulpin, Christopehr (editor): « Persian Responses: Political and Cultural Interaction with(in) the Achaemenid Empire ». Swansea, 2007, S. 106.
[6]Vasunia, Phiroze: „The gift of the Nile: Hellenizing Egypt from Aeschylos to Alexander“. University of California Press, 2001, S. 126
[7]Vgl. Ebd, S. XX f.
[8]Vgl. Ebd. S. 104.
[9]„Make Iran Great Again“ (MIGA). X-Account of US-Senator Lindsey Graham: https://x.com/LindseyGrahamSC/status/2008196808678223970 (Zugriff am: 06.01.2026)
